Nasierszyca brzozówka, nasierszyca różnobarwna (Endromis versicolora) – gatunek motyla z rodziny nasierszycowatych, jedyny z monotypowych rodzaju nasierszyca (Endromis) i podrodziny Endrominae. Zamieszkuje palearktyczną Eurazję od Półwyspu Iberyjskiego po Rosyjski Daleki Wschód z wyłączeniem południa azjatyckiej części krainy. W Europie jest jedynym przedstawicielem rodziny. Gąsienice żerują na drzewach i krzewach liściastych z kilku rodzajów, najczęściej jednak na brzozach. Poczwarka zimuje, czasem kilkukrotnie. Osobniki dorosłe pojawiają się wczesną wiosną. Samiec osiąga od 55 do 62 mm, a samica od 70 do 85 mm rozpiętości skrzydeł. Ubarwienie ciała jest jaskrawe. Skrzydło przednie ma trzy białe, trójkątne plamki w pobliżu wierzchołka oraz czarno-białe przepaski, z których zewnętrzna jest w dole dwukrotnie zagięta pod kątem prostym. Samice latają nocą, samce głównie w słoneczne przedpołudnia.
Taksonomia i ewolucja Kladogram rodziny wg Denga i innych (2023, uproszczono) Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1758 roku przez Karola Linneusza w dziesiątym wydaniu Systema Naturae pod nazwą Phalaena (Bombyx) versicolora. Jako miejsce typowe wskazał Europę. W nowym rodzaju Endromis umieścił go w 1810 roku .
W 1828 roku jako pierwszy utworzył od tego rodzaju wyższy takson (wówczas jako plemię Endromides). W wieku XX i na początku wieku XXI rodzinę Endromidae traktowano zwykle jako takson monotypowy, z nasierszycą różnobarwną jako jedynym gatunkiem. Rzadziej włączano do Endromidae jeszcze rodzaj Mirina, czasem w osobnej podrodzinie Mirinae. Wyniki molekularnej analizy filogenetycznej Jerome’a C. Regiera i innych z 2008 roku wskazały jednak na tworzenie przez nasierszycę kladu z Mirinidae, Oberthueriinae i Prismostictinae. W 2011 roku Andreas Zwick i współpracownicy na podstawie wyników kolejnej molekularnej analizy filogenetycznej zsynonimizowali Mirinidae, Oberthueriinae i Prismostictinae z nasierszycowatymi, znacząco rozszerzając zakres rodziny. W 2023 roku Deng Min i inni na podstawie wyników opartej na genomie mitochondrialnym analizy filogenetycznej wprowadzili podział tak rozumianych nasierszycowatych na podrodziny, omawiany takson umieszczając w monotypowej podrodzinie Endrominae.
Jako autapomorfie Endromidae wymienia się redukcję aparatu gębowego, bliskość drugiej i trzeciej żyłki medialnej w obu parach skrzydeł, cechy budowy tergitów odwłokowych, wygląd podłużnego sklerytu na samczych walwach czy płytki postwaginalnej w genitaliach samicy. Charakterystyczne na tle rodziny jest także jaskrawe ubarwienie ciała czy obecność trzech białych, trójkątnych plamek w pobliżu wierzchołka przedniego skrzydła.
Morfologia Owad dorosły thumb|left|370px|Samiec; widok z wierzchu i od spodu thumb|left|370px|Samica; widok z wierzchu i od spodu Głowa Głowa jest pozbawiona przyoczek i chetosem. Oczy złożone są nieowłosione. Czułki aż po szczyt są podwójnie grzebykowane, przy czym u samca wypustki członów są znacznie dłuższe niż u samicy. Po spodniej stronie biczyka brak ząbków między wypustkami. Grzbietową stronę biczyka porastają łuski. Części piliferu są liczne i włosowate. Aparat gębowy cechuje się silnie uwstecznioną, nieużyteczną ssawką, zdrobniałymi, jednoczłonowymi głaszczkami szczękowymi oraz krótkimi, obwisającymi, pozbawionymi wyraźnego podziału na człony głaszczkami wargowymi.
Tułów Tułów jest przysadzisty, gęsto owłosiony, jaskrawo ubarwiony.
Samiec osiąga od 55 do 62 mm, a samica od 70 do 85 mm rozpiętości skrzydeł. Komórka środkowa osiąga połowę długości skrzydła w przypadku obu ich par. Użyłkowanie skrzydła przedniego cechuje się wolną żyłką radialną, czterema gałęziami sektora radialnego osadzonymi na wspólnym pniu wychodzącym z górnego rogu komórki środkowej, pierwszą żyłką medialną odchodzącą w górnym rogu wspomnianej komórki, żyłkami medialnymi drugą i trzecią położonymi bardzo blisko siebie i biorącymi początek w dolnym rogu wspomnianej komórki, pniem medialnym w obrębie komórki dyskalnej wąskim i odsiebnie zesklerotyzowanym, dobrze wykształconymi dwiema żyłkami kubitalnymi, brakiem rurkowatej żyłki kubitalnej tylnej oraz dwiema żyłkami analnymi zlanymi w zewnętrznej części skrzydła i tworzącymi rozwidlenie u nasady. Użyłkowanie skrzydła tylnego cechuje się brakiem żyłki barkowej, skośną żyłką radialną poprzeczną łączącą żyłkę subkostalną z górnym brzegiem komórki dyskalnej, wolnym sektorem radialnym, żyłkami medialnymi i kubitalnymi biegnącymi podobnie jak w skrzydle przednim, żyłką kubitalną tylną zredukowaną do załamania na błonie, odrębnymi żyłkami analnymi pierwszą i drugą oraz obecnością żyłki analnej trzeciej. Skrzydła łączą się w locie ampleksusowo – u obu płci brak tak wędzidełka i retynakulum, jak i jarzemka. W ubarwieniu skrzydeł występuje dymorfizm płciowy. U samicy tło przedniego skrzydła jest białobrązowe, u samca zaś ciemniejsze, pomarańczowobrązowe. Przepaski są wąskie, czarnobrunatno-białe lub czarno-białe, wewnętrzna lekko wygina się ku nasadzie skrzydła, a zewnętrzna jest w dolnym odcinku dwukrotnie załamana pod prostym kątem. Zgięta pod prostym kątem, czarna kreska obecna jest na żyłce poprzecznej. W okolicy wierzchołka skrzydła przedniego obecne są trzy białe, trójkątne plamki. Skrzydło tylne u samca ma tło pomarańczowobrunatne, u samicy zaś białawe.
Odnóża są przeciętnie długie. Golenie przedniej pary nie mają ostróg, zaś par pozostałych mają po dwie ostrogi. Epifizy u samicy są zredukowane, u samca natomiast długie i zakrzywione. Stopy zaopatrzone są w dobrze rozwinięte arolia, niepodzielone i w częściach odsiebnych zwężone przylgi oraz pozbawione modyfikacji pazurki.
Odwłok Odwłok jest gruby, gęsto owłosiony, jaskrawo ubarwiony. Pierwszy jego segment ma bardzo wąski tergit środkowy, niepołączony ze sternum segmentu drugiego. Tergity segmentów od trzeciego do siódmego wystają przednio-bocznie. Apodemy drugiego sternum są krótkie. Ósmy sternit u samca jest płytkowaty, o mniej lub bardziej półksiężycowatym kształcie.
Samcze genitalia cechują się obecnością wyraźnych szwów oddzielających tegumen od winkulum i od unkusa, zakończonym ostrym i wolnym szpicem sklerytem podłużnym walw, szerokim i krótkim sakusem, uwstecznionym do postaci dwóch bocznych beleczek (a wg niektórych źródeł całkiem zanikłym) gnatosem oraz pozbawionym wyraźnego cekum edeagusem.
Genitalia samicy mają torebkę kopulacyjną pozbawioną znamienia, o ujściu (ostium) położonym pośrodkowo na spodzie ósmego segmentu, poniżej wydatnej, grzbietowo wypukłej i od strony doogonowej zaokrąglonej płytki postwaginalnej. Przydatki przednie są krótkie, a tylne długie. Brodawki analne są grzbietowo zrośnięte.
Stadia rozwojowe thumb|220px|Gąsienica, widok grzbietowy Jaja są owalne, prawie walcowate, o gładkim, prześwitującym chorionie. Początkowo mają barwę czerwonawą, ale ciemnieją przed wylęgiem gąsienic.
Gąsienica pierwszego stadium jest czarna. Ciało ma nieowłosione, o szczecinkach wtórnych wyrastających z posuwek, traczy analnej i kliku brodawek (verrucae). Późniejsze stadia są zielone do żółtozielonych z ukośnymi, jaśniejszymi paskami i licznymi czarnymi punktami na bokach, również pozbawione owłosienia. Głowa jest mała i od przodu spłaszczona. Ostatnie stadium ma szczecinki wtórne na głowie, tułowiu i odwłoku, dobrze wykształcony, stożkowaty wzgórek na ósmym segmencie odwłoka oraz haczyki na posuwkach rozmieszczone w dwóch pośrodkowych szeregach.
Krępa poczwarka cechuje się głową zaopatrzoną w wyrostki po spodniej stronie. Aparat gębowy ma krótkie żuwki zewnętrzne. Żadna z par głaszczków nie jest widoczna od zewnątrz. Zawiązki przednich skrzydeł stykają się po brzusznej stronie ciała. Przednie odnóża mają ukryte uda. Na wierzchu segmentów odwłokowych, zwłaszcza tych od piątego do dziesiątego, licznie występują ostre ząbki. Wystający doogonowo dziesiąty segment zaopatrzony jest w szczecinki wierzchołkowe. Kremaster jest zaostrzony.
Biologia i ekologia thumb|Samica spoczywająca na gałązce thumb|Kopulacja Owad ten zasiedla widne lasy liściaste i mieszane, zagajniki i zręby.
Postacie dorosłe pojawiają się wczesną wiosną, przy pierwszych cieplejszych dniach o umiarkowanej pogodzie. W przypadku niżu Europy Środkowej zwykle latają od końca marca do początku maja. Przy sprzyjającej pogodzie pojawiać się mogą jednak już w połowie lutego. Z kolei w warunkach górskich pojaw zaczyna się dopiero w maju. Samice latają nocą, za dnia przesiadując na gałęziach w koronach drzew. Samce natomiast latają za dnia, głównie w godzinach przedpołudniowych przy słonecznej pogodzie, w pobliżu samic; nocami przylatują jednak do sztucznych źródeł światła. Osobniki dorosłe nie pobierają pokarmu ze względu na uwstecznioną ssawkę.
Jaja składane są na gałązkach w wierzchołkowych partiach rośliny żywicielskiej, typowo w dwóch prostych szeregach wzdłuż gałązki.
W warunkach środkowoeuropejskich gąsienice zazwyczaj występują od maja do lipca. Ich roślinami pokarmowymi są drzewa i krzewy liściaste. Najczęściej żerują one na brzozach, w tym na brzozie brodawkowatej i omszonej. Rzadziej żerują na olszach (w tym czarnej i szarej), lipach i leszczynach, a jeszcze rzadziej na grabach, dębach czy szczodrzeńcach i żarnowcach. Młode gąsienice wędrują i żerują na liściach gromadnie, natomiast po trzeciej wylince rozchodzą się i zaczynają żerować indywidualnie.
Wyrośnięta gąsienica schodzi z rośliny. Przepoczwarczenie następuje w glebie lub w ściółce, wewnątrz czarnego kokonu, uformowanego z pozlepianych przędzą cząstek podłoża. Poczwarka jest stadium zimującym i może zimować nawet trzykrotnie. Na krótko przed opuszczeniem kokonu przez imago poczwarka zaczyna z niego wystawać.
Rozprzestrzenienie Gatunek palearktyczny. W Europie znany jest z Hiszpanii, Andory, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Holandii, Luksemburga, Niemiec, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii, Włoch, San Marino, Danii, Szwecji, Norwegii, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Serbii, Czarnogóry, Kosowa, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji oraz europejskiej części Rosji. W Azji notowany jest z anatolijskiej części Turcji, Gruzji, Armenii oraz syberyjskiej i dalekowschodniej części Rosji. Odnotowano także przypadek zawleczenia do Argentyny.
W całej Europie jest jedynym przedstawicielem rodziny nasierszycowatych. W Polsce uchodzi za gatunek pospolity i lokalnie liczny. Na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych Republiki Czeskiej” umieszczony jest natomiast jako gatunek narażony na wymarcie (VU).
Przypisy
Kategoria:Nasierszycowate Kategoria:Motyle Azji Kategoria:Motyle Europy Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza