thumb|Tablica upamiętniająca Osmana Achmatowicza w budynku Wydziału Chemicznym Politechniki Łódzkiej Osman Achmatowicz (ur. 16 marca 1899 w Bergaliszkach, zm. 4 grudnia 1988 w Warszawie) – chemik organik polski pochodzenia tatarskiego, z książęcego rodu h. Kotwica, przydomku Starzyński, wiernego Polsce od bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku, od uczestnika której bezpośrednio i w linii prostej się wywodził.
Życiorys Urodził się w 16 marca 1899 r. w Bergaliszkach, woj. wileńskim, w rodzinie Aleksandra, adwokata, ministra sprawiedliwości Republiki Krymskiej i jej senatora, później senatora II RP, i Emilii z Kryczyńskich. Miał pięciu braci i dwie siostry: Bohdana (zm. 1916); Leona (zm. 1974), chirurga, żołnierza 2 Korpusu Polskiego we Włoszech; Aleksandra (Iskandra) (zm. 1941), porucznika WP, sędziego, zamordowanego na Białorusi; Macieja (zm. w dzieciństwie); Konstantego (Kerima) (zm. po 24 czerwca 1941 na terenie ZSRR), podporucznika WP, sędziego, aresztowanego przez NKWD; Helenę zamężną Rodkiewicz (zm. 1942), rozstrzelaną wraz z mężem i synem przez sowieckich partyzantów pod Lidą; Tamarę I v. Anatolową Kryczyńską, II v. Aleksandrową Sulkiewicz, osiadłą po II wojnie światowej w Londynie.
Ukończył w 1916 r. Korpus Paziów w Piotrogrodzie i zdał maturę, następnie rozpoczął studia w tamtejszym Instytucie Górniczym, przerwane przez wybuch rewolucji październikowej. W 1919 r. kontynuował studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. W 1920 r., jako ułan Pułku Ułanów Tatarskich, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1925 r. ukończył studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie. Członek korporacji akademickiej Konwent Polonia. W latach 1928–1930 dzięki stypendium Funduszu Kultury Narodowej odbył studia w Oksfordzie, zakończone doktoratem z filozofii. W 1933 r. habilitował się w uniwersytecie w Wilnie. Był profesorem w Katedrze Chemii Farmaceutycznej i Toksykologicznej Uniwersytetu Warszawskiego (1934–1939). W latach 1934–1939 był dziekanem Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu WarszawskiegoOsman Achmatowicz, [w:] Portrety uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego po 1945 A-K, Warszawa 2016, s. 16..
W okresie okupacji niemieckiej brał udział w tajnym nauczaniu akademickim w Warszawie i Częstochowie.
Po wojnie był organizatorem i profesorem Wydziału Chemicznego Politechniki Łódzkiej (1946–1953 – także jej rektorem), następnie profesorem Uniwersytetu Warszawskiego (1953–1969).
Od 1945 r. członek Polskiej Akademii Umiejętności, od 1952 r. członek korespondent, od 1961 r. członek rzeczywisty Polskiej Akademii NaukCzłonkowie PAN: Skorowidz nazwisk., od 1984 r. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Członek rad naukowych wielu stowarzyszeń naukowych. Wiceminister szkolnictwa wyższego (1953–1959), dyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie (1964–1969).
Jako wiceminister był jedną z nielicznych osób bezpartyjnych na tym szczeblu w okresie stalinowskim. Ideowo silnie dystansował się od marksizmu oraz komunizmu, hołdował jednak ideałom pozytywistycznym, uważając, że należy brać udział w odbudowie i tworzeniu polskiej nauki w takich warunkach, jakie są możliweŁ. Bertram, Towarzysze podróży. Bezpartyjni w polskiej elicie rządowej (1949–1956), w: „Polska Ludowa” 1944–1989 – wybrane problemy historii politycznej i społecznej” red. K. Bałękowski, D. Litwin-Lewandowska, Lublin 2016, s. 61..
Jego prace dotyczyły chemii organicznej (alkaloidy, steroidy, sulfony) oraz syntezy chemicznej i fitochemii.
Od 1924 r. jego żoną była Helena ze Staniewiczów, córka prof. Wiktora Staniewicza. Według innego źródła żona nazywała się Barbara Staniewicz i była adiunktem w Instytucie Chemii Organicznej PAN. Z tego małżeństwa pochodzili: Emilia (ur. 1927), Osman (ur. 1931), chemik, odkrywca reakcji Achmatowicza i Selim (ur. 1933), również chemik.
Zmarł w Warszawie, pochowany na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim.
Ordery i odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy (1960) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1954) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1951) „za wybitną działalność naukową”. Medal 40-lecia Polski Ludowej (1974) Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955) Medal im. Mikołaja Kopernika PAN (1974)
Nagrody i wyróżnienia
Nagroda Państwowa I stopnia w zakresie nauk matematycznofizycznych, chemicznych i nauk o ziemi za wykrycie nowych, nieznanych dotychczas alkaloidów i zbadanie ich struktury (1964) tytuł doktora honoris causa Politechniki Łódzkiej (1960)
Przypisy
Bibliografia Polskie rody szlacheckiej. Kto jest kim dziś?, Warszawa 1993, s. 31–32.
Stanisław Dziadulewicz, Herbarz Rodzin Tatarskich w Polsce, Wilno 1929, s. 10–14. Kto jest kim w Polsce 1989, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1989, s. 18 .
Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Kategoria:Członkowie Konwentu Polonia Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Doktorzy honoris causa Politechniki Łódzkiej Kategoria:Dyrektorzy Instytutów Polskich Kategoria:Ludzie związani z Londynem Kategoria:Nagrodzeni Medalem Stanisława Kostaneckiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Medalem 40-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Polacy pochodzenia tatarskiego Kategoria:Pochowani na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim w Warszawie Kategoria:Polscy chemicy Kategoria:Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN Kategoria:Rektorzy Politechniki Łódzkiej Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Wiceministrowie i urzędnicy PRL Kategoria:Urodzeni w 1899 Kategoria:Zmarli w 1988