Chanat Buchary (w ostatnim okresie istnienia znany także jako Emirat Buchary) – założone przez Uzbeków państwo z centrum w Mawarannahrze, w różnych okresach obejmujące też inne regiony Azji Środkowej, istniejące w latach 1500–1920.
Chanat Buchary powstał w wyniku podboju Mawarannahru przez chana Uzbeków Muhammada Szibaniego (1500–1510) z rodu Abulchajrydów, stanowiącego boczną gałąź Szibanidów. Abulchajrydzi podzielili teren chanatu na apanaże i zgodnie z obowiązującą wśród Czyngisydów tradycją obierali chanów na podstawie zasady senioratu. Ich jedność uległa jednak załamaniu w połowie XVI wieku i państwem zaczęły targać wojny domowe, z których zwycięsko wyszedł Abdullah II (1583–1598), tradycyjnie uważany za najwybitniejszego chana Buchary. Niedługo po jego śmierci Abulchajrydzi, z których większość zginęła w bratobójczych walkach, utracili władzę na rzecz innych potomków Dżocziego, Tukaj-Timurydów, zwanych także Dżanidami lub Asztarchanidami. Tukaj-Timurydzi kontynuowali tradycje rządzenia chanatem poprzez jego podział na apanaże wśród członków rodu panującego, co prowadziło do częstych konfliktów wewnętrznych i skutkowało podziałem chanatu na dwa organizmy z ośrodkiem w Bucharze i Balchu w latach 1611–1641 i 1651–1681.
W drugiej połowie XVII wieku państwo pogrążało się w coraz głębszym kryzysie spowodowanym przede wszystkim spadkiem znaczenia tradycyjnych szlaków karawanowych prowadzących przez Azję Środkową. Znaczenie władzy centralnej spadło na rzecz przywódców plemiennych i ostatecznie w pierwszej połowie XVIII wieku faktyczna władza przeszła w ręce wodzów plemienia Mangytów, którzy rządzili w imieniu marionetkowych chanów. Ostatni z nich został zdjęty z tronu w roku 1785 i odtąd Mangyci przejęli władzę także formalnie. Mangyci, ponieważ w przeciwieństwie do Abulchajrydów i Tukaj-Timurydów nie byli Czyngisydami, początkowo nie używali tytułu chana, lecz emira. Począwszy jednak od panowania Nasrullaha (1827–1860) używali zarówno tytułu chana, jak i emira, tak że ich państwo można nazywać zarówno chanatem jak i emiratem. Wykorzystując wzrost dochodów państwa wynikający z postępującego od XVIII wieku rozwoju handlu z Rosją Mangyci przekształcili Chanat Buchary w despotyczną monarchię opartą na zależnej od chana biurokracji. W roku 1868 przegrali jednak wojnę z Rosją i utracili niepodległość, stając się jej protektoratem. W roku 1920 Chanat Buchary został zniesiony przez bolszewików - z jego terytorium utworzono Bucharską Ludową Republikę Radziecką.
Abulchajrydzi Ustanowienie chanatu thumb|Portret Szibani-chana. Miniatura przedstawia go jako uczonego z przyborami do pisania i książką, chociaż nadal nosi on pierścień łucznika. Zgodnie z umieszczoną na miniaturze kaligrafią jej autorem był "niewolnik" Behzad, jednak bardziej prawdopodobne wydaje się autorstwo malarza wykształconego w Heracie, który znalazł się na uzbeckim dworze. Zbiory Metropolitan Museum of Art Chanat Buchary został założony przez Abulchajrydów, gałąź Szibanidów, która wzięła swoją nazwę od chana Abulchajra (1428–1468). To on jako pierwszy zjednoczył pod swoją władzą większość koczowniczych Uzbeków i urządzał regularne najazdy na terytoria Timurydów. Jednak po jego śmierci utworzona przez niego plemienna konfederacja rozpadła się. Właściwym założycielem Chanatu Buchary miał stać się wnuk Abulchajra, Muhammad Szibani (1500–1510), który po śmierci swojego dziadka służył jako najemnik u lokalnych Timurydów oraz chana Czagataidów Sultana Mahmuda (1487–1508/1509). Po tym jak w latach 1494–1495 zmarli rządzący w Azji Środkowej trzej synowie Abu Sa’ida (1451–1469) – Sultan Ahmad (1469–1494), Umar Szajch (1469–1494) i Mahmud Sultan (1469–1495) – cały region pogrążył się w chaosie ciągłych walk pomiędzy ich potomkami, Czagataidami i Kazachami. Szibani-chan wykorzystał tę sytuację do zdobycia Samarkandy i Buchary w latach 1500–1501, co spowodowało zasilenie jego szeregów przez wiele plemion służących do tej pory Timurydom lub Czagataidom. To pozwoliło mu na przeprowadzenie całej serii kampanii, w trakcie których zajął Kotlinę Fergańską i Taszkent (1502), Urgencz i Chiwę (1504–1505), Balch (1505), Herat (1507) oraz Meszhed i Astarabad (1508), to jest większość zachodniej Azji Środkowej.
Osiągnięcia Szibaniego opierały się na jego militarnym geniuszu i osobistej charyzmie, stąd kiedy w roku 1510 zginął on w walce z Isma'ilem (1501–1524) z rodu Safawidów utworzone przez niego państwo niemal natychmiast się rozpadło. Isma'il zajął Chorasan i Herat, zaś wspierany przez niego stary przeciwnik Szibaniego, Timuryda Babur (1494–1530), Balch, Bucharę i Samarkandę. We wschodnim Mawarannahrze emirowie lojalni w stosunku do Czagataidów wyparli Abulchajrydów z Kotliny Fergańskiej i Taszkentu. W Chorezmie władzę przejęła konkurencyjna w stosunku do Abulchajrydów gałąź Szibanidów, Arabszahidzi, dając tym samym początek Chanatowi Chiwy. Z końcem 1511 roku Abulchajrydzi stracili każde większe miasto zdobyte niegdyś przez Szibaniego. Niemniej późną zimą 1512 roku, zachęceni ogólnym niezadowoleniem z nowych rządów, wuj Szibaniego Sujundżuk oraz jego bratanek Ubajdullah (1533–1539) zaatakowali odpowiednio Taszkent i Bucharę. Obaj osiągnęli sukces przepędzając Czagataidów i Babura, zaś Abulchajrydzi odzyskali kontrolę nad Taszkentem, Samarkandą i Bucharą. Następnej zimy duża safawidzka armia została przepędzona przez siły Abulchajrydów w starciu w pobliżu Gʻijduvon.
Stabilizacja thumb|280px|Kompleks Pa-ji Kalan w Bucharze składający się z Minaretu Kalan wzniesionego w 1127 przez Karachanidę Muhammada Arslan-chana, meczetu Kalan (po lewej stronie), który w XV wieku przeszedł renowację, ukończoną w 1514, oraz medresy Mir-i Arab (po prawej stronie), zbudowanej w latach 1535-1536 Jeszcze w roku 1512 Abulchajrydzi zwołali kurułtaj i zgodnie z dawną turecko-mongolską tradycją wybrali na chana seniora rodu, syna Abulchajra Kuczkuncziego (1512–1530). Jednocześnie podbite terytorium podzielono na apanaże przyznane czterem klanom wywodzącym się od synów Abulchajra. Spośród jego dwóch nadal żyjących synów Kuczkunczi-chan otrzymał timurydzką stolicę Samarkandę zaś jego brat Sujundżuk zdobyty przez siebie Taszkent. Potomkom Szah Budaka, reprezentowanym przez jego wnuka Ubajdullaha, przyznano Bucharę, zaś potomkom Chodży Muhammada, reprezentowanym przez jego syna Dżanibeka, przyznano Karmanę i Miankal. W ciągu następnego ćwierćwiecza klany Abulchajrydów konsolidowały i poszerzały terytoria swoich apanaży. Kuczkunczidzi szukali możliwości ekspansji w dolinach dzisiejszego Tadżykistanu i Badachszanie. Sujundżukidzi początkowo walczyli z Czagataidami, by potem sprzymierzyć się z nimi przeciwko Kazachom. Dżanibekidzi, którzy otrzymali najmniej cenną dzielnicę, znacznie powiększyli swoją fortunę gdy w roku 1526 zdobyli Balch. Ubajdullah poprowadził szereg kampanii przeciwko Chorasanowi lecz objęcie przez niego stanowiska chana w roku 1533 oznaczało przynajmniej tymczasowy koniec walki o ten region. Z końcem jego panowania „chanat Abulchajrydów ustabilizował się jako czwórdzielne państwo z centrum w Balchu, Bucharze, Samarkandzie i Taszkencie ze stolicą przenoszącą się do centrum danego apanażu wraz z sukcesją kolejnego chana. Chanat utrzymywał swoją jedność, z sukcesją w ramach panującego klanu, ale rządy chana miały teraz charakter formalny, tytularny i po większej części nominalny, z realną władzą spoczywającą w ręku naczelników apanaży, stanowiących mikrokosmos chanatu”.
Za panowania Abulchajrydów na czele najwyższej administracji państwowej stał chan. Drugą pozycję w elicie władzy zajmował nakib, pierwszy doradca chana tak w sprawach polityki wewnętrznej, jak i zagranicznej. Zajmował się on także przygotowaniem wypraw wojennych, i wypełniał funkcje wysłannika. W państwie tym zachowano, podobnie jak u Timurydów, instytucję najwyższego wezyra – diwanbegi. Niezwykle interesującym stanowiskiem, zajmującym wysokie miejsce w hierarchii elit władzy był kökeltasz, bliski człowiek władcy odpowiedzialny za orientację w tym, jak do jego polityki ustosunkowana jest ludność. Ważną rolę odgrywali też atalikowie, zarządzający poszczególnymi regionami kraju do uzyskania pełnoletności przez poszczególnych Szibanidów, a także perwanachi, którzy dostarczali decyzje chana do osób odpowiedzialnych za ich wykonanie oraz esauł, zajmujący się stosunkami między chanem a innymi Szibanidami. Za bezpieczeństwo i porządek na dworze chana odpowiadał z kolei eshikagabashi, zaś dadho – poprzez przyjmowanie zażaleń i ustosunkowywanie się do nich – za przestrzeganie w państwie praworządności. Rozpowszechniona była godność emira, którą monarchowie bucharscy obdarowywali przywódców plemiennych oraz inne wpływowe osoby.
Wojna domowa i zwycięstwo Abdullaha-chana thumb|Bahram Gur i księżniczka w Czarnym Pawilonie. Ilustracja do Haft manzar Hatefiego autorstwa Szejchzade. Buchara, 1538. Zbiory Freer Gallery of Art w Waszyngtonie Aż do połowy XVI wieku sukcesja najstarszego Abulchajrydy przebiegała bez przeszkód i integralność systemu klanowych apanaży była respektowana. Jednakże wraz z tym jak kolejne „pokolenia dojrzewały i coraz większa ilość książąt (sultans) domagała się udziału w zbiorowym dziedzictwie, apanaże musiały powiększać się albo przez aneksję terytoriów nie-szibanidzkich albo przez eliminację lub podporządkowanie klanów kuzynów”. Kiedy w roku 1550 Szah Budakidzi nie mogli dojść do porozumienia co do dziedziczenia w ramach swojego apanażu doszło do wojny domowej, ponieważ przywódca Dżanibekidów, Pir Muhammad (1556–1561), postanowił wykorzystać tę sytuację do zdobycia Buchary. Szah Budakida Muhammad-Jar wezwał jednak na pomoc chana Abdullatifa (1540–1552) i przywódcę Sujundżukidów Nauruza Ahmada (1552–1556), tak że w walkę zaangażowały się wszystkie cztery apanaże. Abdullatif wraz z Nauruzem Ahmadem zajęli Miankal, tym samym pozbawiając apanażu brata Pir Muhammada Iskandera (1561–1583). W ciągu następnych kilku lat Dżanibekidzi próbowali wykorzystać każdą okazję do odzyskania dawnej pozycji, przy czym najbardziej aktywny okazał się syn Iskandera Abdullah (1583–1598). Po śmierci Nauruza Ahmada w roku 1556 odzyskał on Miankal, następnie zaś wypędził synów Nauruza Ahmada z Samarkandy, by w maju 1557 roku zdobyć Bucharę, ostatecznie anektując apanaż Szah Budakidów. Buchara miała odtąd już pozostać stolicą chanatu. Był to pierwszy z czterech pierwotnych apanaży, który przestał istnieć. Jednocześnie Abdullahowi udało się doprowadzić do ustanowienia chanem jego wuja Pir Muhammada.