Mochy

Mochy – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie wolsztyńskim, w gminie Przemęt.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od pierwszej połowy XIII wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w łacińskojęzycznym dokumencie z 1210 pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Mochi", 1290 „herediatatem nostram Moch”, 1370 „Mochy”, 1379 „Moch”, 1424 „Moche”, 1580-1581 „Mochy”, 1622-1624 „Mochy”, 1789 „Mochy”.

Według językoznawców, wydawców encyklopedycznego słownika „Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany” nazwa „Mochy” pochodzi od nazwy osobowej „Mojmir, Morzysław, Modlibóg" zapisanej w liczbie mnogiej .

Po rozbiorach Polski pruska administracja wprowadziła zgermanizowaną niemiecką nazwę „Mauche”, która była adaptację fonetyczną od nazwy polskiej. W XIX wieku również używano polskiej nazwy. W 1885 odnotowano polską nazwę „Mochy” oraz niemiecką „Mauche”. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1921 odnotowana została polska nazwa „Mochy” oraz niemiecka „Mauche” .

Historia Okolice miejscowość były zasiedlone jednak wcześniej niż zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy odnaleźli w żwirowisku ślady osad z X-XIII wieku oraz na obszarze nadleśnictwa z VII-X wieku. Na wzgórzu w okolicy Moch znaleziono też naczynie z X-XIII wieku. Domniemane grodzisko wklęsłe okazało się jednak naturalną formą terenową.

Początkowo wieś należała do opola przemęckiego z siedzibą w Przemęcie, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W latach 1401-1417 Mochy zostały odnotowane w granicach tego opola.

Miejscowość pierwotnie związana była z Wielkopolską i była własnością książęcą należącą do władców wielkopolskich. Następnie w wyniku darowizny stała się uposażeniem opactwa cystersów w Wieleniu, a później została ona przeniesiona do Przemętu. W 1290 (wg zachowanego falsyfikatu z XIV wieku) znajdowała się w dystrykcie przemęckim. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1530 miejscowość znajdowała się w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1581 należała do parafii Przemęt, a w 1619 do parafii Kaszczor.

Stara osada założona została na prawie polskim i powstała przy przejściu traktu za Śląska przez bagna obrzańskie. Wzmiankowana po raz pierwszy jako Mochi w dokumencie księcia wielkopolskiego Władysława Odonica z 1210 dla cystersów z Pforty. Książę uwolnił nadane cystersom dobra od wszelkich powinności prawa polskiego. Fundacja ta jednak nie została zrealizowana. Od 1290 z nadania księcia wielkopolskiego Przemysła II własność cystersów z Kaszczoru, potwierdzona w 1370 i 1533.

W 1370 król polski Kazimierz III Wielki potwierdził dobra klasztoru w Wieleniu, w tym m.in. Mochy, Kaszczor zwany wówczas Ptowo oraz Łupicę. W latach 1445–1567 Mochy wraz zokolicznymi wsiami znajdowało się w dobrach opactwa przemęckiego. W 1533 król polski Zygmunt I Stary potwierdził dobra klasztoru w Przemęcie, w tym m.in. Mochy, Kaszczor (Ptowo oraz Stary Klasztor).

Według wzmianki zapisanej w XVII wieku we wsi w 1309 miały miejsce zaburzenia chłopskie. Odnotowano w tym roku dwór szlachecki w Mochach. Miejscowi chłopi mieli podpalić dwór i spalić w nim opata wraz z mnichami. Wersja ta dominowała w okresie PRLu jednak zdania historyków na ten temat są podzielone. Kontrowersje związane są z interpretacją łacińskiego określenia laici jakiego na nazwanie podpalaczy użył autor siedemnastowiecznej notatki. Część historyków interpretuje termin laici wprost jako synonim słowa chłopi. Wykładnię taką podawał historyk T. Warmiński, a także "Urkundliche Geschichte des ehemaligen Cistercienser-Klosters zu Paradies" (niemieckie źródło z 1886) oraz polski historyk Gerard Labuda w "Zapisce o zaburzeniach chłopskich w dobrach klasztoru przemęckiego w roku 1309". Inaczej interpretował termin polski mediewista Józef Matuszewski w artykule "Laici - wspominki historyczne" zamieszczonym w czasopiśmie uniwersyteckim Acta Universitatis Lodziensis, który w terminie laici widzi raczej drobnych rycerzy z sąsiedztwa. XVII wieczna notatka stała się w okresie PRLu kanwą powieści Teodora Parnickiego Tylko Beatrycze z 1962, która w 1975 doczekała się adaptacji telewizyjnej.

W XV wieku miał miejsce konflikt majątkowy pomiędzy szlachcicem Abrahamem Kiełbowskim, a klasztorem przemęckim przy okazji którego opisane zostały granice i okolica wsi. W 1424 wspomniano jaz w bagnie pomiędzy Mochami a Solcem. Abraham Kiebłowski dziedzic w Solcu zajął w nim opatowi wieleńskiemu dwóch ludzi i 20 sieci rybackich zwanych więcierzami. W 1445 zawarto ugodę w sprawie granic pomiędzy wsiami klasztornymi w Przemęcie: Łupice, Stary Dwór, Ptowy i Mochy a dobrami Abrahama Kiebłowskiego. Utrzymana została w mocy granica wskazana przez opata, która od 100 lat nie była podważana, a którą potwierdziły zeznania świadków. Granica ta biegła od miejsca zwanego „Obrzyca” przez błota do kopca granicznego przy Księżym Brodzie, stąd do pala wbitego w jaz na stawie. Staw należał do klasztoru, a jaz do wsi Solec należącej do Kiebłowskiego. Od tego pala granica szła do strugi zwanej „Kopaniec” należącej po połowie do Moch oraz do Solca. Z tego miejsce szła ona dalej do dużej rzeki zwanej „Stara Rzeka” (czyli Obra) i rzeką biegła do ostrowa „Wedroyn” (w 1567 jako Wądroj). Na ostrowie tym stał kopiec narożny dzielący Przemęt i Solec.

W 1449 granica pomiędzy Kiebłowem i Solcem Abrahama Kiebłowskiego a Starym Dworem i Mochami opata przemęckiego biegła od kopca narożnego pomiędzy Starym Dworem a Kiebłowem do kopca narożnego wsi Solec i Przemęt. W 1450 odbył się proces sądowy o rozgraniczenie dóbr Kiebłowo i Solec od Starego Dworu, Moch i Przemętu. Kiebłowski wskazał granicę oznaczoną 12 kopcami, 13 palami i rowem, a opat przemęcki odmówił jej uznania.

W 1494 opisano granicę pomiędzy Wielkopolską a Śląskiem, która biegła drogą z Kopanicy do Sławy. Dochodziła ona do kopca pomiędzy Kiebłowem (obecnie to Kębłowo) i Mochami w Królestwie Polskim a Kolskiem w księstwie głogowskim w pobliżu skrzyżowania z drogą z Kiebłowa do Kolska, opodal błota zwanego „Dziemiona”.

W 1528 odnotowano kopiec narożny U Krzyża stojący pomiędzy Kiebłowem, Mochami a Kolskiem. W 1566 odnotowano łąki zwane „Gryzawki” i „Trzeciewnica” w Mochach. W latach 1566-1669 wspomniano jezioro w Mochach. W 1567 woźny sądu ziemskiego zeznał, że widział w Mochach zniszczonych przez ludzi z Solca 50 pali w jazie obok mostu zwanego „Moski most”. W 1567 opisano granicę pomiędzy dobrami kiebłowskimi a dobrami klasztornymi w Przemęcie w wyniku czego wspomniano szereg lokalnych nazw geograficznych. Kopiec narożny „U Krzyża” podzielił Ciosaniec, Łupice, Stary Dwór, Ptowy i Mochy należące do klasztoru od Kiebłowa i Solca. Stąd granica biegła ścieżką przez błoto (kopce na ostrowach Kunica, Drożyska i Nierącz), a następnie przez kopce przy zaroślach „Rokitowy Kierz”, przy „Święciechowskim ostrowie”, przy ostrowie zwanym „Drożawy”, ostrowie „Na Gajach”, ostrowie „Długie Niwy”, ostrowie „Dąbiec”, przy „Księżym Brodzie” na brzegu stawu w Mochach skąd granica biegła do strugi „Kopaniec” (która należała po połowie do Solca i Moch) i dalej z jej biegiem do „Starej Rzeki” (Obry) przy ostrowie zwanym „Wądroj”, gdzie na wzniesieniu na brzegu bagna stał kopiec narożny, który dzielił dobra klasztoru od Solca i Siekowa. W 1593 odnotowano łąki w Mochach: „Dąbiec Wielki”, „Jadamowska”, „Kosiny”, „w Kątach”, „na Trzeciewnicy”.

Wieś odnotowano również w historycznych rejestrach podatkowych. W 1530 odnotowany został we wsi pobór od 3 łanów. W 1563 pobrano podatki od 5 łanów, karczmy dorocznej oraz 3 komorników. W 1564 w Mochach odnotowano 2 łany i 10 prętów. W 1566 pobór od 3 łanów kmiecych, dwóch łanów sołeckich, karczmy dorocznej, 5 zagrodników z bydłem, dwóch rzemieślników, dwóch kuczników czyli w staropolskim – chałupników. W 1571 pobór odbył się od 2,5 łanów kmiecych, dwóch łanów sołeckich, karczmy dorocznej, 6 zagrodników, rybaka oraz jednego rzemieślnika. W 1581 pobrano podatki od 4 łanów, 4 zagrodników, dwóch komorników, najemnego robotnika zwanego ratajem, rzemieślnika oraz rybaka.

Wieś duchowna, własność opata cystersów w Przemęcie pod koniec XVI wieku leżała w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga NarodówAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247..

W wyniku II rozbioru Rzeczypospolitej w 1793, miejscowość przeszła w posiadanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815–1848) miejscowość wzmiankowana jako Mochy należała do wsi większych w ówczesnym powiecie babimojskim rejencji poznańskiej. Mochy należały do kaszczorskiego okręgu policyjnego tego powiatu i stanowiły część majątku Kaszczor, który należał wówczas do rządu Królestwa Prus w Berlinie. Według spisu urzędowego z 1837 roku Mochy liczyły 747 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 92 dymy (domostwa). W okresie międzywojennym w miejscowości stacjonowała placówka 17 batalionu celnego, a później placówka Straży Granicznej I linii „Mochy”.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Mochy. W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Mochy. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa leszczyńskiego.

Miejscowy zbór Świadków Jehowy posiada w Mochach Salę Królestwa.

Zabytki i turystyka Przy skrzyżowaniu głównych dróg kapliczka z rzeźbą MB Wieleńskiej. Przy innym skrzyżowaniu pomnik upamiętniający powstańców wielkopolskichBogdan Kucharski Przemęcki Park krajobrazowy, Wydawnictwo WBPiCAK Poznań 2006. Na zachód od wsi położone jest Jezioro Mochyńskie.

Przypisy

Bibliografia

Martin Sprungala: Die deutsche Klostersiedlung Mauche (Mochy) und das Primenter Land (in Großpolen/ Wielkopolska) – zwischen Ethnizität und Konfessionalität. Langwaden 2000, 302 S., Martin Sprungala: Wsie na pograniczu głogowsko-wielkopolskim. Zarys dziejów wybranych miejscowości. Sława - Wijewo 2010,

Linki zewnętrzne Mochy w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”

Internetowa strona Moch

Kategoria:Mochy Kategoria:Wsie opatów przemęckich (województwo poznańskie) Kategoria:Wsie Opola przemęckiego