Kamienica Pod Gryfami (niem. Haus Unter den Greifen) wcześniej jako "das Koeltschs'che Haus" (do XVIII wieku), "Greifenhaus" – kamienica przy wrocławskim Rynku, wybudowana około roku 1300.

Opis kamienicy

Kamienica murowana, dwuskrzydłowa o szerokości 16,8 metra w obecnej bryle została wytyczona na początku XIV wieku w dwóch etapach lub z połączenia dwóch wcześniejszych budynków szczytowych o różnej głębokości. Relikty konstrukcji gotyckiej zachowały się w piwnicach i na parterze kamienicy sklepienia. W części tylnej, w 1 połowie XIV wieku została połączona z posesją przy ul. Św. Mikołaja 80 o szerokości 19.75 łokcia, tworząc w ten sposób kształt litery "L". Kamienica pięcioosiowa ma trzy kondygnacje nadziemne, dwie kondygnacje piwniczne i pięć kondygnacji dachu. Okna otoczone są prostymi opaskami renesansowymi; szczyt podzielony został poziomymi pasami płaskich ów przerywanych na osi i podkreślonych ośmioma oknami (po trzy okna na dwóch pierwszych kondygnacjach i po jednym na kolejnych dwóch). Szczyt zakończony jest palmetą z gałką i chorągiewką na czubku. Dwie pierwsze kondygnacje szczytu zakończone są po bokach płaskorzeźbami lwów i gryfów, dwie wyższe wizerunkami orłów i pelikanów (lub strusi). Według Czernera pierwotnie były one wykonane techniką malarską. W części parterowej w osi znajduje się ozdobny manierystyczny portal o zbieżnych ościeżach i łęku arkady; część portalu pokryta jest ornamentami blaszanymi. Nad portalem umieszczone jest kartusz z dwoma herbami. Przejazdowa sień prowadzi na podwórze, gdzie zachowały się ślady renesansowej elewacji z dostawioną toskańską arkadą kolumnową podtrzymującą barokowy balkon z kutą balustradą. Po północnej stronie sieni znajduje się wydłużona prostokątna izba nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami; po stronie południowej znajduje się kolejna sień pokryta sklepieniem kolebkowym. Pomieszczenia na wyższych kondygnacjach pokryte są stropami belkowymi. Komunikację zapewnia klatka schodowa znajdująca się na tyłach kamienicy w skrzydle oficyny.

thumb|left|220px|Portal wejściowy Motywy Heraldyczne na szczycie kamienicy Cechą charakterystyczną kamienicy jest ozdobny szczyt z wizerunkami 5 par zwierząt heraldycznych. Według Piotra Oszczanowskiego symbole odnoszą się do wcześniejszych właścicieli kamienicy oraz są symbolami politycznymi miast lub państw z których fundatorzy przebudów pochodzili. Na pierwszej kondygnacji szczytu znajdują się figury lwów nawiązujące do Królestwa Czech lub Brugii, z którego pochodził fundator; powyżej znajdują się gryfy - nawiązujące do motywu z herbu von Költschów; następnie znajdują się wizerunki orłów trzymających w łapach tarcze herbowe z motywami herbu von Tarnau (półksiężyc i gwiazda) i herbu von Költsch (nóż garbarski). Na czwartej kondygnacji znajdują się wizerunki pawi nawiązujące do herbu Apollonii z d. von Tarnał i pawich piór umieszczonych w jego klejnocie.

Historia kamienicy

Pierwszy budynek na działce nr 2 mógł istnieć już ok roku 1300; świadczą o tym zachowane relikty ściany granicznej z kamienica nr 3. W zachowanych źródłach kamienica nr 2, jako murowana, pojawia się w 1370 roku. W 1460 roku w kamienicy na parterze w części tylnej wykonano dwa gotyckie sklepienia krzyżowo-żebrowe lub gwiaździste (obecnie zachowane jedno). Jak pisze Olgierd Czerner w obrębie partii frontowej znajdowały się wówczas schody dostępne bezpośrednio z sieni, a przed murem granicznym z domem nr 3 znajdowała się filarek zwieńczony gotycką wieżyczką- kapliczką (przetrwała przynajmniej do 1830 roku)

W latach 1587-1589 kamienica została gruntownie przebudowana na zlecenie Conrada Költscha von Pruck (Konrad st. von Költsch, Konrad von Keltsch) (1553-1620)Oskar Pusch, "Die Breslauer Rats- und Stadtgeschlechter in der Zeit von 1241 bis 1741", cz.2, Dortmund, 1987, s.386], kupca futrami i wyrobami skórzanymi w duchu manieryzmu niderlandzkiegoKamienica pod Gryfami. Jej wykonawcą był budowniczy miejski Friedrich Gross Starszy, współpracujący z rzeźbiarzem Gerhardem Hendrikiem z Holandii, twórcą piaskowcowego portalu oraz z kamieniarzami Christophem Fiebig, Lorenzem Wiesenhoferem z Legnicy, Hansem Schindolfem z Lindau, mistrzem murarskim Georgiem Brücknerem i cieślą Michaelem Deucherem.

Pierwsze prace rozpoczęto jesienią (w listopadzie) 1587 roku; objęły one dekorację szczytu. Wówczas wykonano niespotykane wcześniej na Śląsku dekoracje heraldyczne z przedstawieniami lwów, gryfów, orłów i pelikanów (lub gęsi), a także przerywane na osi szczytu gzymsy międzykondygnacyjne. Prace dekoracyjne zakończono we wrześniu 1589 roku. W 1588 roku wykonano manierystyczny, tunelowy portal wejściowy o skośnych ościeżach i archiwolcie, ujęty w kanelowane pilastry oraz flankowany płaskorzeźbami figuralnymi i zwierzęcymi. Portal otrzymał bogatą dekorację okuciową i roślinną. Nad portalem frontowym umieszczono dwa kartusze herbowe, ujęte pilastrami z dekoracją roślinną. Herby należą do Conrada Költscha von Pruck i jego żony, Apolonii von Tarnau. Również w ramach remontu utworzono wówczas wąską sień frontową pełniąca rolę sklepu lub składu pokrytą sklepieniem kolebkowym oraz pogłębiono i podzielono piwnice. W południowo-wschodnim mieszkaniu na II kondygnacji zachowała się kamienna kolumna. Jak wspomina prof. Małgorzata Chorowska oficyna boczna, od XVI wieku, była obsługiwana przez piony schodów krętych. Prace przy przebudowie oficyn i prac remontowych w domu przy ul, św. Mikołaja trwały do 1592 roku.

W połowie XVII wieku w sali na pierwszym piętrze odbywały się inscenizacje teatralne.

W 1678 roku w kamienicy dokonano kolejnych przebudów. Zgodnie z barokową tendencją tworzenia sieni przejazdowej w osi budynku, z szerokiego pomieszczenia znajdującego w części północnej kamienicy (będącego wcześniej osobnym domem) wydzielono sień ze sklepieniem o koszowym przekroju z lunetami na osi parteru. Dekoracja sieni ograniczała się jedynie do tynkowych pasów akcentujących szwy sklepienia; na dziedzińcu powstała arkada z toskańską kolumną wspierającą galerię pierwszego piętra oraz wybudowano pion komunikacyjny, trzybiegową klatkę schodową powiązaną z galeriami tylnej elewacji. Na fasadzie frontowej wykonano lustra podokienne; prawdopodobnie wówczas na fasadzie pojawiły się olejne malowidła.

W 1681 roku kamienica należała do spadkobierców Konrada von Keltscha (Conrada von Költscha), którzy prowadzili w niej jak i w kamienicy nr 80 przy ulicy św. Mikołaja fundacje dobroczynną "Költzische Fundation". W tym samym okresie poddasze kamienicy zostało zaadaptowane na pomieszczenia mieszkalne, co następnie wiązało się ze zwiększeniem dochodu z wynajmu; w 1687 roku dochód z takiej działalności wyniósł 300 rtl ("Reichstaler").

W 1726 roku właścicielem kamienicy został Ernst Conrad von Fräntzel. W 1756 roku fasada kamienicy, wraz z kamienicą nr 80 przy św. Mikołaja, została ponownie odnowiona (w zachowanych dokumentach widnieje wciąż jako Költzische Fundation). Zakres prac obejmował wówczas odnowienie dekoracji sztukatorskiej i jej pomalowanie; usunięto wówczas zniszczone malowidła olejne, zabielono fasadę a lustra podokienne pomalowano w kolorze zieleni.

W 1761 roku kamienice, za 15029 rtl nabył rajca Ernst Gottfried Stöckel. W latach 1762-1764 z jego inicjatywy wykonano kilka prac: wzniesiono nowe kondygnacje piwnic pod wewnętrznym dziedzińcem na tyłach kamienicy, na drugiej kondygnacji elewacji tylnej stworzono taras oraz zmieniono pomieszczenia przyziemia: sień otrzymała sklepienia żaglaste, pomieszczenie południowe zaś kolebkę z lunetami. Na galerii pierwszego i drugiego piętra przed elewacją zachodnią zamontowano kutą żelazną balustradę (obecnie zachowaną jedynie na I piętrze) z umieszczoną pośrodku nazwiskiem "Stockel" i z cyframi bocznymi 17 i 64.

Od 13 maja 1825 roku właścicielem kamienicy został Issak Guttmann, który zainicjował kolejne prace remontowe, głównie w tylnej elewacji kamienicy. Wykonawcą prac remontowych był budowniczy Ferdinand Tschech. Galeria znajdująca się na pierwszym piętrze została oszklona a kutą balustradę omurowano; na fasadzie frontowej wprowadzono detale empirowe. Pamiątką po tych pracach jest plakietka na balustradzie galerii z inicjałami właściciela: 18 J.G. 25 . Również elewacja frontowa otrzymał empirowe zdobienia. Z elewacji frontowej przeniesiono herby dawnych właścicieli na taras tylnej elewacji, uzupełniono gzymsy fasady, zmieniono obramienia okien, dodano palmetowe fryzy.

W 1928 roku wykonano prace remontowe związane z odświeżeniem elewacji.

19 grudnia 1933 roku pożar zniszczył poszycie dachu oraz uszkodził heraldyczną dekorację szczytu. Po pożarze właściciel kamienicy planował rozebranie budynku ale dzięki uzyskaniu obietnicy dotacji do remontu ograniczył się początkowo do usunięcia elementów stwarzających zagrożenie, w tym szczytu zachodniego, od strony podwórza, resztek kominów wraz z tzw. izbą alchemika na poddaszu i wykonania prowizorycznego podparcia szczytu wschodniego.

W 1935 roku, w kamienicy, przystąpiono do kompleksowego remontu; była to największa prace remontowo-konserwacyjna wśród kamienic na Starym Mieście w tym okrasie. Autorem prac konserwatorskich był niemiecki historyk Rudolf Stein, który zaproponował przywrócenie wyglądu fasady z 1587 roku w oparciu o rysunek inwentaryzacyjny Heinricha Mützla z 1824 roku. Zaproponowane prace wymagały skucia wykonanego z tynku palmetowego fryzu, pod którym znajdował się kamienny fryz, odsłonięcia i uzupełnienia kamiennych obramień okien, usunięto empiryczne ozdoby. Prócz tego wymurowano na nowo górną część szczytu fasady, a rzeźbiarz Johannes Kiunka wykonał w technice narzutu rekonstrukcję heraldycznych zwierząt drugiej i czwartej kondygnacji, które do tej pory były malowidłami na tynku oraz odtworzył zniszczone skrzydła orłów z trzeciej kondygnacji. Zwierzęta heraldyczne, gzymsy, obramienia okien pomalowano w tonie jasnej ochry a tło w szaroniebieskim kolorze. Nad portal wejściowy przeniesiono ponownie z podwórza stare podwójne herby fundatora. Fasada odzyskała swój manierystyczny wygląd

W pierwszej dekadzie XX wieku w budynku znajdowała się drukarnia książek Ferdinanda Goldsteina.

Właściciele i postacie związane z kamienicą Do najstarszego udokumentowanego właściciela kamienicy zalicza się Jacoba von Opula (Jakub z Opola), który w rejestrach własności widnieje do 1350 roku. Jakub był drobnym kupcem ale o wysokiej pozycje w mieście; w latach 1330-1368 zasiadał w ławie i w radzie miasta. W styczniu 1350 roku sprzedał kamienicę Mikołajowi z Krakowa (Nicil von Crokow), który w 1352 roku nabył również kamienicę narożną nr 1. Mikołaj z Krakowa był potentatem finansowym i znanym wrocławskim przedsiębiorcą XIV wieku. Skupywał cła (m.in. w Leśnicy i we Wrocławiu) i odsprzedał, pożyczał pieniądze m.in królowi Karolowi IV czy też księciu legnickiemu Wacławowi, spekulował gruntami, skupywał i sprzedawał wsie, nabywał renty i gromadził posiadłości ziemskie. W latach 1338-1373 Mikołaj zasiadywał w ławie i radzie miasta.