Mikołaj Potocki herbu Pilawa (ur. ok. 1593, zm. 20 listopada 1651) – kasztelan krakowski w latach 1646–1651, hetman wielki koronny w latach 1646–1651, hetman polny koronny w latach 1637–1646, wojewoda bracławski w latach 1636–1646, pisarz polny koronny w latach 1629–1637, starosta podolski w latach 1631–1642/1643, starosta grodowy lubelski i latyczowski, starosta niegrodowy czerkaski w 1639 rokuw tym roku uzyskał dożywocie na starostwo czerkaskie, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795. Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 188., starosta smotrycki w 1615 rokuKrzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795 Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 254., barski, starosta ostrskiKrzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565-1795. Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 194., starosta niżyński w 1636 rokuw tym roku uzyskał dożywocie na starostwo niżyńskie, Krzysztof Chłapowski, Starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795. Materiały źródłowe, Warszawa, Bellerive-sur-Allier 2017, s. 329., rotmistrz królewski w 1609 rokuUrzędnicy podolscy XIV-XVIII wieku. Spisy. Oprac. Eugeniusz Janas, Witold Kłaczewski, Janusz Kurtyka, Anna Sochacka. Kórnik 1998, s. 226..
Życiorys Syn Jakuba Potockiego i jego pierwszej żony Jadwigi Prusinowskiej (zm. 1604Czołowski, s. 61 (przyp.).).
W latach 1604–1609 studiował na Akademii Zamojskiej. Już w 1611 brał udział w walkach pod Smoleńskiem. W 1620 jako rotmistrz pod Cecorą dostał się do niewoli tureckiej. Po powrocie z niej brał udział w szeregu kampanii wojennych, szczególnie przeciwko Szwedom na Pomorzu w 1627. Na przełomie 1626/1627 po odjeździe hetmana polnego Stanisława Koniecpolskiego na sejm toruński jako pułkownik dowodził całością wojsk walczących przeciwko Szwedom. W 1633 jako świeżo mianowany generał ziem podolskich wraz z Jeremim Wiśniowieckim i Stanisławem Koniecpolskim rozbił pod Paniowcami wojska tureckie dowodzone przez Abazy paszę. Poseł na sejm ekstraordynaryjny 1634 rokuPrzemysław Paradowski, W obliczu „nagłych potrzeb Rzeczypospolitej”. Sejmy ekstraordynaryjne za panowania Władysława IV Wazy, Toruń 2005, s. 255.. W 1636 został pisarzem polnym koronnym i wojewodą bracławskim.
W 1637 mianowany hetmanem polnym koronnym, 16 grudnia 1637 pokonał zbuntowanych Kozaków Pawluka pod Kumejkami.
W 1638 wybuchło kozackie powstanie Ostranicy, w trakcie którego wziął udział w zwycięskiej bitwie pod Żowninem. Polski historyk Szymon Okolski towarzyszył hetmanowi polnemu Mikołajowi Potockiemu w wyprawach w 1637 i 1638 r., które to opisał w swoich dziełach; Dyariusze Okolskiego stanowią bardzo ważny materiał do historii tego okresu.
Po rozgromieniu Kozaków otrzymał na Ukrainie Naddnieprzańskiej wielkie nadania ziemskie. Od 1646 kasztelan krakowski (po Jakubie Sobieskim), a następnie hetman wielki koronny (po śmierci Stanisława Koniecpolskiego). W 1646 roku pozornie opowiedział się przeciw królewskim planom wojny z Turcją. Hetman natomiast popierał wojnę z Chanatem Krymskim, co równałoby się konfliktowi z Turcją.
W 1647 dwukrotnie wstawiał się za pokrzywdzonym Bohdanem Chmielnickim u starosty czehryńskiego Aleksandra Koniecpolskiego. Jako najwyższy zwierzchnik rejestrowych niepokoił się uciskiem Kozaków przez starostów. W liście do kanclerza Jerzego Ossolińskiego domagał się powołania komisji dla rozpatrzenia ich krzywd.
Mimo zakazu króla Władysława IV Wazy po wybuchu powstania Chmielnickiego w 1648 wyruszył na Ukrainę i po klęsce nad Żółtymi Wodami, pobity został pod Korsuniem i znalazł się na dwa lata w niewoli tatarskiej. Do klęski w znacznej mierze miał się przyczynić alkoholizm hetmana„Więcej radził o kieliszku i szklanicach niżeli o dobru Rzeczypospolitej i całości onej; jakoż w nocy radził o pannach albo dziewkach młodych i nadobnych żonkach, będąc sam w starości lat podeszłych, nie znosząc się ani radząc kolegi swego Marcina Kalinowskiego, hetmana polnego, ani innych pułkowników i rotmistrzów tak też Towarzystwa. Z powodu pijaństwa ustawicznego i wielkiego wszeteczeństwa zatracił wojsko, uczynił hańbę i niesławę wieczną Koronie Polskiej, potracił synów koronnych, żołnierzy starych i czeladzi niemało, Niemców i innych cudzoziemców.” Latopisiec albo kroniczka Joachima Jerlicza, wyd. Kazimierz Władysław Wóycicki, t. I, Warszawa 1853, s. 64. Por. Janusz Kaczmarczyk. Bohdan Chmielnicki. Wrocław: wyd. Ossolineum, 1988, s. 47–48. .„I diabła tam miał być dobry rząd, kiedy pan krakowski, hetman wielki koronny, Mikołaj Potocki, ustawnie się opił gorzałki, jako i w te czasy pijany w karycte siedział, a drugi polny hetman, Kalinowski, choć chciał co począć, nie barzo go posłuchano, a do tego wzroku dobrego nie miał, bo na staje nie widział dobrze, i kiedy na strzelanie z łuku kto od niego był, ledwo rozeznał, że to człowiek stoi.” (Diariusz Bogusława Maskiewicza w: Zbiór pamiętników historycznych..., Tom 5 wydał Julian Ursyn Niemcewicz, 1840 s. 66n).Tadeusz Chrzanowski. Kresy, czyli obszar tęsknot. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2010, s. 79..
W kwietniu 1650 powrócił z jasyru i w dniach 28–30 czerwca 1651 wziął udział w bitwie pod Beresteczkiem z połączoną armią kozacko-tatarską. Po odłączeniu się króla Jana Kazimierza przejął dowództwo nad armią koronną. Po zwycięstwie pod Beresteczkiem Potocki nie wykorzystał sytuacji i bardzo powoli, w tempie poniżej 10 km dziennie, prowadził armię koronną, zarządzając długie postoje (np. pod Pawołoczą 10 dni, gdzie zmarł Jeremi Wiśniowiecki). Dało to Chmielnickiemu czas na odbudowę armii. Po połączeniu pod Wasilkowem z armią litewską hetmana polnego Janusza Radziwiłła, w sierpniu i wrześniu 1651 roku prowadził dalsze działania przeciw Kozakom i Tatarom.
Podczas bitwy pod Białą Cerkwią po sukcesie odniesionym przez litewskie wojska Janusza Radziwiłła, Mikołaj Potocki odmówił włączenia do boju dodatkowych chorągwi, przez co została utracona szansa na całkowite rozbicie sił ChmielnickiegoW cieniu Beresteczka: działania militarne armii litewskiej przeciwko Kozakom w 1651 roku.. Spowodowało to, że bitwa została nierozstrzygnięta i zawarto 18 września 1651 niesatysfakcjonującą żadnej strony ugodę białocerkiewską.
Zmarł 20 listopada 1651 w Chmielniku. 15 kwietnia 1652Czołowski, s. 89. został uroczyście pochowany w kościele Dominikanów w JezupoluMajewski, s. 109., który służył jako grób rodzinny ojca Jakuba Potockiego i jego potomków.
Jego synami byli Piotr, Stefan i Mikołaj z małżeństwa z Zofią z Firlejów oraz Jakub i Dominik z małżeństwa z Elżbietą z Kazanowskich.
Jego posiadłość to: Potok Złoty (część), Zahajpol, Jezupol, Tyśmienica, Bohorodczany, „klucz Brajłowski” z Potokiem i Stanisławczykiem na Podolu. W 1630 r. ufundował kościół i klasztor dominikanów w Tyśmienicy. Nie zostawił testamentuCzołowski, s. 91..
Zobacz też Mikołaj Potocki Potoccy herbu Pilawa Kazanowscy Firlejowie
Przypisy
Bibliografia Aleksander Czołowski. Z przeszłości Jezupola i okolicy. Lwów, 1890. Wiesław Majewski: Potocki Mikołaj h. Pilawa (ok. 1593–1651). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXVIII/1, zeszyt 116. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1984, s. 103–110.
Linki zewnętrzne Mikołaj Potocki – hetman pijany Genealogia polskich rodzin arystokratycznych.
Kategoria:Absolwenci i studenci Akademii Zamojskiej Kategoria:Generałowie ziem podolskich Kategoria:Hetmani polni koronni Kategoria:Hetmani wielcy koronni Kategoria:Jeńcy polscy w niewoli tureckiej (I Rzeczpospolita) Kategoria:Kasztelanowie krakowscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Jezupolem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Pisarze polni koronni Kategoria:Posłowie na sejm nadzwyczajny 1634 Mikołaj Kategoria:Rotmistrzowie królewscy Kategoria:Rotmistrzowie husarii koronnej Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Władysława IV Wazy Kategoria:Senatorowie za panowania Jana II Kazimierza Wazy Kategoria:Starostowie barscy Kategoria:Starostowie czerkascy Kategoria:Starostowie lubelscy Kategoria:Starostowie latyczowscy Kategoria:Starostowie niżyńscy Kategoria:Starostowie ostrscy Kategoria:Starostowie smotryccy Kategoria:Uczestnicy walk powstania Chmielnickiego (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-rosyjskiej 1609–1618 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-szwedzkiej 1626–1629 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-tureckiej 1620–1621 (strona polska) Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Właściciele Jezupola Kategoria:Wojewodowie bracławscy Kategoria:Zmarli w 1651