Ceratopsy () – grupa dinozaurów ptasiomiednicznych, której nazwa oznacza „rogate oblicza”. W pełni rozwinęły się w kredzie na terenach współczesnej Ameryki Północnej i Azji, jednak ich najstarsi przedstawiciele żyli już w jurze.
Wcześni przedstawiciele tego kladu, tacy jak psitakozaur, byli niewielcy i dwunożni. Później rozwinęły się wielkie, słynne czworonożne formy, jak Triceratops czy centrozaur, mające rogi i rogowe kryzy wokół karku. Niegdyś twierdzono, że owe kryzy służyły wyłącznie do ochrony karku przed ugryzieniami drapieżników. Dzisiaj wiadomo, że większość kryz miała duże otwory, przez co nie były one zbyt skuteczne w tej roli. Mogły one służyć do termoregulacji, popisów godowych lub odstraszania napastników. Ceratopsy obejmowały bardzo zróżnicowane dinozaury, od niewielkich mniej więcej metrowych organizmów, ważących ok. 23 kg, aż po okazy wielkie, osiągające ponad sześć metrów długości i ciężar 5 t. Najsłynniejszym przedstawicielem tej grupy jest Triceratops. Większość jej członków ma w nazwie człon „ceratops”, jednak istnieją wyjątki od tej reguły (np. psitakozaur). Jednym z najwcześniej opisanych przedstawicieli Ceratopsia był Ceratops, który użyczył jej nazwy. Jednak obecnie uważa się go za nomen dubium z powodu nieobecności u niego jakichkolwiek cech mogących odróżnić go od innych ceratopsówDodson, P. 1996. The Horned Dinosaurs. Princeton: Princeton University Press. 346pp..
Anatomia Ceratopsy są powszechnie rozpoznawane ze względu na charakterystyczne cechy budowy czaszki. Na końcu głowy ceratopsów znajduje się kość dziobowa, niespotykana u żadnych innych zwierząt. Podobnie jak u wszystkich dinozaurów ptasiomiednicznych występowała u nich kość przedzębowa. Posiadały również unikatowy papuzi dziób, służący do zrywania roślin. Bardzo wysokie kości jarzmowe znajdujące się pod okiem rozszerzały się w bok, nadając czaszce widoczny przy patrzeniu z góry trójkątny wygląd. U późniejszych ceratopsów ów trójkątny przy patrzeniu z góry widok czaszki stawał się coraz bardziej widoczny z powodu przedłużonej kości ciemieniowej i kości łuskowej, tworzących kryzę wokół karku.
Prymitywni przedstawiciele Ceratopsia nie mieli kryzy ani rogów. Kość jarzmowa zwężała się ku dołowi. Rogi występujące u kilku gatunków psitakozaura tłumaczy się natomiast konwergencją, tj. ewolucją zbieżną. U psitakozaura stwierdzono na ogonie nietypowe, pojedyncze pióropododobne wyrostki.
Systematyka Pierwsze szczątki triceratopsa odkryto wiosną 1887Carpenter, K. (2006). „Bison” alticornis and O.C. Marsh’s early views on ceratopsians. In: Carpenter, K. (red.). Horns and Beaks: Ceratopsian and Ornithopod Dinosaurs Indiana University Press: Bloomington and Indianapolis, s. 349–364. .. Othniel Charles Marsh błędnie uznał, że pochodzą one z pliocenu i opisał na ich podstawie Bison alticornis – gigantycznego bizona
Grupa Ceratopsia została nazwana przez Othniela Charlesa Marsha w 1890 dla dinozaurów posiadających następujące cechy: obecność rogów i kości dziobowej, podwójnie zakorzenione zęby, wzmocnione kręgi szyjne i zwrócona ku przodowi kość łonowa. Marsh uznał tę grupą za nowy podrząd w obrębie dinozaurów ptasiomiednicznychMarsh, O.C. (1890). „Additional characters of the Ceratopsidae, with notice of new Cretaceous dinosaurs”. American Journal of Science, 39: 418-429.. Nazwa Ceratopsia pochodzi od ceratopsa – niepewnego przedstawiciela tej grupy, którego nazwa z kolei pochodzi od greckich słów keras – róg i opsis – oblicze/twarz. Już w 1960 zauważono, że nazwa Ceratopsia zawiera błąd ortograficzny i poprawnie powinna brzmieć „Ceratopia”Steel, R. 1969. Ornithischia. W: Kuhn, O. (red.). Handbuch de Paleoherpetologie (Part 15). Stuttgart: Gustav Fischer Verlag. 87pp., jednak ta nazwa była rzadko używana w literaturze naukowej i większość badaczy mimo tego dalej stosowała nazwę Ceratopsia. Ponieważ Międzynarodowy Kodeks Nomenklatury Zoologicznej nie zarządza nazwami taksonów wyższych niż nadrodziny, zmiana nazwy Ceratopsia na „Ceratopia” jest mało prawdopodobna. Obecnie odstąpiło się od pierwotnej definicji ceratopsów, stworzonej przez Marsha. Dla marginocefali (ceratopsów i pachycefalozaurów) i heterodontozaurów nazwano hipotetyczny klad Heterodontosauriformes, jednak później bliskie pokrewieństwo między marginocefalami i heterodontozaurami zostało zanegowane.
Taksonomia Othniel Charles Marsh uznał ceratopsy za osobny podrząd dinozaurów ptasiomiednicznych, choć obecnie zmniejsza się ich rangę do infrarzędu. Poniższa lista zawiera rodzaje ceratopsów, grupy do których należą oraz miejsce ich występowania.
thumb|Pentaceratops thumb|Achelozaur
Infrarząd Ceratopsia Rodzina Chaoyangsauridae Xuanhuaceratops (Hebei, Chiny) Chaoyangsaurus (Liaoning, południowo-zachodnie Chiny) ?Hualianceratops (Sinciang, zachodnie Chiny) ?Yinlong (Sinciang, zachodnie Chiny) Rodzina Psittacosauridae Psittacosaurus (Chiny i Mongolia) Hongshanosaurus (=? Psittacosaurus) (prowincja Liaoning, północno-zachodnie Chiny) Klad Neoceratopsia Beg (Mongolia) Mosaiceratops (Henan, Chiny) Aquilops (Montana, USA) Yamaceratops (Mongolia) Auroraceratops (Gansu, północno-wschodnie Chiny) Rodzina Archaeoceratopsidae Archaeoceratops (Gansu, Chiny) Liaoceratops (Liaoning, północno-zachodnie China) Helioceratops (Jilin, Chiny) Koreaceratops (Korea Południowa) Rodzina Bagaceratopidae Bagaceratops (Mongolia) Gobiceratops (Mongolia) Magnirostris (Mongolia Wewnętrzna, Chiny) ?Ajkaceratops Rodzina Leptoceratopsidae Bainoceratops (Mongolia) Cerasinops (Montana, USA) Ferrisaurus (Kolumbia Brytyjska, Kanada) Gremlin (Alberta, Kanada) Gryphoceratops (Alberta, Kanada) Ischioceratops (Szantung, Chiny) Leptoceratops (Alberta, Kanada i Wyoming, USA) Montanoceratops (Montana, USA) Prenoceratops (Montana, USA) Udanoceratops (Mongolia) Unescoceratops (Alberta, Kanada) Zhuchengceratops (Szantung, Chiny) Rodzina Protoceratopsidae Graciliceratops (Mongolia) Bagaceratops (Mongolia) Breviceratops (Mongolia) Lamaceratops (Mongolia) Magnirostris (Mongolia Wewnętrzna, Chiny) Platyceratops (Mongolia) Protoceratops (Mongolia) Nadrodzina Ceratopsoidea Zuniceratops (Nowy Meksyk, USA) ?Turanoceratops (Uzbekistan) Rodzina Ceratopsidae Podrodzina Centrosaurinae Achelousaurus (Montana, USA) Albertaceratops (Alberta, Kanada i Montana, USA) ?Avaceratops (Montana, USA) Brachyceratops (Montana, USA i Alberta, Kanada) Centrosaurus (Alberta, Kanada) Coronosaurus (Alberta, Kanada) Crittendenceratops (Arizona, USA) Diabloceratops (Utah) Einiosaurus (Montana, USA) Furcatoceratops (Montana, USA) Lokiceratops (Montana, USA) Machairoceratops (Utah, USA) Medusaceratops (Montana, USA) Menefeeceratops (Nowy Meksyk, USA) Monoclonius (Montana, USA i Alberta, Kanada) Nasutoceratops (Utah, USA) Pachyrhinosaurus (Alberta, Kanada i Alaska, USA) Rubeosaurus (=?Styracosaurus) (Montana) Sinoceratops (prowincja Szantung, Chiny) Spinops (Alberta, Kanada) Stellasaurus (Montana) Styracosaurus (Alberta) ?Turanoceratops (Uzbekistan) Wendiceratops (Alberta, Kanada) Xenoceratops (Alberta, Kanada) Yehuecauhceratops (Coahuila, Meksyk) Podrodzina Ceratopsinae (= Chasmosaurinae) Agujaceratops (Teksas, USA) Anchiceratops (Alberta, Kanada) Arrhinoceratops (Alberta, Kanada) Bisticeratops (Nowy Meksyk, USA) Bravoceratops (Teksas, USA) ?Ceratops (Montana, USA i Alberta, Kanada) Chasmosaurus (Alberta, Kanada) Coahuilaceratops (Coahuila, Meksyk) Eotriceratops (Alberta, Kanada) Judiceratops (Montana, USA) Kosmoceratops (Utah) Mercuriceratops (Alberta, Kanada i Montana, USA) Mojoceratops (=? Chasmosaurus) (Alberta, Saskatchewan) Navajoceratops (Nowy Meksyk, USA) Nedoceratops (=? Triceratops) (Wyoming, USA) Ojoceratops (=? Triceratops) (Nowy Meksyk, USA) Pentaceratops (Nowy Meksyk, USA) Regaliceratops (Alberta, Kanada) Sierraceratops (Nowy Meksyk, USA) Spiclypeus (Montana, USA) Tatankaceratops (=? Triceratops) (Dakota Południowa, USA) Terminocavus (Nowy Meksyk, USA) Titanoceratops (Nowy Meksyk, USA) Torosaurus (=? Triceratops) (Wyoming, Montana, Dakota Południowa, Dakota Północna, i Utah, USA oraz Saskatchewan, Kanada) Triceratops (Montana i Wyoming, USA oraz Saskatchewan i Alberta, Kanada) Utahceratops (Utah) Vagaceratops (Alberta, Kanada)
Za ceratopsy uważane są także znane z fragmentarycznych skamielin Asiaceratops, Kulceratops i Microceratus. Ceratopsami mogą być także Serendipaceratops znany z Australii (początkowo uznany za teropoda) oraz Notoceratops z ArgentynyRich, T.H. & Vickers-Rich, P. 2003. Protoceratopsian? ulnae from the Early Cretaceous of Australia. Records of the Queen Victoria Museum. No. 113..
Filogeneza thumb|Jinlong Paleontolodzy obecnie zgadzają się co do ogólnych kwestii dotyczących pochodzenia ceratopsów, mimo że różnią się poglądami na temat pozycji poszczególnych rodzajów w drzewie filogenetycznym tej grupy. Od 2000 r. wykonano kilka analiz kladystycznych dotyczących bazalnych ceratopsów, jednak i tak ich pozycja systematyczna jest niepewna. Ceratopsy są obecnie definiowane jako dinozaury bliżej spokrewnione z triceratopsem niż pachycefalozauremSereno, P.C. 1998. A rationale for phylogenetic definitions, with applications to the higher-level taxonomy of Dinosauria. Neues Jahrbuch fur Geologie und Palaontologie: Abhandlungen 210: 41-83.. Według tej definicji najbardziej bazalnymi znanymi ceratopsami są: późnojurajski Yinlong oraz wczesnokredowy Chaoyangsaurus i członkowie Psittacosauridae. Wszystkie one zostały odkryte w północnych Chinach lub Mongolii. Posiadają one kość rostralną oraz poszerzaną ku dołowi kość jarzmową. Występowanie tych cech u najwcześniejszych ceratopsów świadczy, że posiadały one te cechy od początku swojej ewolucji. Do neoceratopsów zaliczane są wszystkie ceratopsy bardziej zaawansowane od psitakozaurów. Czasami wyróżnia się klad Coronosauria, obejmujący neoceratopsy bardziej zaawansowane niż Auroraceratops. Przedstawiciele Coronosauria miały pierwsze falbany, zrośnięte pierwsze kręgi szyjne oraz cięższe czaszki. Jedna z podgrup należących do Coronosauria nazywa się Protoceratopsidae i obejmuje protoceratopsa i jego najbliższych krewnych, tymczasem Leptoceratopsidae – inny klad należący do koronozaurów obejmuje leptoceratopsa i rodzaje z nim najbliżej spokrewnione. Do Ceratopsoidea zalicza się zwierzęta takie jak Zuniceratops, blisko spokrewnione z Ceratopsidae – najsłynniejszą rodziną ceratopsów. Dzieli się ona na dwie podrodziny: Centrosaurinae i Ceratopsinae (znane również jako Chasmosaurinae).
Filogeneza według Xu/Makovicky’ego/Chinnery