Manuel Pinto da Costa (ur. 5 sierpnia 1937 w Água Grande) – polityk Wysp Świętego Tomasza i Książęcej, pierwszy prezydent tego kraju od 12 lipca 1975 do 4 marca 1991. Działacz niepodległościowy i założyciel Ruchu Wyzwolenia Wysp Świętego Tomasza i Książęcej (MLSTP), lider partii w latach 1972–1990 oraz 1998–2005. Kandydat w wyborach prezydenckich w 1996, 2001, 2011 i 2016. Prezydent Wysp Świętego Tomasza i Książęcej ponownie od 3 września 2011 do 3 września 2016.
Z wykształcenia doktor ekonomii, w latach 60. XX wieku zaangażował się w działalność ruchu narodowowyzwoleńczego, dążącego do uniezależnienia kraju od Portugalii. Uczestniczył w negocjacjach z władzami kolonialnymi, a po ogłoszeniu niepodległości przez Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą został wybrany przez parlament ich pierwszym prezydentem. Jako prezydent najmniejszego państwa w Afryce, posiadał pełnię władzy, będąc jednocześnie szefem państwa, naczelnym dowódcą sił zbrojnych i szefem rządzącego MLSTP, jedynej działającej partii politycznej. W 1979 przejął dodatkowo uprawnienia szefa rządu.
Rządy Pinto da Costy charakteryzowały się brakiem swobód obywatelskich, zwalczaniem opozycji politycznej na zewnątrz i wewnątrz partii oraz budową aparatu bezpieczeństwa. Państwo przyjęło socjalistyczny model rozwoju, upaństwawiając własność prywatną i wprowadzając system gospodarki planowej. Prezydent utrzymywał ścisłe stosunki z dawnymi afrykańskimi koloniami portugalskimi oraz państwami bloku komunistycznego. Dopiero w połowie lat 80. XX wieku, w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego, zdecydował się na zmianę kierunku politycznego, nawiązując współpracę z państwami zachodnimi i organizacjami międzynarodowymi.
Stopniowa transformacja gospodarcza i polityczna miała charakter pokojowy i zakończyła się w 1990, kiedy przyjęta została nowa konstytucja, wprowadzająca system wielopartyjny, kadencyjność głowy państwa oraz swobody demokratyczne. W 1991, po przegranej MLSTP-PSD w wyborach parlamentarnych, Pinto da Costa zrezygnował z planowanego startu w wyborach prezydenckich. Bezskutecznie starał się o urząd w dwóch kolejnych wyborach, w 1996 oraz w 2001. Udało się mu to za trzecim razem, w wyborach prezydenckich w 2011, w których wystartował jako kandydat niezależny.
Edukacja Manuel Pinto da Costa urodził się w 1937 w dystrykcie Água Grande na Wyspie Świętego Tomasza, terytorium wchodzącym wówczas w skład kolonii portugalskich. Jego ojciec był urzędnikiem zarządzającym plantacjami rolniczymi. Edukację rozpoczynał na wyspie, po czym ukończył seminarium w Angoli oraz kolegium w Lizbonie. Pod koniec lat 50. XX wieku został absolwentem University of London. Wyjechał do Francji oraz na Kubę, a następnie do NRD. W 1961 w Rabacie został wybrany sekretarzem ds. informacji i propagandy Powszechnego Związku Studentów Czarnej Afryki (União Geral dos Estudantes da África Negra, UGEAN). W Berlinie zdobył doktorat z ekonomii na Uniwersytecie Humboldta.
Działalność narodowa thumb|left|Kolonie portugalskie w Afryce (kolor pomarańczowy) W latach 60. XX wieku zaangażował się w działalność ruchu narodowowyzwoleńczego, którego celem było uniezależnienie się Wysp Świętego Tomasza i Książęcej od Portugalii. W 1960 był jednym z założycieli Komitetu na rzecz Wyzwolenia Wysp Świętego Tomasza i Książęcej (Comitê pela Libertação de São Tomé e Príncipe, CLSTP), który jako pierwszy podjął się zorganizowanej walki z kolonizatorem. W roku następnym CLSTP wszedł w skład Konferencji Organizacji Nacjonalistycznych Kolonii Portugalskich (Conferência das Organizações Nacionalistas das Colónias Portuguesas, CONCP), zrzeszającej ugrupowania walczące o niepodległość w Gwinei Bissau i Republice Zielonego Przylądka (PAIGC), Angoli (MPLA) oraz w Mozambiku (FRELIMO). Walki zbrojne, w przeciwieństwie do pozostałych krajów, ominęły Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą. Pinto da Casto w tym czasie, wspólnie z pozostałymi działaczami, przebywał na emigracji w Libreville w Gabonie.
Wewnętrzne spory w CLSTP doprowadziły do wielu rozłamów w ruchu, który po 1966 coraz bardziej tracił na znaczeniu. W celu jego ożywienia, w lipcu 1972 spotkał się razem z 8 innymi działaczami w Santa Isabel (dzisiejsze Malabo w Gwinei Równikowej) i założył Ruch Wyzwolenia Wysp Świętego Tomasza i Książęcej (Movimento de Libertação de São Tomé e Príncipe, MLSTP). Został wybrany sekretarzem generalnym ugrupowania, a pozostali działacze (m.in. Miguel Trovoada jako zastępca sekretarza generalnego) weszli w skład biura politycznego z siedzibą w Santa Isabel. Program nowej partii zakładał „pełną niepodległość”. „ustanowienie republikańskich, demokratycznych, świeckich, antykolonialnych i antyimperialnych rządów”. reformę rolną z redystrybucją ziemi oraz stopniowe wprowadzenie gospodarki planowej. W 1973 MLSTP została uznana przez Organizację Jedności Afrykańskiej.
MLSTP podjął działalność narodowowyzwoleńczą na większą skalę dopiero po zamachu stanu i rewolucji goździków w Portugalii 24 kwietnia 1974. Pinto da Costa, w obawie przed represjami w kraju, w dalszym ciągu pozostawał jednak zagranicą, przenosząc biuro polityczne partii do Libreville. Antykolonialne protesty w kraju podjęły natomiast radykalne grupy studentów, którzy w czerwcu 1974 przy pomocy kierownictwa MLSTP, zostali sprowadzeni w tym celu ze studiów w Lizbonie. Do września zdołali oni zmobilizować do wystąpień ludność kreolską oraz robotników z plantacji, domagając się przy tym uznania MLSTP przez władze kolonialne za jedynego prawowitego przedstawiciela ludność santomańskiej. Pod koniec września Portugalia rozpoczęła negocjacje z kierownictwem MLSTP w Libreville. 26 listopada 1974 w Algierze podpisane zostało ostateczne porozumienie, zakładające 6-miesięczny okres przejściowy z rządem złożonym z 5 ministrów (z czego 4 z MLSTP) pod nadzorem portugalskiego Wysokiego Komisarza. Okres zakończyć miały wybory do Zgromadzenia Konstytucyjnego i powołanie nowych władz suwerennego już państwa. Rząd przejściowy powołany został 21 grudnia 1974. Pinto da Costa osobiście nie wszedł w jego skład. W wyborach z 7 lipca 1975 MLSTP, jako jedyna startująca siła polityczna, zdobył wszystkie 16 mandatów. 12 lipca 1975 Wyspy Świętego Tomasza i Książęca oficjalnie ogłosiły niepodległość.
Prezydent (1975–1985) thumb|Położenie Wysp Świętego Tomasza i Książęcej w Zatoce Gwinejskiej Wraz z ogłoszeniem niepodległości, Manuel Pinto da Costa 12 lipca 1972 został wybrany przez Zgromadzenie Konstytucyjne na urząd prezydenta Wysp Świętego Tomasza i Książęcej. Urząd premiera objął natomiast Miguel Trovoada. W listopadzie 1975 Zgromadzenie Konstytucyjne uchwaliło konstytucję kraju. Określała ona MLSTP jako „przewodnią siłę polityczną narodu”. uprawnioną do określenia orientacji politycznej państwa. Państwo przyjęło wzorowany na radzieckim ustrój socjalistyczny, podobnie jak inne dawne afrykańskie kolonie portugalskie. Władza ustawodawcza formalnie należała do Ludowego Zgromadzenia Narodowego (ANP), jednakże kandydatów na deputowanych wskazywał wyłącznie MLSTP, a samo ciało każdorazowo zatwierdzało akty prawne przyjęte przez rząd. Wkrótce po objęciu władzy prezydent przystąpił do rozbudowy aparatu partyjnego oraz tworzenia aparatu bezpieczeństwa. W 1975 stworzone zostały partyjne sekcje dla dzieci (Organizacja Pionierów, OPSTEP), młodzieży (Młodzież MLSTP) i kobiet (Organizacja Kobiet, OMSTEP). Zakazana była jakakolwiek działalność organizacji politycznych i stowarzyszeń poza oficjalnymi strukturami MLSTP. Pod koniec 1975 powołany został Specjalny Trybunał ds. Działań Kontrrewolucyjnych (TEACR), mający za cel tropienie prawdziwych bądź domniemanych przeciwników rządu. Stworzony Departament Bezpieczeństwa Narodowego podlegał bezpośrednio prezydentowi. We wrześniu 1977 sformowano Rewolucyjne Siły Zbrojne Wysp Świętego Tomasza i Książęcej (FARSTP), a dwa lata później wprowadzono obowiązkowy pobór do wojska wobec wszystkich mężczyzn.
Ponieważ nie całe ścisłe kierownictwo partii przekonane było do kierunku politycznego obranego przez prezydenta, na tym tle zaczęło dochodzić do tarć i sporów. Część biura politycznego opowiadała się za bardziej liberalnym podejściem do gospodarki i prozachodnią polityką. Prezydent rozpoczął wówczas politykę eliminacji osób kontestujących jego decyzje. Już w 1976 z rządu odszedł Carlos Graça, udając się potem na emigrację do Gabonu. Został on następnie skazany na 24 lata przymusowych robót. W 1976 pod zarzutem spiskowania przeciwko prezydentowi i rządowi aresztowanych zostało 9 osób. Specjalny Trybunał ds. Działań Kontrrewolucyjnych skazał ich na kary od 3 miesięcy do 16 lat pozbawienia wolności. W tym samym roku aresztowany został także Albertino Neto, dowódca FARSTP oraz 6 innych oficerów, których oskarżono o bycie imperialistycznymi agentami oraz planowanie zabójstwa prezydenta i ostatecznie skazano na kary pozbawienia wolności. Prezydent Pinto da Costa tworzył w tym czasie w kraju atmosferę zbliżającego się zagrożenia zewnętrznego ze strony imperialistów. Donosił nawet dyplomatom z OJA i ONZ o nieuchronności inwazji na jego kraj. W marcu 1978 Pinto da Costa, po ogłoszeniu udaremnienia próby zamachu stanu, sprowadził do kraju w celu wzmocnienia własnego bezpieczeństwa 1,5-tysięczny kontyngent wojsk z Angoli i Gwinei Bissau. Do kraju przybyli także doradcy polityczny, wojskowi i gospodarczy z ZSRR, Kuby oraz krajów bloku wschodniego. W kwietniu 1979 prezydent zdymisjonował premiera Miguela Trovoadę, opowiadającego się za bardziej liberalnym podejściem do gospodarki. Urząd premiera został zniesiony, a jego kompetencje znalazły się w gestii szefa państwa. W sierpniu 1979 ludność kreolska na Wyspie Świętego Tomasza zorganizowała dwudniowe wystąpienia społeczne, sprzeciwiając się spisowi powszechnemu, który uważała za pierwszy krok do wprowadzenia przymusowej pracy na rzecz państwa. We wrześniu 1979 Trovoada został aresztowany pod zarzutem inspirowania ostatnich zamieszek oraz udziału w planowaniu zamachu stanu z 1978. Uznany za „wroga ludu”. przebywał w areszcie do lipca 1981, kiedy pozwolono mu na opuszczenie kraju i wyjazd do Francji.
thumb|left|Pałac prezydencki w São Tomé W wyborach do Ludowego Zgromadzenia Narodowego w 1980 MLSTP zdobył wszystkie mandaty. 14 maja 1980 parlament dokonał wyboru prezydenta Manuela Pinto da Costy na drugą kadencję.
Od początku lat 80. XX wieku Pinto da Costa cieszył się pełnią władzy. W swoim ręku skupiał stanowiska szefa państwa, szefa rządu, naczelnego dowódcy sił zbrojnych oraz szefa partii rządzącej. W kraju nie funkcjonowały żadne siły opozycyjne, a opozycyjna emigracja polityczna była rozdrobniona, pozbawiona kontaktu z ojczyzną i większego znaczenia. W listopadzie 1980 władze udaremniły kolejny rzekomy zamach stanu. W grudniu 1981 na Wyspie Książęcej wybuchły zamieszki społeczne z powodu niedoboru produktów żywnościowych, połączone z wystąpieniami separatystów domagających się autonomii dla wyspy. W rezultacie prezydent zdymisjonował ministra obrona i szefa służb specjalnych, Daniela Daio, który był jednym z ostatnich jego potencjalnych rywali wewnątrz partii. W 1982 Daio, w proteście przeciwko polityce prezydenta, zrezygnował z członkostwa w biurze politycznym MLSTP. W tym samym roku na emigrację udał się Leonel Mário d’Alva, premier rządu przejściowego z lat 1974–1975 i były minister spraw zagranicznych. Prezydent uzyskał pełnię swobody dla obsady stanowisk w partii i rządzie swoimi zaufanymi ludźmi. W wyborach do parlamentu w 1985 MLSTP raz jeszcze obsadził wszystkie mandaty. 30 września 1985 Ludowe Zgromadzenie Narodowe wybrało Manuela Pinto da Costę na trzecią kadencję prezydenta.
Polityka gospodarcza