Kasztelania (dawniej: okręg grodowy) – jednostka administracyjna podziału terytorialnego średniego szczebla w średniowiecznej Polsce, wchodząca w skład danej ziemi lub prowincji. Ośrodkiem kasztelanii był kasztel (zamek, znaczący gród lub dwór obronny). W II połowie XIV–XV wieku, kasztelania została zastąpiona przez system powiatowy.
Historia . W XII, XIII i początkach XIV wieku stanowiły one podstawowe jednostki administracyjne zastępujące dawne okręgi grodowe i ośrodki opolneopole łac. vicina jednostka administracyjna, i sądownicza (od XIII. w., prawo książęce), później kasztelania; w obrębie opola wszyscy są sąsiadami, opole poświadcza stan prawny ziemi; odpowiadało solidarnie za zbrodnie popełniane w jego obrębie; obowiązane było do «śladu», tj. do pościgu za zbrodniarzem [w:] Jacek S. Matuszewski. Vicinia id est. poszukiwania alternatywnej koncepcji staropolskiego opola. 1991. s. 223.. Liczba kasztelanii w Polsce za panowania Bolesława III Krzywoustego możliwe, że przekraczała 90. Na czele każdej z nich stał mianowany i odwoływany przez księcia dostojnik, zwany w źródłach datowanych na XII w. komesem, a od początku XIII w. – kasztelanem. Dysponował on z ramienia panującego delegowaną władzą sądową nad ludnością znajdującą się w pewnym okręgu województwa danej kasztelanii. Był też dowódcą miejscowego rycerstwa. Kasztelan miał 3 zastępców: wojskiego (tribunus), który pod nieobecność zwierzchnika kierował administracją kasztelanii i dowodził wojami, sędziego (iudex castri) i włodarza, który zajmował się poborem od ludności chłopskiej okręgu danin należnych monarchii z tytułu prawa książęcego. Część dochodów z tych danin i z opłat sądowych przypadała kasztelanom, jako uposażenie związane ze sprawowanym urzędem. Wśród historyków panuje przeświadczenie, że sieć kasztelanii utworzono w pierwszych dziesięcioleciach istnienia polskiej państwowości, prawdopodobnie organizując okręgi grodowe z istniejących wcześniej opoli. Rozwijający się w XIII w. immunitet, zwalniając ludność dóbr kościelnych i rycerskich od podległości prawu książęcemu i kasztelańskiej jurysdykcji, prowadził do upadku kasztelanii. W 1. połowie XIV w. system zarządu oparty na kasztelanii ustąpił ostatecznie miejsca administracji starościńskiej, a kasztelanowie przekształcili się w urzędników ziemskich. Siedzibą kasztelanii i kasztelanów najczęściej były grody, zamki warowne lub nieduże twierdze, nazywane też kasztelami. Pełniły one funkcję reprezentacyjną, mieszkalną i obronną, zwykle były usytuowane w miejscach mających strategiczne znaczenie.
Rodzaje kasztelanii +Lista polskich kasztelanii z uwzględnionymi województwamiKasztelaniaWojewództwoKasztelania bełskaWojewództwo bełskieKasztelania lubaczowskaKasztelania buskaKasztelania brzeskokujawskaWojewództwo brzeskokujawskieKasztelania kruszwickaKasztelania kowalskaKasztelania konarskokujawskaKasztelania brzeskolitewskaWojewództwo brzeskolitewskieKasztelania pińskaKasztelania bracławskaWojewództwo bracławskieKasztelania chełmińskaWojewództwo chełmińskieKasztelania czernihowskaWojewództwo czernihowskieKasztelania inflanckaWojewództwo inflanckieKasztelania dorpackaKasztelania inowrocławskaWojewództwo inowrocławskieKasztelania dobrzyńskaKasztelania bydgoskaKasztelania rypińskaKasztelania słońskaKasztelania kaliskaWojewództwo kaliskieKasztelania gnieźnieńskaKasztelania lędzkaKasztelania nakielskaKasztelania biechowskaKasztelania kamińskaKasztelania kijowskaWojewództwo kijowskieKasztelania żytomierskaKasztelania owruckaKasztelania krakowskaWojewództwo krakowskieKasztelania wojnickaKasztelania sądeckaKasztelania bieckaKasztelania oświęcimskaKasztelania łęczyckaWojewództwo łęczyckieKasztelania brzezińskaKasztelania inowłodzkaKasztelania konarskołęczyckaKasztelania lubelskaWojewództwo lubelskieKasztelania łukowskaKasztelania elbląskaWojewództwo malborskieKasztelania czerskaWojewództwo mazowieckieKasztelania mazowieckaKasztelania warszawskaKasztelania wiskaKasztelania wyszogrodzkaKasztelania zakroczymskaKasztelania ciechanowskaKasztelania liwskaKasztelania mińskaWojewództwo mińskieKasztelania mozyrskaKasztelania mścisławskaWojewództwo mścisławskieKasztelania nowogrodzkaWojewództwo nowogrodzkieKasztelania słonimskaKasztelania wołkowyskaKasztelania parnawskaWojewództwo parnawskieKasztelania podlaskaWojewództwo podlaskieKasztelania kamienieckaWojewództwo podolskieKasztelania płockaWojewództwo płockieKasztelania raciąskaKasztelania sierpskaKasztelania połockaWojewództwo połockieKasztelania gdańskaWojewództwo pomorskieKasztelania poznańskaWojewództwo poznańskieKasztelania międzyrzeckaKasztelania rogozińskaKasztelania śremskaKasztelania przemęckaKasztelania krzywińskaKasztelania santockaKasztelania rawskaWojewództwo rawskieKasztelania sochaczewskaKasztelania gostynińskaKasztelania lwowskaWojewództwo ruskieKasztelania przemyskaKasztelania halickaKasztelania sanockaKasztelania chełmskaKasztelania sandomierskaWojewództwo sandomierskieKasztelania wiślickaKasztelania radomskaKasztelania zawichojskaKasztelania żarnowskaKasztelania małogoskaKasztelania połanieckaKasztelania czechowskaKasztelania sieradzkaWojewództwo sieradzkieKasztelania wieluńskaKasztelania rozpierskaKasztelania spicymierskaKasztelania konarski sieradzkaKasztelania smoleńskaWojewództwo smoleńskieKasztelania starodubowskaKasztelania trockaWojewództwo trockieKasztelania grodzieńskaKasztelania kowieńskaKasztelania mereckaKasztelania wendeńskaWojewództwo wendeńskieKasztelania wileńskaWojewództwo wileńskieKasztelania brasławskaKasztelania lidzkaKasztelania oszmiańskaKasztelania wiłkomierskaKasztelania witebskaWojewództwo witebskieKasztelania orszańskaKasztelania wołyńskaWojewództwo wołyńskieKasztelania żmudzkaWojewództwo żmudzkie/Księstwo Żmudzkie
Zobacz też Urzędy senatorskie I Rzeczpospolita
Przypisy
Linki zewnętrzne
Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska, t. III, hasło: Kasztelan, Kasztelanja, Warszawa: Druk P. Laskauera i W. Babickiego, 1900.
! Kategoria:Historyczne podziały administracyjne Polski