Terapia konwersyjna, terapia reparatywna – pseudonaukowa praktyka polegająca na próbach zmiany orientacji seksualnej danej osoby z homoseksualnej lub biseksualnej na heteroseksualną lub tożsamości płciowej osób transpłciowych. Jest uznawana przez za torturę. Nie istnieją wiarygodne dowody na to, że orientacja seksualna może zostać zmieniona, a instytucje medyczne ostrzegają, że praktyki terapii konwersyjnej są nieskuteczne i potencjalnie szkodliwe. Organizacje medyczne, naukowe i rządowe w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wyraziły obawy co do zasadności, skuteczności i etyczności terapii konwersyjnych. Jej metody są powszechnie uznawane za nieetyczne, między innymi ze względu na inwazyjne i odczłowieczające metody, a sama technika uchodzi za umotywowaną homofobią i heteroseksizmem.

Psychologowie Jack Drescher, Ariel Shidlo i Michael Schroeder, redaktorzy książki poświęconej analizie terapii konwersyjnej, zauważyli, że pomimo usunięcia homoseksualności z listy chorób psychicznych przez WHO w 1990 roku i znacznego polepszenia się sytuacji polityczno-społecznej osób nieheteroseksualnych w Stanach Zjednoczonych, „marginalny podzbiór specjalistów od zdrowia psychicznego wciąż diagnozuje i leczy osoby o orientacji homoseksualnej tak, jakby były chore”, a w „swym terapeutycznym entuzjazmie – o ile nie ideologicznym lub religijnym zapale – stwarzania heteroseksualistów; terapeuci ci nie zauważają lub ignorują wszelkie możliwie szkodliwe efekty takich terapii”, z których żadna nie wykazała się skutecznością.

W ramach terapii konwersyjnej stosuje się różne metody, między innymi: psychoterapię opartą na rozmowie, psychoanalizę, metodę awersyjną, operacje mózgu, kastrację chirurgiczną lub chemiczną, hipnozę, gwałt korekcyjny oraz różne praktyki religijne, w tym modlitwę i egzorcyzmy.

Terminologia Specjaliści medyczni i aktywiści uważają termin „terapia konwersyjna” za wprowadzający w błąd, ponieważ nie stanowi ona pełnoprawnej formy terapii. Zamiennie stosowane są takie określenia jak „próby zmiany orientacji seksualnej” () i „próby zmiany tożsamości płciowej” () — razem określane jako „działania mające na celu zmianę orientacji seksualnej oraz tożsamości płciowej” (). Według badacza Douglasa C. Haldemana, SOCE i GICE powinny być rozpatrywane łącznie, ponieważ obie opierają się na założeniu, że „zgodność pomiędzy zachowaniami związanymi z płcią kulturową i płcią biologiczną danej osoby jest normatywna, a wszelkie odstępstwa od tej normy są niedopuszczalne i powinny zostać zmienione”.

Termin „terapia reparatywna” może odnosić się ogólnie do terapii konwersyjnych lub do jednego z jej podtypów związanego z psychologami i Josephem Nicolosi. Słowo „reparatywny” odnosi się do postulatu Nicolosiego, że pociąg do osób tej samej płci to nieświadoma próba „samonaprawy” własnego poczucia niższości.

Niektóre źródła preferują termin „praktyki konwersyjne” zamiast „terapia konwersyjna”, argumentując, że praktyki te nie mają w rzeczywistości charakteru terapeutycznego.

Stanowiska organizacji naukowych Krytyka 13 organizacji, w tym Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, opublikowały poradnik na temat orientacji seksualnych zatytułowany „Just the Facts about Sexual Orientation and Youth” („Tylko fakty o orientacji seksualnej i młodzieży”), w której stwierdzają, że homoseksualność jest stanem normalnym i nie podlega leczeniu. Stanowisko takie wyrażają wszystkie czołowe organizacje naukowe głównego nurtu. Praktyki oferujące zmianę orientacji seksualnej nie mają poparcia żadnej z tych organizacji. Mimo to pewne środowiska polityczne i religijne próbują praktykować „terapię konwersyjną” i propagują ją wśród społeczeństwa. Tego typu oddziaływanie jest oceniane jako nieskuteczne i wiąże się z licznymi zagrożeniami funkcjonowania psychiki osoby poddanej tego typu „terapii”.

Wśród psychologów istnieje pogląd, że orientacja seksualna nie może być przedmiotem świadomego wyboru i nie podlega zmianie, a homoseksualność nie jest chorobą, zaburzeniem psychicznym czy problemem emocjonalnym.

Krytyka ze strony organizacji zawodowych, skupiających psychiatrów, psychologów i innych specjalistów w zakresie zdrowia psychicznego dotyczy celowości, efektywności i zgodności z etyką zawodową. W obecnym rozumieniu żadna orientacja seksualna nie może być wartościowana i w konsekwencji tego traktowana jako zaburzenie psychiczne. Z tego względu w klasyfikacjach chorób (DSM i ICD-10) nie uwzględnia się jakiejkolwiek orientacji seksualnej jako zaburzenia.

W 2012 Pan-Amerykańska Organizacja Zdrowia (oddział Światowej Organizacji Zdrowia dla obu Ameryk) wydała oświadczenie ostrzegające przed tzw. leczeniem osób o nieheteroseksualnej orientacji seksualnej, ponieważ „terapia” taka nie posiada medycznych podstaw i reprezentuje poważne zagrożenie dla zdrowia pacjentów. Jednocześnie zarekomendowano, aby tego typu zła praktyka była potępiona i podlegała pod sankcje legalne, gdyż opiera się na łamaniu pryncypiów opieki zdrowotnej i praw człowieka.

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne twierdzi, że obecne badania nie pozwalają na danie jakiegokolwiek wsparcia interwencjom psychologicznym mającym na celu zmianę orientacji seksualnej. Organizacja wezwała też pracowników służby zdrowia, polityków, działaczy społecznych i organizacje religijne do współpracy w zakresie dbania o zdrowie i dobre samopoczucie mniejszości seksualnych.

W Polsce W dniu 5 lipca 2020 roku Polskie Towarzystwo Psychoterapii Gestalt podjęło w ramach Walnego Zgromadzenia uchwałę o następującej treści:

Zróżnicowanie orientacji seksualnej Oświadczenie Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego:

Przyczyny podejmowania prób reorientacji Presja otoczenia

Osoby doświadczają presji ze strony rodziny, znajomych, przywódców politycznych, religijnych i społeczeństwa w ogólnym rozumieniu, by dostosować się do heteronormatywnych standardów; istnieje też przeświadczenie o tym, że wyłącznie heteroseksualizm jest normalną orientacją seksualną (heteroseksizm), i przekonanie na gruncie kilku religii, że homoseksualność jest grzechem.

Egodystoniczność

Orientacja seksualna niezgodna z ego (egodystoniczna) to zaburzenie, w którym orientacja seksualna jest znana, ale dana osoba chce ją zmienić z powodu współistniejących zaburzeń psychicznych i zachowania. Często jest to wynikiem wrogiej postawy społeczeństwa lub braku oparcia z jego strony, lub też konfliktu pomiędzy własną seksualnością a systemem wierzeń.

Z ankiety przeprowadzonej wśród brytyjskich psychologów, psychoanalityków i psychiatrów wynika, że do 17% z nich zgłosiła się co najmniej jedna osoba chcąca zmienić swoją homoseksualną orientację seksualną na heteroseksualną.

Metody prób zmiany orientacji seksualnej Istnieje wiele metod, którym poddaje się lub poddawane były osoby homoseksualne, by próbować zmienić ich orientację seksualną – począwszy od pseudonaukowego warunkowania behawioralnego po psychoterapię i modlitwę. Poniższe sekcje są zbiorem metod i mogą nie być wyczerpujące.

Metody behawiorystyczne Terapia behawioralna opiera się na koncepcji warunkowania. Zakłada, że za pomocą tego mechanizmu można oduczyć osobę poddaną tej terapii niepożądanych zachowań. Oddziaływania polegają na próbie usunięcia podniecenia seksualnego poprzez wprowadzenie skojarzenia między bodźcami stymulującymi seksualnie z nieprzyjemnością, bólem. Aby to osiągnąć, pacjent poddawany jest działaniu bodźców wywołujących podniecenie (np. pokazuje mu się obrazy nagich przedstawicieli własnej płci), a następnie otrzymuje bodźce awersyjne w postaci szoków elektrycznych lub środków wymiotnych. Druga część terapii polega na wprowadzeniu skojarzenia między przedstawicielami płci odmiennej a . Aby to osiągnąć, prezentuje się pacjentowi obrazy przedstawicieli przeciwnej płci oraz zaleca mu się w tym czasie masturbować się.

Metoda behawiorystyczna jest już coraz rzadziej spotykana, ze względu na konflikt z samą czynnością masturbacji, która jest powszechnie uważana w tych środowiskach za czynność naganną moralnie.

Okaleczanie i odurzanie W Europie panowało przekonanie, że homoseksualność można wyleczyć wycięciem części mózgu (lobotomią). W innych próbach zmiany orientacji seksualnej u ludzi wykorzystywano histeroktomię, owariektomię, klitoridektomię, wazektomię i kastrację oraz przyżeganie. Podejmowano się też operacji na nerwie sromowym u mężczyzn homoseksualnych.

Do jednej z metod używanych przy próbie zmiany orientacji osób homoseksualnych były elektrowstrząsy. Są one nadal używane w Chinach, np. przez dr Zhou.

W próbach zmiany orientacji seksualnej wykorzystywano hormony, szok farmakologiczny, seksualne stymulanty i seksualne depresanty.

Psychodynamiczne i psychoanalityka Sigmund Freud, ojciec psychoanalizy, uważał, że homoseksualizm jest jednym z wariantów seksualności, istniejącym obok heteroseksualizmu i nie stanowi patologii. Twierdzenie to nie spotkało się z akceptacją następców Freuda, którzy w homoseksualizmie widzieli nieprawidłowe rozwiązanie kompleksu Edypa. Terapeuci próbowali zastosować psychoanalizę do zmiany orientacji psychoseksualnej. Podejście do homoseksualizmu zmieniło się wraz z wykreśleniem go z listy psychologicznych problemów zdrowotnych DSM. W Polsce szerzej temu zagadnieniu poświęcona była praca „Męskość, kobiecość. O różnicach wynikających z płci” wydana przez Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Istnieją oświadczenia profesjonalnych organizacji psychoanalityków, które uznają terapie konwersyjne za chybione i niesłużące poprawie zdrowia psychicznego pacjentów. Przeciwnie, ich efektem może być pogłębienie się wpływu negatywnych stereotypów na zdrowie pacjentów. Przykładem takiego stanowiska psychoanalityków było oświadczenie Amerykańskiego Stowarzyszenia Psychoanalityków (American Psychoanalytical Association) z 1999. Stowarzyszenie to przygotowało i opublikowało serię oficjalnych Oświadczeń organizacji (Position Statement) w wielu dziedzinach dotyczących zagadnień związanych z życiem osób LGBT (terapia konwersyjna, małżeństwo i prawa rodzicielskie, służba w wojsku), w których jasno udowadnia, że nie ma merytorycznych podstaw do stosowania innych miar i skali ocen wobec różnych orientacji psychoseksualnych (hetero, gej lub bi).

Warto zauważyć, że w 2008 Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) krytykując metody terapii konwersyjnej, zalecało psychologom pomoc w wyborze abstynencji seksualnej dla tych osób, którym własne ugruntowane przekonania światopoglądowo-religijne nie pozwalają na prowadzenia normalnego, satysfakcjonującego życia jako osoba homoseksualna.

Gwałt naprawczy

W Afryce Południowej częstą metodą próby zmiany orientacji seksualnej, zwłaszcza dziewczynek, jest zgwałcenie. Osoba homoseksualna zmuszana jest do kontaktu seksualnego z osobą odmiennej płci.

Religia Niektórzy z chrześcijan stwierdzają, że ich orientacja seksualna została zmieniona przez Jezusa. Grupy zajmujące się zmianą orientacji przez wiarę używają sloganu pray the gay away (módl się, by homoseksualizm odszedł). Ich celem są osoby szczególnie podatne na wpływy i chcące uwierzyć w fałszywe obietnice zmiany orientacji seksualnej.

W 2018 opublikowano wywiad z Tomaszem Pułą, który poddał się terapii konwersyjnej pod wpływem religijności matki oraz własnej. W rozmowie zwraca uwagę, że starając się zmienić orientację seksualną, zmarnował wiele energii i czasu, by próbować być kimś, kim nie jest i nigdy nie będzie. Inni twierdzą, że udało im się zmienić orientację, do takich osób należy dr Christopher Yuan.

Homeopatia