thumb|upright=1.2|Podział Galicji i Nowej Galicji na cyrkuły na początku 1803 r. mały|upright=1.2|Zmiany terytorialne wskutek pokoju w Schönbrunnie, m.in. przekazanie Nowej Galicji i cyrkułu zamojskiego Księstwu Warszawskiemu Nowa Galicja lub Galicja Zachodnia (, West-Galizien) – w latach 1795–1803 jednostka podziału terytorialnego ziem polskich zagarniętych przez Austrię na mocy III rozbioru Polski w 1795.
Obszar należał do Austrii w latach 1795–1809:
1795–1797 – podporządkowany Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, 1797–1803 – jako osobny kraj koronny, 1803–1809 – w składzie Królestwa Galicji i LodomeriiPilleriana z 1803 r. Nr XXXII, s. 150..
Utworzenie 21 marca 1796 cesarz Franciszek II Habsburg wydał patent, formalnie włączający to terytorium do Austrii pod nazwą prowincji Galicji ZachodniejArkadiusz Bereza, Witold Okniński, Sądownictwo siedleckie. Tradycje i współczesność, Warszawa 2010, s. 19..
Swym zasięgiem objęła tereny byłych województw I Rzeczypospolitej: lubelskiego, sandomierskiego, a także części: krakowskiego, mazowieckiego, ruskiego, brzeskolitewskiego i podlaskiego.
Podział administracyjny W lipcu 1796 Galicja Zachodnia została podzielona na 12 cyrkułów, podporządkowanych Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a od 1797 Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie pod prezydencją komisarza radcy dworu . Przy czym wprowadzony wówczas podział ulegał w kolejnych kilku latach zmianom. Ze względu na brak odpowiednich budynków nadających się na siedziby starostów i innych urzędników cyrkularnych (3-4 komisarzy, sekretarza, 2 kancelistów)Katarzyna Śleziak, Starostwo powiatowe w Żywcu 1867-1914, Kraków 2016, s. 25. zmianie uległy siedziby niektórych cyrkułów. Np. siedzibę cyrkułu łukowskiego przeniesiono z Łukowa do Radzynia ze względu na okazały pałac PotockichJózef Geresz, Z dziejów Podlasia (237): Śmierć bp. Naruszewicza i nakazy nowego zaborcy, 22 września 2010 r., echokatolickie.pl..
Lp. 1796 1801 Przynależność administracyjna w I RP Nazwa Siedziba Nazwa Siedziba1 cyrkuł bialski Biała Podlaska cyrkuł bialski Biała Podlaska południowa część ziemi mielnickiej, zachodnia część województwa brzeskolitewskiego2 cyrkuł chełmski Chełm cyrkuł chełmski Chełm ziemia chełmska, ziemia krasnostawska, ziemia parczewska3 cyrkuł józefowski Józefów nad Wisłą cyrkuł józefowski Józefów nad Wisłą południowo-zachodnia część województwa lubelskiego4 cyrkuł kielecki Kielce cyrkuł stopnicki Stopnica powiat wiślicki, część powiatu chęcińskiego, po 1793 ziemia proszowska; od 1800 także Działoszyce, Kazimierza Wielka i SkalbmierzTomasz Trepka, Kielecczyzna pod austriacką okupacją. Jak się wtedy żyło?, echodnia.eu, 27.01.2017.5 cyrkuł konecki Końskie cyrkuł konecki Końskie powiat opoczyński, części powiatów: ksiąskiego, chęcińskiego i radomskiego, po 1793 ziemia chęcińska6 cyrkuł krakowski Kraków cyrkuł krakowski Kraków powiat krakowski, proszowicki i część lelowskiego, po 1793 ziemia krakowska7 cyrkuł lubelski Lublin cyrkuł lubelski Lublin wschodnia część województwa lubelskiego (bez ziemi łukowskiej)8 cyrkuł łukowski Łuków cyrkuł radzyński Radzyń ziemia łukowska (bez Siedlec)9 cyrkuł miński Mińsk Mazowiecki cyrkuł wiązowieński Wiązowna południowa część ziemi nurskiej (do 1793), wschodnia część ziemi warszawskiej, zachodnia część ziemi liwskiej, wschodnia część ziemi czerskiej (do 1793), większość ziemi stężyckiej10 cyrkuł radomski Radom cyrkuł radomski Radom powiat radomski, powiat warecki, po 1793 ziemia radomska11 cyrkuł sandomierski Sandomierz cyrkuł opatowski Opatów powiat sandomierski, po 1793 ziemia sandomierska12 cyrkuł siedlecki Siedlce cyrkuł siedlecki Siedlce północna część ziemi łukowskiej (z Siedlcami), wschodnia część ziemi liwskiej (z Liwem), południowo-zachodnia część województwa podlaskiego (z Węgrowem i Sokołowem), zachodnia część ziemi mielnickiej (z Łosicami)
Na przełomie 1801 i 1802 r. likwidacji uległ cyrkuł radzyński (łukowski), a jego terytorium podzielone zostało między sąsiednie cyrkuły. Z ziem przyłączonych od Prus (okręg olkuski, fragment ziemi żarnowieckiej po 1793), po przyłączeniu części cyrkułu stopnickiego utworzono cyrkuł słomnicki.
1802 Zmiany granic Nazwa Siedziba cyrkuł bialski Biała Podlaska włączona wschodnia część zlikwidowanego na przełomie 1801/1802 cyrkułu radzyńskiego z Łukowem i RadzyniemMarek Mądzik, Gmina Ułęż w podziałach terytorialnych w XIX i XX wieku, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia 60, 313-322, 2005. cyrkuł chełmski Chełm cyrkuł józefowski Józefów nad Wisłą cyrkuł konecki Końskie włączenie Kielc cyrkuł krakowski Kraków cyrkuł lubelski Lublin włączenie Kocka, Łysobyków ze zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego cyrkuł opatowski Opatów cyrkuł radomski Radom cyrkuł siedlecki Siedlce włączenie północnej części zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego cyrkuł słomnicki Słomniki cyrkuł utworzony z połączenia uzyskanego od Prus okręgu olkuskiegoNa mocy austriacko-pruskiej umowy o delimitacji zawartej w Krakowie 31 stycznia 1797 r. i zachodniej części cyrkułu stopnickiego cyrkuł stopnicki Stopnica odłączenie Działoszyc, Kielc cyrkuł wiązowieński Stanisławów włączenie pozostałej części ziemi stężyckiej ze zlikwidowanego cyrkułu radzyńskiego
Na podstawie dekretu cesarza Franciszka II z 13 maja 1803, z dniem 1 listopada 1803 Nowa Galicja została podporządkowana Gubernium Galicji we Lwowie. Wtedy też dokonano zmniejszenia liczby cyrkułów o połowę łącząc ze sobą sąsiednie cyrkuły. Każdy cyrkuł był podzielony na trzy okręgi.
1803 Terytorium Okręgi Nazwa Siedziba cyrkuł kielecki Kielce dotychczasowe cyrkuły: konecki i stopnicki Opoczno, Kielce, Stopnica cyrkuł krakowski Kraków dotychczasowe cyrkuły: krakowski i słomnicki Kraków, Olkusz, Żarnowiec cyrkuł lubelski Lublin dotychczasowe cyrkuły: lubelski i józefowski Lublin, Kraśnik, Kazimierz cyrkuł radomski Radom dotychczasowe cyrkuły: radomski i opatowski Radom, Opatów, Staszów cyrkuł siedlecki Siedlce dotychczasowe cyrkuły: siedlecki i wiązowieński Siedlce, Stanisławów, Garwolin cyrkuł włodawski Biała PodlaskaJózef Geresz, Z dziejów Podlasia (243): Odgłosy Austerlitz i Jeny, 3 listopada 2010 r., echokatolickie.pl. dotychczasowe cyrkuły: bialski i chełmski Biała Podlaska, Włodawa, Chełm
Krótko przed włączeniem Nowej Galicji do Galicji istniała koncepcja przyłączenia do Nowej Galicji (West Galizien) cyrkułów myślenickiego, sądeckiego i bocheńskiego z ziem zagarniętych po I rozbiorze (z Galicji właściwej)Koncepcja obecna na mapach West-Galizien: nach Mezburg’s und Rizzi Zanoni’s Charte und andern bewährten Hülfsmitteln neu entworfen – Wien: im Verlage des Kunst- und Industrie-Comptoir’s z 1803 i Ost und West Galizien nach den neusten beobachtungenen z 1805, która jednak była już nieaktualna, jako że zaznaczała na terenie Nowej Galicji cyrkuły według stanu sprzed 1803..
Władze Komisarz radca dworu 16 marca 1796–1801
Gubernatorzy hrabia Johann Graf von Trautmannsdorf 6 lutego 1801–1803 Anton Baum von Apfelhofen (pełniący obowiązki) czerwiec 1803 – 1 listopada 1803
Epilog Po zwycięskiej dla wojsk polskich wojnie polsko-austriackiej, administrację nad wyzwolonymi ziemiami Nowej Galicji przejął z rąk Gubernium we Lwowie Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji. Zgodnie z postanowieniami podpisanego 14 października 1809 pokoju w Schönbrunnie, Nowa Galicja i cyrkuł zamojski (z I rozbioru) zostały włączone do Księstwa Warszawskiego.
Mapy
Przypisy
Kategoria:Polityka Galicji Kategoria:Ustrój polityczny Księstwa Warszawskiego Kategoria:Podział administracyjny ziem zaboru austriackiego Kategoria:Regiony i krainy Galicji