Mao Zedong (; IPA: [] ; ur. 26 grudnia 1893 w Shaoshan, zm. 9 września 1976 w Pekinie) – chiński polityk, dyktator, przywódca Chińskiej Republiki Ludowej w latach 1949–1976. Od 1943 do swojej śmierci szef Biura Politycznego oraz przewodniczący Komitetu Politycznego Komunistycznej Partii Chin, twórca maoizmu.

Razem z Zhu De założył Armię Ludowo-Wyzwoleńczą (1 sierpnia 1927) po tym, jak Czang Kaj-szek rozpoczął serię czystek przeciwko komunistom. 1 października 1949 na placu Tian’anmen Mao ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Po zdobyciu władzy Mao zapoczątkował przebudowę systemu gospodarczego i społecznego Chin poprzez proces kolektywizacji. Od lat pięćdziesiątych za jego sprawą przeprowadzono szereg kampanii politycznych i gospodarczych takich jak: kampania przeciwko prawicowcom, wielki skok naprzód, rewolucja kulturalna. Po śmierci swojego sojusznika Józefa Stalina przyczynił się także do rozłamu w bloku wschodnim i zaognienia stosunków z ZSRR. U schyłku życia doprowadził do ocieplenia stosunków ze Stanami Zjednoczonymi.

Pozostaje jedną z najbardziej znaczących i wpływowych postaci w historii Chin i XX wieku, budząc jednocześnie wiele kontrowersji. Przez niektórych historyków jest uznawany za największego zbrodniarza w historii ludzkości, przypisuje mu się odpowiedzialność za śmierć 65 – 70 mln ludzi tylko w czasie pokoju.

Życiorys Młodość thumb|upright|Mao w 1913 roku Urodził się 26 grudnia 1893 we wsi Shaoshan, w okręgu Xiangtan, w prowincji Hunan. Wychował się w rodzinie zamożnego chłopa, , który z kolei urodził się w ubogiej rodzinie chłopskiej. Yichang do szkoły uczęszczał jedynie przez dwa lata. W 1885 poślubił (1867–1919) i zaraz po ślubie zaciągnął się do armii. Po opuszczeniu wojska Mao Yichang rozpoczął uprawę wysokiej jakości odmiany ryżu i zajął się także lichwiarstwem. Założył sklep sprzedający ziarno, skupował zboże i sprzedawał w pobliskiej miejscowości. Dzięki temu stał się jednym z najbogatszych rolników w Shaoshan i posiadał na własność dwadzieścia akrów ziemi. Mao Zedong określał ojca jako trzymającego dyscyplinę i niekiedy karzącego swoje dzieci biciem. Oprócz Zedonga byli to chłopcy: Zemin i oraz dziewczynka, (była ona w rzeczywistości kuzynką Zedonga – córką jego stryja, czyli brata ojca o imieniu Mao Weisheng i jego żony Chen – lecz Yichang ją adoptował, gdyż rodzice Zeijan byli zbyt biedni, by móc ją wyżywić). Wen Qimei, była pobożną buddystką starającą się złagodzić rygorystyczne podejście męża. Mao do ósmego roku życia wychowywał się wśród członków klanu Wen swojej matki, ok. 10 kilometrów od Shaoshan. Przebywał tam razem ze swoją matką. Mao wspominał później ten czas jako idyllę. Jako dziecko został buddystą, jednak porzucił tę wiarę w latach młodzieńczych. Jego ojciec był niewierzący, choć po tym, gdy przeżył spotkanie z tygrysem, złożył w podzięce bogom ofiary. Rodzina Mao mieszkała z dziadkiem Zedonga, Mao Enpu, który zmarł, gdy miał on dziesięć lat.

Jako że jego ojciec miał pieniądze, wysłał ośmioletniego Zedonga do lokalnej szkoły podstawowej. W szkole poznawał konfucjanizm, jedną z dominujących ideologii moralnych Chin. Później Mao przyznał, że nie korzystał z klasycznych tekstów konfucjańskich filozofów, zamiast tego wolał czytać powieści Opowieści o Trzech Królestwach Luo Guanzhonga i Opowieści znad brzegów rzek. W wieku 11 lat w reakcji na konfucjańskie wychowanie uciekł z domu, jednak ojciec szybko przyprowadził go z powrotem. W wieku trzynastu lat skończył szkołę podstawową. W 1907 lub 1908 ojciec ożenił go z osiemnastoletnią Luo Yigu. Młoda para nigdy nie mieszkała razem. Mao odmówił uznania jej za swoją żonę i krytykował zmuszenie go do małżeństwa przez swojego ojca. Luo Yigu w oczach lokalnego społeczeństwa została zhańbiona, zmarła w 1910. W przerwie od szkoły pomagał ojcu w pracy na roli i prowadził księgi rachunkowe ojca. Zainteresował się polityką m.in. teorią Zheng Guanyinga, który swoje poglądy przedstawił w broszurze Shengshi Weiyan. Zheng w swoich pracach skarżył się na pogorszenie statusu Chin w regionie Azji Wschodniej i domagał się wprowadzenia w Chinach demokracji przedstawicielskiej. Pod wpływem osób takich jak George Washington czy Napoleon Bonaparte zainteresował się wojskowością i nacjonalizmem.

Jego poglądy polityczne kształtowane były przez Gelaohui, tajne stowarzyszenie skierowane przeciwko dynastii Qing, które powstało w okresie klęski głodu w Hunan. Mao popierał postulaty ruchu. Siły zbrojne stłumiły jednak działalność organizacji, wielu dysydentów zostało zabitych. Klęska głodu dotarła i do Shaoshan, gdzie głodujący chłopi zajęli ziarno należące do jego ojca, Mao wyrażał dezaprobatę dla ich działania, uważając je za moralnie złe, jednocześnie wyrażał współczucie dla sytuacji, w której się znaleźli. W wieku 16 lat przeniósł się do wyższej szkoły podstawowej w pobliskim Dongshan. Uczył się tam w większości obok nastolatków zajmujących wysoką pozycję społeczną, ze względu na to znosił szykany kolegów drwiących z jego chłopskiego ubioru. thumb|Dom rodzinny Mao

Rewolucja Xinhai

W 1911 przekonał ojca, aby pozwolił mu uczyć się w gimnazjum w Changsha. Miasto, ze względu na wrogość wobec monarchii absolutnej cesarza Puyi, było uznawane za „wylęgarnię rewolucjonistów”. Niektórzy z nich co prawda postulowali reformatorskie przejście do monarchii konstytucyjnej, większość opowiedziała się jednak za wyborem prezydenta i budową ustroju republikańskiego. Czołowym przedstawicielem ruchu był Sun Jat-sen – wykształcony w Stanach Zjednoczonych, chrześcijanin, który doprowadził do utworzenia tajnego stowarzyszenia znanego jako Tongmenghui, czyli Liga Związkowa. W trakcie pobytu w mieście napisał swój pierwszy esej polityczny, który został przyklejony na szkolnej ścianie. Później sam przyznał, że esej był „nieco zagmatwany”. Mao poparł w nim utworzenie republiki na czele z Sunem, ale jednocześnie zaproponował, aby premierem został umiarkowany Kang Youwei, a ministrem spraw zagranicznych Liang Qichao. Jako symbol oporu przeciwko dynastii Mandżurów, Mao ściął sobie warkocz, oznakę podporządkowania cesarzowi.

W trakcie rewolucji Xinhai (1911) walczył przez kilka miesięcy jako żołnierz po stronie rewolucjonistów, jednak nie wziął udziału w bezpośrednich walkach. Początkowo Changsha znalazła się pod kontrolą monarchy, a gubernator w celu zdławienia protestów wprowadził stan wojenny. Po ataku wojsk republikańskich i ucieczce z miasta gubernatora, miasto znalazło się w rękach opozycji. Jak się okazało, północne prowincje pozostały wierne cesarzowi, w nadziei na uniknięcie wojny domowej, Sun Jat-sen pełniący funkcję tymczasowego prezydenta zaapelował do swoich zwolenników o kompromis z monarchistycznym generałem Yuan Shikaiem. Wkrótce monarchia została zniesiona, a w jej miejsce powstała Republika Chińska. Prezydentem nie został jednak Sun Jat-sen, lecz Yuan Shikai. Po zwycięstwie rewolucji, Mao po sześciu miesiącach służby wojskowej zrezygnował z niej w 1912. W tym czasie z artykułu prasowego dowiedział się o socjalizmie, przeczytał wówczas pamflet Jiang Kanghu – lidera chińskich studentów i założyciela Chińskiej Partii Socjalistycznej.

Kontynuacja nauki Po opuszczeniu wojska powrócił do nauki. Przez pewien czas uczęszczał do akademii policyjnej, szkoły produkcji mydła, szkoły prawniczej i ekonomicznej. Jego ojciec zaaprobował jedynie ostatnią ze szkół, jednak zajęcia w niej odbywały się w języku angielskim, którego Mao nie rozumiał. Szkołę ekonomiczną porzucił na rzecz gimnazjum w Changsha, które jednak opuścił. Podjął niezależną naukę, spędzał dużo czasu w bibliotece publicznej, gdzie czytał dzieła klasycznego liberalizmu autorstwa liberałów, tj. Adama Smitha czy Monteskiusza. Przestudiował m.in. pracę Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów której poglądy stworzyły podwaliny liberalizmu gospodarczego, a także pracę Duch prawa Monteskiusza. Poznał też dzieła zachodnich naukowców i filozofów, jak: Charles Darwin, Herbert Spencer, Jean-Jacques Rousseau i John Stuart Mill. Uznawał się wówczas za intelektualistę. Po latach przyznał, że w tym okresie życia myślał o sobie, a nie o ludziach pracy. Zainspirowany postulującymi liberalny indywidualizm pracami Friedricha Paulsena, wierzył, że jednostki nie są związane kodeksami moralnymi, a ich celem jest dążenie do większego dobra w myśl zasady cel uświęca środki (konsekwencjalizm). Nie widząc praktycznego zastosowania poszukiwań intelektualnych syna, jego ojciec zaprzestał dawania mu pieniędzy, co zmusiło Mao Zedonga do zamieszkania w schronisku dla nędzarzy.

Pragnąc zostać nauczycielem, rozpoczął studia na kolegium kształcenia nauczycieli. Kilka miesięcy później szkoła, do której uczęszczał, połączyła się z placówką powszechnie uznawaną za najlepszą w Hunan. Profesor etyki, Yang Changji zachęcał Mao do czytania radykalnej gazety Nowa Młodzież (Xin Qingnian), założonej przez jego przyjaciela, Chena Duxiu – dziekana Uniwersytetu Pekińskiego. Chen, choć był chińskim nacjonalistą, uważał, że Chiny powinny zwracać się ku Zachodowi w sprawie przyjęcia „Pana demokracji i pana nauki” i oczyszczenia się z autokracji i przesądów. Właśnie w tym piśmie, w kwietniu 1917 Mao Zedong opublikował swój pierwszy artykuł pt. „Studium Kultury Fizycznej”; artykuł zachęcał czytelników do zwiększania siły fizycznej w celu lepszej służby rewolucji. Wkrótce przystąpił do Stowarzyszenia Studiów nad Wang Fuzhi, grupy rewolucyjnej stworzonej przez miejscowych intelektualistów chcących naśladować Wanga Fuzhi (1619–1692), filozofa symbolizującego opór Hanów wobec mandżurskiej inwazji. W pierwszym roku szkolnym zaprzyjaźnił się ze starszym od niego uczniem, Xiao Yu. Wraz z nim udał się na pieszą wycieczkę po Hunanie, w trakcie której utrzymywali się z żebrania i układania kupletów w zamian za jedzeniePantsov & Levine 2012, s. 43; zobacz też Hsiao Yu (Xiao Yu). Mao Tse-Tung and I Were Beggars. (Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1959).. Mao był popularnym uczniem i pozostawał aktywny w działalności szkoły. W 1915 został wybrany sekretarzem Towarzystwa Studenckiego. Swojej pozycji użył do zawiązania Stowarzyszenia Samorządu Studenckiego, prowadzącego protesty przeciwko szkolnym zasadom.

Na wiosnę 1917 został wybrany na dowódcę armii uczniów-ochotników broniących szkoły przed grasującymi w okolicy żołnierzami. Oddział Mao uzbrojony był w drewniane i bambusowe włócznie. Młody Mao coraz bardziej interesował się technikami wojny, wydarzeniami Wielkiej Wojny, oraz zaczął wykazywać poczucie solidarności z robotnikami. Wraz z Xiao Yu i Cai Hesenem (grupka kolegów określała się jako „Trzej bohaterowie” – przydomek ten pochodził z Opowieści o Trzech Królestwach) zorganizował konkurs wytrzymałości fizycznej. Wraz z innymi młodymi rewolucjonistami utworzyli w kwietniu 1918 Towarzystwo Odnowy Studiów Ludowych i zorganizowali debatę nt. idei Chena Duxiu. Organizacja skupiła od 70 do 80 członków, w tym kobiet. Wielu działaczy później zasiliło szeregi partii komunistycznej. Szkołę ukończył w czerwcu 1919 na trzecim miejscu w swoim roczniku.

Wczesna działalność rewolucyjna Pekin i poznanie marksizmu Po skończeniu szkoły wyjechał do Pekinu, gdzie zarabiał pracując jako bibliotekarz w bibliotece zdominowanego przez liberałów Uniwersytetu Pekińskiego. Tam też po raz pierwszy zetknął się z ideologią marksistowską. Ideę tę poznał za pośrednictwem pracującego na uniwersytecie Li Dazhao. Li był autorem serii artykułów poświęconych rewolucji październikowej, która miała wówczas miejsce w Rosji i wyniosła do władzy bolszewików z Włodzimierzem Leninem na czele. Li łączył w swojej teorii społeczno-politycznej marksizm z tradycjami chińskiego ruchu rewolucyjnego. Mao równocześnie poznał idee anarchizmu głoszone przez Piotra Kropotkina, większe zainteresowanie wykazał jednak marksizmem który podobnie jak Li starał się łączyć z tradycją chińską w tym ze starożytnymi naukami filozoficznymi.