Gęś zbożowa, posiewnica (Anser fabalis) – gatunek dużego wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zamieszkuje lasotundrę i tajgę Eurazji. Zimuje plamowo w Europie, Azji Środkowej i Wschodniej. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka i występowanie Systematyka tego gatunku od dawna jest kwestią sporną. Gęś zbożowa przez wiele lat była łączona w jeden gatunek z gęsią tundrową (Anser serrirostris), obejmującą dwa podgatunki (rossicus i serrirostris). Obecnie (2025) większość autorów traktuje gęsi zbożową i tundrową jako osobne gatunki; w takim ujęciu systematycznym wyróżnia się 3 podgatunki A. fabalis: A. fabalis fabalis (Latham, 1787) – gęś zbożowa – pas tajgi od Półwyspu Skandynawskiego po Ural; zimuje w zachodniej, środkowej i południowo-wschodniej Europie oraz skrajnie południowo-zachodniej Azji. A. fabalis johanseni Delacour, 1951 – tajga i lasotundra od Uralu po Bajkał; zimuje w południowym i południowo-wschodnim Kazachstanie, wschodnim Kirgistanie i Iranie na wschód po północno-zachodnie Chiny. A. fabalis middendorffii Severtsov, 1873 – gęś tajgowa – azjatycka tajga na wschód od Bajkału po Morze Ochockie, a na południu po północną Mongolię i góry Ałtaj; zimuje od wschodnich Chin do Japonii. Na liście ptaków świata opracowywanej przy współpracy BirdLife International z autorami Handbook of the Birds of the World rozdzielenia gatunków jeszcze nie wdrożono i do A. fabalis dodatkowo wlicza się dwa podgatunki gęsi tundrowej: A. fabalis rossicus Buturlin, 1933 – tundra północnej Rosji i północno-zachodniej Syberii; zimuje w zachodniej i środkowej Europie i południowo-zachodniej Azji. A. fabalis serrirostris Gould, 1852 – tundra północno-wschodniej Syberii; zimuje we wschodnich Chinach, Korei i Japonii.
Dawniej niektórzy ornitolodzy za podgatunek gęsi zbożowej uznawali też gęś krótkodziobą (A. brachyrhynchus), która w odróżnieniu od zbożowej ma krótki różowo-czarny dziób i różowe łapy.
W Polsce ptaki te są spotykane na przelotach i zimują – gęś zbożowa (sensu stricto) nielicznie, zaś gęś tundrowa licznie. Gęś zbożowa liczniej występuje tylko na północy kraju, na południu występują niemal wyłącznie gęsi tundrowe.
Morfologia Wygląd Samiec i samica, a także osobniki młodociane ubarwione są jednakowo. Samce są jednak większe od samic. Ogólnie ubarwiona szarobrązowo, na grzbiecie i bokach poprzeczne jasne prążki. Podogonie i ogon biały. Łapy pomarańczowe, dziób czarny u nasady i na końcu z pomarańczowymi (ich wielkość zależy od podgatunku) plamami. W locie widać z przodu ciemnoszare skrzydła (gęgawa ma je jasne). Podobna do gęgawy, ale jest ciemniejsza i widać różnice po głowie. Odróżnienie gęsi zbożowej i tundrowej w terenie jest bardzo trudne. Wymiary średnie Długość ciała 76–89 cm Rozpiętość skrzydeł 152–175 cm Masa ciała podgatunek nominatywny: samce 2690–4060 g, samice 2220–3470 g
Ekologia i zachowanie Biotop Lasotundra i tajga. Zimuje na terenach pokrytych niską roślinnością zielną, szukając nieużytków, odludnych wybrzeży, rozległych pól i pastwisk, jak i wód otwartych. Trudno zbliżyć się do takich stad, bo są bardzo czujne i wśród nich znajdują się strażnicy obserwujący nieustannie najbliższe otoczenie. Głos Wydaje czyste dźwięki „ang ang kaiak”. thumb|lewo|240px|Jaja z kolekcji muzealnej Gniazdo To zagłębienia w ziemi wysłane puchem z dodatkiem mchu i trawy w pobliżu wody w odosobnionych miejscach na wybrzeżach jezior i rzek, wysepkach lub bagnach. Jaja W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu – czerwcu 3 do 8 białawych jaj. Jaja w kolorze od białego do bladozielonkawego o wymiarach 84 × 55,5 mm. Wysiadywanie, pisklęta Jaja wysiadywane są przez okres 25–30 dni przez samicę. Gęsiory jednak znajdują się w pobliżu i opiekują młodymi. Pisklęta usamodzielniają się po 40–50 dniach. Gąsięta po 2 miesiącach potrafią już latać i na przełomie sierpnia i września opuszczają tereny lęgowe. Mają matowe upierzenie o piórach z brązową obwódką. Pożywienie Rośliny, które zbiera głównie na lądzie – trawy i rośliny wodne. thumb|Stado gęsi z podgatunku A. fabalis middendorffii
Status zagrożenia i ochrona Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje gęś zbożową za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku (stosuje starsze ujęcie systematyczne uznające gęś zbożową i tundrową za jeden gatunek). Liczebność światowej populacji w 2015 roku, według szacunków organizacji Wetlands International, mieściła się w przedziale 680–800 tysięcy osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy.
W Polsce gatunek łowny od 1 września do 21 grudnia, a na terenie województw: dolnośląskiego, lubuskiego, wielkopolskiego, zachodniopomorskiego do 31 styczniaObwieszczenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 9 grudnia 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne ().. W latach 2013–2018 liczebność populacji zimującej gęsi zbożowej (sensu stricto) oceniano na 7–23 tysiące osobników, zaś gęsi tundrowej na 67–203 tysiące osobników. Migrującą przez Polskę populację gęsi tundrowej w tym samym okresie oceniano na 180–300 tysięcy osobników. Należy jednak zaznaczyć, że ze względu na brak dokładnych danych założono, że 10% krajowej populacji stanowi gęś zbożowa (sensu stricto), a pozostałe 90% – gęś tundrowa.
Zobacz też ptaki Polski
Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Kaczkowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Taksony opisane przez Johna Lathama Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1787 roku