Ulica Gliwicka w Katowicach – ulica w Katowicach, która jest jedną z najdłuższych dróg w mieście, łącząca Śródmieście z Chorzowem przez Załęże.
Choć nie ma znaczenia tranzytowego, jest ważną drogą komunikacyjną ze względu na biegnącą tędy linię tramwajową łączącą Bytom, Świętochłowice, Chorzów, Katowice i Siemianowice Śląskie. Ulica ta jest również jedną z najbardziej charakterystycznych dróg w regionie ze względu na dużą liczbę zakrętów. Była remontowana przez kilka lat do listopada 2008 roku. W części jest ona wyłożona betonową kostką brukową. Przed remontem ulicę przecinała linia kolejowa, po czym w tym miejscu powstało skrzyżowanie z ulicą M. Goeppert-Mayer i ulicą F.W. Grundmanna (część zachodniej obwodnicy Śródmieścia).
Przebieg Ulica Gliwicka rozpoczyna swój bieg przy placu Wolności w Śródmieściu Katowic. Droga ta w kierunku zachodnim biegnie następnie przez sam środek dzielnicy Załęże obok centrum rozrywki Punkt 44, kościoła pw. św. Józefa, dawnego budynku urzędu gminy Załęże, hotelu Załęże i załęskiego dworu, gdzie w obrębie skrzyżowania z ulicami Bracką i F. Bocheńskiego przecina węzeł drogowy łączący autostradę A4, drogę wojewódzką nr 902 (Drogową Trasę Średnicową) i drogę krajową nr 79 (ulicę Chorzowską). Następnie biegnie m.in. w pobliżu kaplicy zboru „Betania” i osiedla Kolonii Mościckiego do granicy miasta z Chorzowem, gdzie łączy się z ulicą Armii Krajowej.
Charakterystyka mały|lewo|Odcinek ulicy Gliwickiej od placu Wolności (2026) lewo|mały|Tablica katowickiego SIM-u z nazwą ulicy Gliwickiej (2024)
Ulica Gliwicka to droga powiatowa nr 6431S o klasie drogi zbiorczej. Jezdnia odcinka o szerokości 10,1 m pomiędzy placem Wolności a ulicą Żelazną jest wykonana z kostki brukowej, natomiast pozostały fragment z mieszanek mineralno-bitumicznych i posiada różną szerokość (od 7,1 do 10,1 m). Jest to droga o dwóch pasach ruchu z obustronnym chodnikiem. Jej długość wynosi 4 253 m.
Jest ona w administracji Miejskiego Zarządu Ulic i Mostów w Katowicach, w systemie TERYT ulica widnieje pod numerem 05583, a kody pocztowe dla adresów wzdłuż niej to: 40-079, 40-853, 40-854, 40-855, 40-856, 40-857, 40-859, 40-860 i 40-862.
Nie ma ona znaczenia tranzytowego – funkcję tę prowadzą równoległe do niej droga wojewódzka nr 902 i autostrada A4.
Ulicą Gliwicką kursują pojazdy miejskiego transportu zbiorowego Zarządu Transportu Metropolitalnego – zarówno tramwaje, jak i autobusy, na całej swojej długości. Od strony Śródmieścia w kierunku Chorzowa na ulicy znajdują następujące przystanki: Katowice Sobieskiego, Katowice Dąbrówki, Załęże Pośpiecha, Załęże Kościół, Załęże Janasa, Załęże Dwór, Załęże Wiśniowa, Załęże Dom Kultury i Załęże Szkoła. Wzdłuż ulicy na odcinku pomiędzy ulicami Pokoju a Wiśniową oraz pomiędzy ulicami Wiśniową a św. Jana Pawła II przebiega chodnik z dopuszczonym ruchem rowerowym, z czego ten pierwszy odcinek po południowej stronie drogi, a drugi po północnej stronie.
Odcinkiem ulicy Gliwickiej pomiędzy ulicami Wiśniową a św. Jana Pawła II biegnie fragment zielonego szlaku turystycznego – Szlak Dwudziestopięciolecia PTTK.
Śródmiejska część ulicy Gliwickiej zabudowana jest zespołem obiektów z przewagą dużych kamienic modernistycznych, które stanowią jeden z najcenniejszych zespołów tego typu budynków w Katowicach. Dalej na zachód, przy skrzyżowaniu z ulicą Dąbrówki znajduje się trójkątny plac nazwany placem Ofiar Tragedii Górnośląskiej 1945 roku, z pomnikiem odsłoniętym w 2010 roku. Część ulicy Gliwickiej w środkowym biegu (centrum Załęża) obejmuje zespół zabudowy składający się prawie wyłącznie z budynków historycznych. Jest on niejednolity i częściowo tworzy zwartą zabudowę pierzejową, o różnym usytuowaniu w stosunku do ulicy. W większości są to kamienice z końca XIX i początku XX wieku, a wśród nich pojedyncze wolnostojące familoki oraz relikty wcześniejszej wiejskiej zabudowy.
Dalej na zachód w sąsiedztwie załęskiego pałacu rejon ulicy Gliwickiej stanowi obszar w otoczeniu założenia parkowego (plac ks. J. Londzina). Za nim w kierunku Chorzowa położna jest kolonia robotnicza kopalni „Kleofas”, rozciągająca się pomiędzy ulicą F. Bocheńskiego a ulicą Wiśniową. W większości jest to zabudowa 3-4 kondygnacyjna, wolnostojąca, położna przy prostopadłych do ulicy Gliwickiej drogach. Przy zachodnim odcinku ulicy Gliwickiej, nieopodal granicy z Chorzowem znajduje się kolonia I. Mościckiego składająca się z domów jednorodzinnych bliźniaczych w otoczeniu ogrodów.
Historia lewo|mały|Pocztówka wydana około 1901 roku; u góry od lewej trzy obiekty przy ulicy Gliwickiej, kolejno: kamienica pod nr. 146, ratusz gminy Załęże oraz kamienica narożna pod nr. 98 lewo|mały|Kamienice przy ulicy Gliwickiej 80 i 82 na zdjęciu z około 1913 roku mały|lewo|Fragment ulicy Gliwickiej na wysokości ulicy Ondraszka na pocztówce wydanej w 1915 roku
Ulica ma niezmieniony kręty przebieg, będący pozostałością po wiejskiej zabudowie z XVIII i XIX wieku. Trakt biegnący śladem ulicy Gliwickiej istniał już w XVIII wieku, choć powstał najprawdopodobniej pod koniec XVI lub w XVII wieku. Była to część trasy Świętochłowice – Hajduki – Załęże – Katowice – Mysłowice.
W pierwszej połowie XX wieku w rejonie skrzyżowania późniejszych ulic Gliwickiej i Dąbrówki wzniesiono kompleks familoków dla pracowników huty „Marta”, a teren ten od połowy XIX wieku zaczęto określać Załęskim Przedmieściem (niem. Zalenzer Vorstadt).
Około 1860 roku późniejsza ulica Gliwicka w załęskiej części była drogą wiejską, zabudowana luźno stojącymi domami po jej północnej stronie, natomiast w kierunku południowym rozciągały się pola uprawne. Za folwarkiem w kierunku Hajduk znajdowało się wówczas tylko jedno gospodarstwo. Sama natomiast droga jeszcze w latach 70. XIX wieku była trasą polną, krętą i o nierównej szerokości.
W tym czasie w ówczesnych Katowicach w drugiej połowie lat 50. XIX wieku powstał plan rozwoju przestrzennego, w ramach którego wytyczono późniejszy plac Wolności, z którego odbiegało pięć dróg, w tym Bismarckstrasse (nazwę tę ustanowiono 31 sierpnia 1874 roku). Ulica ta dochodziła do torów kolejowych, które istniały na wysokości późniejszego skrzyżowania ulic F.W. Grundmanna i M. Goeppert-Mayer. W tamtym rejonie powstał rzymskokatolicki cmentarz poświęcony 11 listopada 1860 roku, a za nim znajdowała się granica Katowic z Załężem.
W latach 1886–1887 przy Moltkestrasse wzniesiono pałac, w której swoją regionalną dyrekcję umieściła spółka Georg von Giesches Erben, a w 1897 roku powstał budynek urzędu gminy Załęże przy późniejszej ulicy Gliwickiej 102. W 1899 roku oddano do użytku linię tramwajową, a rok później ukończono budowę kościoła pw. św. Józefa.
Odcinek drogi od placu Wolności do granicy z Załężem (obecnie skrzyżowanie z ulicami F.W. Grundmanna i M. Goeppert-Mayer) w okresie Rzeszy Niemieckiej (do 1922 roku) i w latach niemieckiej okupacji Polski (1939–1945) nosił nazwę Bismarckstrasse, a w latach 1922–1939 i od 1945 roku ulica Gliwicka. Dalsza część ulicy (od skrzyżowania z dzisiejszymi z ulicami F.W. Grundmanna i M. Goeppert-Mayer do granicy z Chorzowem) w okresie Rzeszy Niemieckiej (do 1922 roku) i w latach niemieckiej okupacji Polski (lata 1939–1945) nosiła nazwę Moltkestrasse, do 1925 roku Mickiewiczstrasse i ulica Adama Mickiewicza, po czym do 1939 roku i w latach 1945–1954 ulica Stanisława Wojciechowskiego.
mały|Budynki mieszkalne pod nr. 12, 14, 16 i 18 wzniesione dla pracowników PKP na zdjęciu z lat międzywojennych
Do 1939 roku przy ulicy działały różne firmy i przedsiębiorstwa, głównie o charakterze technicznym. Pod numerem 21 i 23 istniała Centrala Światła i Śląska Fabryka Wyrobów Metalowych; pod numerem 47 – Zakład Mechaniczny Elektropol; pod numerem 17 – spółka akcyjna Tor (zajmowała się robotami kolejowymi). Przy ulicy Gliwickiej 6 założono przedstawicielstwo firmy E. V. Münstermann, powstałej w 1895 roku, produkującej armatury. Pod numerem 74 w dwudziestoleciu międzywojennym funkcjonował urząd pocztowo-telegraficzny Katowice 4, pod numerem 3 – siedziba Polskiego Banku Raiffeisena, pod numerem 63 – Komisariat Policji Załęże oraz kuchnia ludowa, pod numerem 39 – sierociniec prowadzony przez jadwiżanki, a pod numerem 48 – Apteka Świętej Bronisławy. Przy ulicy S. Wojciechowskiego 99 istniała Biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych i męska Szkoła Powszechna nr 23 im. J. Kochanowskiego, przy ulicy S. Wojciechowskiego 53 – przedszkole, przy ulicy S. Wojciechowskiego 114 – prywatne przedszkole związku Deutscher Schulverein i Szkoła Powszechna nr 27 im. Gabriela Narutowicza, przy ulicy S. Wojciechowskiego 53 i 53a – żeńska Szkoła Powszechna nr 20 im. T. Rejtana, a pod numerem 107 – męska Szkoła Powszechna nr 21 im. Józefa Lompy.
W latach 1927–1928 w zachodniej części ulicy S. Wojciechowskiego powstała kolonia robotnicza imienia prezydenta Polski Ignacego Mościckiego wraz z budynkiem koedukacyjnej Szkoły Powszechnej nr 24.
Ulica Gliwicka została opisana w książce Kazimierza Gołby Wieża spadochronowa, opowiadającej o obronie Katowic w czasie kampanii wrześniowej przez harcerzy. Głównym bohaterem powieści jest Stach Jadwiszczok – katowicki harcerz. Opis ulicy w ostatnich dniach sierpnia 1939 roku:
Droga w tamtym czasie była jednym z głównych szlaków uchodźców, mieszkających przy granicy województwa śląskiego z III Rzeszą. Opis ulicy i miasta dnia 31 sierpnia 1939:
W 1954 roku ulica S. Wojciechowskiego została włączona do ulicy Gliwickiej.
mały|lewo|Fragment ulicy Gliwickiej w 2007 roku, przed modernizacją jezdni drogi
W 1945 roku pod numerem 1 powstały Wytwórnia Wód Gazowanych i hurtownia piwa, należące do Julii Rzeszowskiej. W latach 1961–1990 w suterenie kamienicy pod numerem 3 działał antykwariat Józefa Lacha. W latach 1946–1980 przy ulicy Gliwickiej 9 na drugim piętrze mieszkał śpiewak Bolesław Mierzejewski (na fasadzie tego budynku umieszczono pamiątkową tablicę). 3 maja 1971 roku na fasadzie budynku pod numerem 17 Rada Adwokacka w Katowicach wmurowała tablicę pamiątkową, poświęconą pamięci 188 adwokatów górnośląskich, zamordowanych w latach 1939–1945 przez Niemców. Tablicę odsłonięto w 50-lecie wybuchu III powstania śląskiego. Wzdłuż Rawy, równolegle do ulicy Gliwickiej, od ulicy Brackiej do granicy z Chorzowem w 1995 roku powstał odcinek Drogowej Trasy Średnicowej.
W latach 1963–2001, w rejonie obecnego parkingu centrum rozrywki Punkt 44, istniał budynek Zakładowego Domu Kultury huty „Baildon”.
Po 1989 roku ulicę Gliwicką całkowicie zmodernizowano. Modernizację centralnego i ostatniego przewidzianego do remontu odcinka ulicy, tj. od ulicy P. Pośpiecha do ulicy Brackiej, rozpoczęto 12 maja 2007 roku. Prace obejmowały m.in. modernizację infrastruktury technicznej, wymianę torowiska tramwajowego o długości 1 135 m podwójnego toru oraz odbudowę nawierzchni jezdni i chodników. W tym czasie całkowicie zawieszono ruch na ulicy. Modernizację ukończono 15 listopada 2008 roku, kiedy to wznowiono kursowanie tramwajów. Uchwałą Rady Miasta Katowice nr LXII/1270/10 z 26 lipca 2010 roku placowi przy ulicy Gliwickiej 212 nadano nazwę Park Załęski.
W latach 2011–2012 wyburzono zabudowania tzw. Załęskiego Przedmieścia, zlokalizowane w rejonie ulic Dąbrówki, Opolskiej i Gliwickiej. W grudniu 2025 roku rozebrano budkę z lodami, która znajdowała się przy skrzyżowaniu z ulicą P. Pośpiecha. Działała ona w tamtym miejscu przez około 40 lat.
Obiekty zabytkowe i miejsca pamięci mały|Kamienica mieszkalna (ul. Gliwicka 6, róg z ul. Jana III Sobieskiego) mały|Kamienica mieszkalno-handlowa (ul. Gliwicka 7, ul. J. Sobieskiego 17) mały|Kamienica (ul. Gliwicka 10) mały|Kamienica (ul. Gliwicka 17) mały|Kamienica (ul. Gliwicka 58) mały|Ciąg kamienic mieszkalnych (od prawej: ul. Gliwicka 73, 75, 77 i 79) mały|Kościół św. Józefa (ul. Gliwicka) mały|Kamienica (ul. Gliwicka 95) mały|Kamienice (ul. Gliwicka 99 i 97) mały|Familok (ul. Gliwicka 101) mały|Budynek dawnego urzędu gminy Załęże (ul. Gliwicka 102) mały|Kamienica (ul. Gliwicka 107) mały|Kamienice (ul. Gliwicka 117 i 115)