Ludwik Amadeusz Sabaudzki, książę Abruzzi lub Abruzji (wł. Luigi Amedeo Giuseppe Maria Ferdinando Francesco di Savoia-Aosta, Duca degli Abruzzi) (ur. 29 stycznia 1873 w Madrycie, zm. 18 marca 1933 w Jowhar w Somalii) – członek włoskiej rodziny królewskiej (dynastii sabaudzkiej), oficer marynarki (admirał) i dyplomata, wspinacz alpejski i wysokogórski, podróżnik i badacz o znaczących osiągnięciach w każdej z tych dziedzin. Dokonał licznych pierwszych wejść w Alpach i podczas kierowanych przez siebie wypraw w Góry Św. Eliasza na Alasce i w Ruwenzori, poprawił dotychczasowy rekord odległości do bieguna północnego, ustanowił niepobity przez następne 13 lat rekord wysokości na Chogolisie w Karakorum i dotarł do źródeł jednej z dwóch największych rzek somalijskich na Płaskowyżu Somalijskim. Podczas wojny włosko-tureckiej dowodził zgrupowaniami okrętów wojennych i został dowódcą bazy marynarki wojennej w La Spezia. W 1915 otrzymał nominację na naczelnego dowódcę połączonych flot brytyjsko-francusko-włoskich na Adriatyku, ale wskutek napięć w sztabie generalnym wywołanych odmiennymi propozycjami strategicznymi i naciskiem ze strony mocarstw alianckich został usunięty ze stanowiska. Kierował akcją ewakuacji armii serbskiej i uciekinierów albańskich w trakcie kampanii serbskiej. Na początku lat 20. XX w. przystąpił do organizowania przedsięwzięcia rolniczo-handlowego we Włoskim Somali, którym kierował, spędzając w założonej tam wiosce Villaggio Duca degli Abruzzi (obecnie na terenie miejscowości Jowhar) corocznie wiele miesięcy. Tam też zmarł i został pochowany.
Pochodzenie lewo|mały|213x213px|Palazzo Cisterna w Turynie – dokąd rodzina książęca wróciła po abdykacji Amadeusza I w 1873 Rodzicami Ludwika Sabaudzkiego byli Maria Wiktoria (1847–1876), od śmierci ojca w 1864 księżniczka della Cisterna, i Amadeusz I Sabaudzki (1845–1890), drugi syn króla Włoch Wiktora Emanuela II, pierwszy w młodszej linii Domu Sabaudzkiego – wielowiekowej dynastii panującej (od 1713 królewskiej) w południowej Europie – i protoplasta gałęzi Savoia-Aosta, pierwszy książę Aosty (Duca d'Aosta). W chwili urodzin, 29 stycznia 1873, jego ojciec panował jako wybrany monarcha konstytucyjny Hiszpanii, Amadeo I de España, więc przysługiwał mu tytuł hiszpańskiego infanta, infante de España i był jedynym z trojga rodzeństwa urodzonym na ziemi hiszpańskiej. Kiedy po ok. 25 miesiącach panowania, jego ojciec abdykował 11 lutego 1873, rodzina powróciła przez Lizbonę do Turynu. Tytuł Duca degli Abruzzi, książę Abruzzi (rzadziej książę Abruzji lub książę Abruzzów), został mu nadany po śmierci ojca, Amadeusza I, przez króla Włoch Humberta I w 1890. Tytuł nawiązuje do regionu Abruzja (wł. Abruzzo) w środkowej części Półwyspu Apenińskiego.
Młodość lewo|mały|178x178px|Ludwik Sabudzki w wieku 19 lat (w 1891) Osierocony przez matkę w wieku trzech i pół roku, wysłany został (zgodnie z rodzinną tradycją sabaudzką) w 1879 jako elew do królewskiej akademii wojskowej, Corpo Reali Equipaggi, w Genui. Jednym z jego wychowawców i nauczycieli podczas wakacji był wybitny włoski meteorolog i pedagog , z którym udawał się na pierwsze górskie wędrówki w Alpach Graickich. Był pilnym i zdyscyplinowanym uczniem, czego uznaniem było wyróżnienie go w 1889 stopniem guadiamarina, najwyższym w hierarchii marynarki dostępnym studentom akademii morskiej. Rezultatem tego awansu było przeniesienie go w tym samym roku do służby na pokładzie żaglowca „Amerigo Vespucci”, na którym odbył niemal półtoraroczny rejs od Grecji, przez Morze Śródziemne i Atlantyk do Ameryki Płd., którą okrążono przez Cieśninę Magellana, by dalej przez Pacyfik i Ocean Indyjski dotrzeć do Kanału Sueskiego i w 1891 do Włoch. Po powrocie odbył parę rejsów szkoleniowych, m.in. jako zastępcą dowódcy kutra torpedowego „107 S”. W dwa lata później awansowano go do stopnia porucznika. W sierpniu 1893 podczas rejsu na pokładzie niewielkiej kanonierki „Volturno”, płynącej ku wybrzeżom Afryki Wschodniej, został awansowany na kapitana marynarki. Podczas ponad miesięcznego cumowania w Mogadiszu schodził na ląd, by poznać kraj. lewo|mały|145x145px|Zermatt, skąd wyruszył na wspinaczkę granią Zmutt na szczyt Matterhornu 27 sierpnia 1894 (ilustracja z książki A. Mummery‘ego My Climbs in the Alps and Caucasus) Od 1892, kiedy wspiął się nietrudną technicznie, ale wytężającą drogą na jeden z wierzchołków (3362 m) w masywie Levanna, podejmował wspinaczki na coraz trudniejsze szczyty, jakkolwiek zawsze w towarzystwie przewodników. Do 1894 wszedł m.in. na Gran Paradiso (4061 m), drogą klasyczną na Mont Blanc (4807 m), Dent du Géant (4014 m), Petit Dru (3733), Monte Rosa (4634 m) i od włoskiej strony na Matterhorn (4478 m). W sierpniu 1894 na zaproszenie Alberta F. Mummery'ego w czteroosobowym zespole (z i zawodowym przewodnikiem Josefem Pollingerem) wziął udział w trzecim przejściu grani Zmutt, wchodząc ponownie na Matterhorn. W uznaniu tego wyczynu turyński oddział włoskiego klubu wysokogórskiego, , mianował go honorowym prezesem, a wkrótce potem dzięki wstawiennictwu Mummery'ego został członkiem brytyjskiego Alpine Club. Bliższa znajomość z Mummerym, według jego biografów (Tenderini, Shandrick, 1997), wywarła na Ludwika Sabaudzkiego znaczny i trwały wpływ.
Okres podróży i wypraw (1894–1906) Góra Świętego Eliasza (1897) mały|Krążownik „Cristoforo Colombo”, na pokładzie którego odbył w latach 1894-1896 rejs dookoła świata lewo|mały|217x217px|Kanchenjunga widziana ponad dachami Dardżylingu Okres od października 1894 do grudnia 1896 spędził w randze porucznika na rejsie dookoła świata na pokładzie krążownika „Cristoforo Colombo”. Zimą 1894/95 wspólnie z i zwiedził kilka miejsc w Indiach, m.in. Dardżyling, skąd po raz pierwszy miał widok na najwyższą część Himalajów, w tym na odległą o ok. 70 km w linii prostej Kanczendzongę. Rejs kontynuowano dalej na wschód, by po postoju na Hawajach skierować się na północ do kanadyjskiej prowincji Kolumbia Brytyjska. Podczas postoju w Victorii na wyspie Vancouver dowiedział się o dwóch nieudanych próbach amerykańskiego geologa I.C. Russella zdobycia w 1891 i 1892 dziewiczego wierzchołka Góry Świętego Eliasza (5489 m), drugiego co do wysokości szczytu w Górach Św. Eliasza, leżących w paśmie Gór Nadbrzeżnych na pograniczu Alaski i Kanady. Podjął od razu zamiar zorganizowania wyprawy i dokonania pierwszego wejścia na ten szczyt, ale plany jego realizacji uległy zmianie, gdy w drodze powrotnej do Europy dowiedział się o zaginięciu Mummery'ego podczas rekonesansu północnej ściany Nanga Parbat (8126 m) w sierpniu 1895. Decyzji wyruszenia z zorganizowaną przez siebie wyprawą w zachodnie Himalaje nie mógł jednak zrealizować ze względu na panującą wówczas w tamtym rejonie Indii epidemię cholery i zamknięcie przez rząd do niego dostępu. Powrócił zatem do idei wyprawy na Górę św. Eliasza, którą para królewska Małgorzata i Humbert mieli wesprzeć finansowo, by wykorzystać jej ambitny cel i ewentualny sukces do celów propagandowych w borykającym się z licznymi trudnościami kraju. lewo|mały|305x305px|Widok na Górę Św. Eliasza z lodowca Malaspina (fot. V. Sella) mały|282x282px|Okładka ogólnowłoskiego tygodnika „La Tribuna Illustrata” – książę Abruzzi z włoską flagą w otoczeniu towarzyszy wspinaczki i przewodników na szczycie Góry Św. Eliasza Uczestnicy wyprawy (oprócz czterech przewodników, którzy wyruszyli wcześniej) opuścili Włochy 17 maja 1897. Księciu towarzyszyli m.in. jego sekretarz i partner wspinaczkowy Umberto Cagni, chorąży w marynarce wojennej Włoch, Filippo De Filippi, lekarz wyprawy i jej kronikarz, i Vittorio Sella, fotograf. Z portu Sitka w Alasce popłynięto do zatoki Yakutat, by 23 czerwca zejść na ląd w pobliżu lodowca Malaspina. Po ciężkim marszu i transporcie wyposażenia przez lodowiec, założono obóz bazowy 4 lipca. W ciągu następnych pięciu dni przekroczono przełęcz Pinnacle, za którą rozciągała się płaszczyzna lodowca Seward, a nad nim wierzchołek Góry Św. Eliasza. Przez kolejne dwa tygodnie wyprawa pokonała 89 km w marszu wyczerpującym ze względu na teren i ciężkie ładunki, przechodząc przez lodowce Seward i do podstawy lodowca Newton, gdzie stanął obóz 15. Przejście przez lodospad utrudniały zła pogoda i głęboki śnieg, obawiano się też lawin. Ku drugiemu lodospadowi, podążali drogą wytyczoną przez wyprawy Russella, który udzielił im niezbędnych informacji. Mgła i śnieżyce zmusiły ich do biwakowania przez trzy dni. Obóz 21 założono 29 lipca u podstawy przełęczy podszczytowej, której książę nadał nazwę Russell Col. Następny dzień był pierwszym dniem rzeczywiście dobrej pogody. Trzy zespoły ruszyły ku przełęczy między wierzchołkami Góry Św. Eliasza i Mount Newton, na którą dotarto po sześciu godzinach. Z obozu 22 wyruszono o północy i kontynuowano wspinaczkę ku szczytowi przy dobrej pogodzie. Książę szedł w pierwszym zespole z Cagnim i przewodnikami Josephem Petigaxem i Antoinem Maquignazem. Na szczyt weszło w południe wszystkich dziewięciu wspinaczy, choć kilku męczyła już choroba górska. W gęstym śniegu schodzono w dół i w dwa dni dotarto do lodowca Newton. 12 sierpnia, po przepłynięciu zatoki Yakutat, rozpoczęła się podróż powrotna. Do Londynu, gdzie wyprawa się rozwiązała, przypłynięto 11 września. Sukces wyprawy odbił się szerokim echem w przestrzeni międzynarodowej, włoska para królewska miała powód do dumy nie tylko przez wzgląd na trafnie zainwestowane środki, które podniosły prestiż kraju, ale i przez wzgląd na członka domu sabaudzkiego, okrzykniętego primo eroe italiano dell'era moderna dell'esplorazione – pierwszym włoskim bohaterem współczesnej epoki eksploracji.
Wyprawa do bieguna północnego (1899/1900) Od listopada 1897 pełnił służbę na pokładzie statku szkoleniowego „San Martino”, stojącego w jednym z najważniejszych portów i baz włoskiej marynarki – La SpeziaArsenale militare marittimo della Spezia. Jego adiutantem mianowano ponownie Cagniego. Zainspirowani lekturą doniesień na temat przedsięwzięć eksploratorskich wokół jak dotąd niezdobytego bieguna północnego, powzięli plan sięgnięcia po to trofeum. Tytułem zdobycia informacji i doświadczeń odbyli w lutym 1898 prywatny rejs na wyspę Spitzbergen. Od planowania i przygotowywania wyprawy oderwał się na krótko w czerwcu, by być obecnym na prestiżowych regatach organizowanych przez Royal Harwich Yacht Club, a w sierpniu uczestniczył w międzynarodowych regatach jako członek załogi. W drugiej połowie sierpnia 1898Włoska biografia Ludwika Sabaudzkiego (Tenderini i Shandrick, 1997) podaje na str. 24 jako czas tych dokonań na Grandes Jorasses Nell'estate del 1897, lato 1897. Błędnie podawane są okoliczności i daty tych wspinaczek w angielskojęzycznej wersji tej biografii (Shandrick i Tenderini, 1997), z której dokonano tłumaczenia na polski (Tenderini, Shandrick i Hołata-Loetz, 2003). W maju 1897 wyruszono na wyprawę na Górę Św. Eliasza, która powróciła do Europy 11 września, zawijając do portu w Londynie (De Filippi, 1900, str. 182-183). wspinał się z przewodnikami z Courmayeur (m.in. Petigax i Lorenzo Croux) w masywie Grandes Jorasses. Wspólnie dokonali pierwszego wejścia na bezimienną iglicę pomiędzy Aiguille du Dru a Aiguille Verte, którą nazwał na cześć królowej (i swojej ciotki) (też pod nazwą Pointe Marguerite, 4065 m). Szczytowi zdobytemu w pobliżu nadał nazwę (4045 m) dla uhonorowania żony swego brata Emanuela Filiberta. Podczas bankietu 16 września w Londynie, wydanego przez księcia z okazji przekazania jego jachtu „Bona” angielskiemu właścicielowi, ogłosił zamiar wyruszenia w ciągu najbliższych dwóch lat na wyprawę na biegun północny. lewo|mały|Statek „Stella Polare” przed wyprawą do bieguna północnego mały|Porównanie tras rejsów i marszu do bieguna płn. wyprawy Nansena w 1896-96 i Ludwika Sabaudzkiego w 1899-1900