Gubernia chełmska (, ) – gubernia w Imperium Rosyjskim, utworzona z części guberni siedleckiej i lubelskiej ustawą z 23 czerwca / 6 lipca 1912 rokuСобрание постановлений и распоряжений” (Zbiór przepisów i rozporządzeń) z 1912 r., Nr 128, s. 2377., powstała przez odłączenie od generał-gubernatorstwa warszawskiego, a od 1915 Królestwa Polskiego (Kraju Przywiślańskiego) jako ziemie „rdzennie ruskie”.
Historia Inicjatywę utworzenia guberni chełmskiej wysunął prawosławny biskup chełmski Eulogiusz, który poczuł się zagrożony skutkami ukazu, w wyniku którego unici siłą włączeni do prawosławia w 1875 roku przechodzili na katolicyzm. W maju 1911 roku pomimo protestów posłów polskich w Dumie Państwowej Rosji uchwalono wniosek o wyodrębnienie guberni chełmskiej z Królestwa Polskiego. Po roku ustawę zaaprobowała Rada Państwa Imperium Rosyjskiego, a cesarz Mikołaj II Romanow podpisał ją 10 lipca 1912 roku. Objęła obszar ok. 16 tys. km² z 896 316 mieszkańcami. Zgodnie z danymi zawartymi w tablicach statystycznych Dumy, w nowej guberni mieszkało 404 633 katolików, 327 322 prawosławnych, 29 123 protestantów i 135 238 żydów, choć inne źródła twierdzą, że katolicy stanowili tu prawie 53% ludnościRoman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 72., a np. w powiecie zamojskim Polacy stanowili prawie 75% całkowitej ludności.
Gubernia została wydzielona przez władze rosyjskie w obawie przed oderwaniem Kraju Przywiślańskiego od Rosji w razie europejskiego konfliktu zbrojnego i w celu zintensyfikowania rusyfikacji. W 1912 roku nową gubernię wyjęto spod władzy generał-gubernatora warszawskiego, ale nie Królestwa Polskiego, które od tego czasu dzieliło się na generał-gubernatorstwo warszawskie i gubernię chełmską podporządkowaną bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych Rosjihttps://rcin.org.pl/igipz/Content/41838/WA51_50581_r1956-z4_Dokumentacja-Geogr.pdf. Instytucje oświatowe i sądowe podporządkowano władzom generał-gubernialnym w Kijowie. Zachowano większość praw obowiązujących w Królestwie Polskim. Przeciw utworzeniu guberni chełmskiej wznoszono liczne protesty, także w dumie rosyjskiej. Ukazały się m.in. publikacje o polskości ziemi chełmskiej Lubomira Dymszy, Stefana Dziewulskiego i Henryka Wiercieńskiego. Delimitację zakończono w kwietniu 1913 roku. Gubernia została formalnie włączona do generał-gubernatorstwa kijowskiego dopiero dekretem Mikołaja II z 4 kwietnia 1915 roku, jednakże z powodu okupacji guberni przez państwa centralne decyzja o odłączeniu nie weszła faktycznie w życie.
Rozporządzeniem austriackiego Zarządu Wojskowego z 18 września 1915 r. utrzymano w poszczególnych obwodach dawnych rosyjskich guberni lubelskiej i chełmskiej granice, które istniały przed utworzeniem guberni chełmskiej w 1912 roku. Oznaczało to, że nowy podział obwodów tych guberni, którego i tak w praktyce dotychczas w życie nie wprowadzono, odtąd nie był uwzględnianyRozporządzenie c. i k. Naczelnej Komendy Armii (Naczelnej Komendy Etapowej) z 18 września 1915 r. M. No. 83974 (Dziennik rozporządzeń c i k. Jenerealnego Gubernatorstwa wojskowego dla austryacko-węgierskiego obszaru okupowanego w Polsce, Lublin, No. 1 z 9 października 1915 r.). Podobnie, okupant niemiecki w myśl rozporządzenia z 12 sierpnia 1916 uznał gubernię chełmską za część Królestwa PolskiegoDziennik Rozporządzeń dla Jenerał Gubernatorstwa Warszawskiego z 3 listopada 1916, nr 51 poz. 175, cz. A. Mimo tego traktat brzeski podpisany w lutym 1918 roku przez mocarstwa centralne z Ukraińską Republiką Ludową przewidywał, że ziemie guberni staną się częścią państwa ukraińskiego.
Zasięg terytorialny Prace delimitacyjne przy tworzeniu guberni chełmskiej znacznie przekroczyły przewidywany czas realizacji. Na opóźnienia wpływało wiele czynników, w tym niekiedy nieudolność i błędy komisji, które działały w bardzo trudnych warunkach. Z jednej strony komisje znajdowały się pod presją władz centralnych, z drugiej zaś były zasypywane wnioskami, skargami i zażaleniami miejscowej ludności (wpłynęło ich ponad 80). Ponadto działania administracji były prowadzone na podstawie ustawy z 23 czerwca 1912, opartej na kontrowersyjnych kryteriach narodowościowo-religijnych, które w dużej mierze spotkały się z negatywnym odbiorem wśród mieszkańców terenów przygranicznych.
Na podstawie ustawy stolicą nowej guberni został Chełm, w związku z czym zlikwidowano urząd gubernialny w Siedlcach. Granice guberni chełmskiej zostały szczegółowo określone w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 6 / 19 sierpnia 1913, a w jej skład miały wejść następujące terytoriaDz. U. 1913, poz. 1775.: z dotychczasowej guberni siedleckiej: cały powiat bialski i znaczne części powiatów: konstantynowskiego, radzyńskiego (bez Radzynia) i włodawskiego; z dotychczasowej guberni lubelskiej: całe powiaty hrubieszowski i tomaszowski, 5 wsi gminy Ludwin powiatu lubartowskiego, prawie cały powiat chełmski (z wyjątkiem gminy Brzeziny) oraz znaczne części powiatów: krasnostawskiego (bez Krasnegostawu), zamojskiego (z Zamościem) i biłogorajskiego (z Biłgorajem).
Granica guberni chełmskiej i lubelskiej była bardzo złożona i kręta, szczególnie w rejonie pociętych powiatów biłgorajskiego, zamojskiego i krasnostawskiego, z dwiema eksklawami (Radecznica i Dyle). Wynikało to z rzekomej przewagi ludności ruskiej mieszkającej na tych terenach, uwzględnianej poprzez sfałszowane urzędowe dane statystyczne (kopia z Internet Archive).
Wykaz gmin
W poniższej tabeli uwzględniono szczegółowy podział powiatów wchodzących w całości bądź częściowo w skład guberni chełmskiej. Tabela przedstawia również liczbę oraz odsetek ludności prawosławnej w poszczególnych gminach, co stanowiło pretekst do ich odłączenia od Królestwa Polskiego. W przypadku częściowego włączenia gminy do guberni chełmskiej wyszczególniono, których miejscowości to dotyczy. W odniesieniu do tych gmin status w kolumnie „Gubernia po zmianie” określono w zależności od tego, gdzie znalazła się siedziba danej gminyNazwę siedziby wytłuszczono, jeżeli różniła się od nazwy gminy..
+LegendaRocznik Statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913. W opracowaniu Biura Pracy Społecznej pod kierunkiem W. Grabskiego. Warszawa 1914 (str. 42-46).Odcień / skrótZnaczenie[zieleń]cała gmina włączona do guberni chełmskiej[żółć]gmina częściowo włączona do guberni chełmskiej (wyszczególniono miejscowości)[biel]cała gmina pozostaje przy Królestwie PolskimCHgubernia chełmskaLBgubernia lubelskaSDgubernia siedlecka