Pruska kultura (, „Cierpienia Polski”) – krótkometrażowy film niemy z 1908, najstarszy zachowany polski film fabularny, a zarazem jedna z pierwszych historycznie zanotowanych prób przedstawienia w kinie tematu Polski i Polaków pod zaborami. Film odwołuje się do strajku dzieci wrzesińskich oraz protestu Michała Drzymały, utrwalonych w świadomości polskich odbiorców jako symbole bezwzględnej germanizacji ze strony władz niemieckich oraz walki w obronie własnej kultury przez Polaków.

Film powstał na przełomie lat 1907 i 1908, a zrealizował go kantor kinematograficzny Siła, założony przez . Mimo że Pruską kulturę próbowano dystrybuować na obszarze zaboru rosyjskiego, którego treść filmu nie dotyczyła, cenzura rosyjska nie pozwoliła na jej rozpowszechnianie. Kopie filmu sprzedano więc poza jego granicami. Jedna z kopii trafiła do archiwum filmowego w Bois-d’Arcy i tam przeleżała do 2000 roku, kiedy została odnaleziona przez historyków filmu, Małgorzatę i Marka Hendrykowskich z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 2008 roku do Polski trafiła zrekonstruowana cyfrowo wersja filmu.

W 2025 roku film został jednym z pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Fabuła Według dawniejszych badań i doniesień prasowych Film miał składać się z siedmiu części: 1) Szkoła ludowa we Wrześni, 2) Profesor Kulturtreger, 3) Katusze dzieci, 4) Wywłaszczenie, 5) Pruskie żołdactwo, 6) Wóz Drzymały, 7) Apoteoza Polski (Jutrzenka). Fabuła miała opowiadać historię „z życia Polaków poznańskich w walce z niemczyzną”. Zgodnie z przytoczoną przez Jerzego Toeplitza relacją Waltera Panofsky’ego, film przedstawiał „brutalne wysiedlanie chłopów polskich przez Hakatę i ich bunt krwawo poskromiony przez pruskich żołdaków”. Film miał się kończyć apoteozą – w kadrze mieli być widoczni modlący się Polacy, a na niebie miał się im ukazać biały orzeł.

Na podstawie kopii odnalezionej w archiwum francuskim Film otwiera scena zbiorowa przedstawiająca chłopską izbę. Zgromadzeni świętują przy bogato zastawionym stole. Widać, że jest to jedna trzypokoleniowa rodzina. W pewnym momencie do izby wchodzi mężczyzna trzymający w dłoni sztandar z wyhaftowanym wizerunkiem Marii z Dzieciątkiem. Zgromadzeni okazują cześć sztandarowi. Jedna z kobiet unosi ręce w błagalnym geście. Scena kończy się wyniesieniem sztandaru. W kolejnych ujęciach widać niemieckich żołnierzy wkraczających na teren gospodarstwa. Wchodzą do domostwa i chcą zabrać młodego chłopca. Jeden z domowników zasłania go własnym ciałem. Prusacy wymuszają na Polakach, aby ci dali im poczęstunek. Wybucha sprzeczka po tym, jak jeden z żołnierzy usiłuje molestować jedną z kobiet. Żołnierze wychodzą, a razem z nimi starszy mężczyzna. Domownicy okazują rozpacz. Starszy mężczyzna, po powrocie do izby, okazuje rezygnację i rozbija naczynie, z którego pił przed chwilą niemiecki oficer.

W kolejnej scenie widać budynek szkoły. Nauczyciel w kapeluszu czeka na uczniów. Pojawiają się dzieci, czasem prowadzone przez rodziców. Widać też mężczyznę i chłopca obecnych w poprzednich scenach. Nauczyciel traktuje ich opryskliwie i nie reaguje na ukłon rodzica. We wnętrzu klasy widać dwanaścioro dzieci siedzących w ławkach. Po lewej stronie kadru widoczna jest katedra, za którą stoi nauczyciel, a na ścianie wisi portret cesarza Wilhelma. Nauczyciel wystukuje pałeczką rytm, w którym maszeruje za oknem niemieckie wojsko. Jedne dzieci otrzymują pochwały, a inne są karcone – w tym widziany w poprzednich scenach chłopiec. W pewnym momencie nauczyciel pisze na tablicy zdanie: („Niech Bóg was chroni, o Wielkie Niemcy”). Skarcony chłopiec podchodzi do tablicy, zmazuje i pisze zamiast tego Polsko kochana. Nauczyciel zauważywszy to bije ucznia i wyprowadza go za drzwi, przed budynek szkoły; po chwili wszyscy pozostali uczniowie wybiegają z klasy.

Pobite i zapłakane dziecko wraca do domu. Ojciec jest oburzony i wybiega z izby. Idzie pod szkołę i woła nauczyciela. Dochodzi do sprzeczki i bójki. Nauczyciel wygraża Polakowi pięścią i wraca do budynku. W kolejnej scenie nauczyciel odwiedza posterunek wojska, ekspresywnie opowiadając o pobiciu przez polskiego rodzica. Oficer zwołuje wojskowych, a nauczyciel, zadowolony, wychodzi. Akcja przenosi się znów do chłopskiego domostwa. Ojciec wraca do domu, całuje i głaszcze swojego syna. Do izby wkraczają nagle żołnierze i zabierają ze sobą ojca. Polskie kobiety padają na kolana i okazują rozpacz. Niedługo potem dom odwiedza niemiecki żołnierz, przedstawiający rodzinie oficjalne pismo. Zgodnie z decyzją władz, rodzina zostaje wydalona z prowincji poznańskiej, a jej dobytek ma zostać skonfiskowany i sprzedany na licytacji. Kobiety zostają wygnane z izby. Dowódca oddziału następnie wraca, aby dopić stojące na stole wino. Polacy wyrzuceni z domu żegnają się z dobytkiem.

Rodzina mieszka w drewnianym wozie cyrkowym. Obok wozu kobiety przygotowują jedzenie w kociołku zawieszonym na trójnogu nad ogniskiem. Z więzienia wraca ojciec, wyrażając gestem rozpacz. Nagle przychodzi ten sam oddział niemieckich żołnierzy, który wyrzucił rodzinę z domu. Żołnierze przewracają trójnóg z kociołkiem. Ojciec wdaje się w bójkę, a jeden żołnierzy strzela do niego. Mężczyzna pada martwy na ziemię.

Epilog filmu przyjmuje formę apoteozy, złożonej z dwóch ujęć. W pierwszym widać rodzinę zabitego Polaka klęczącą nad jego ciałem. W drugim ujęciu widać osoby w rozmaitych „miejskich strojach”, co można interpretować jako próbę ukazania Polaków wszystkich stanów.

Okoliczności produkcji Kontekst kulturowy thumb|Dzieci strajkujące we Wrześni (1901) thumb|Wóz Drzymały (1908) Zdaniem Małgorzaty i Marka Hendrykowskich film odwołuje się w jasny sposób do strajku dzieci wrzesińskich oraz protestu Michała Drzymały. Oba zdarzenia były w świadomości polskich odbiorców symbolami bezwzględnej germanizacji ze strony władz niemieckich oraz walki w obronie własnej kultury przez Polaków. Film Pruska kultura korespondował z szeregiem innych form kulturowego nawiązywania do wydarzeń wrzesińskich (w tym pocztówkami ze zdjęciami Szymona Furmanka przedstawiającymi protest szkolny oraz rzeźbą Henryka Kossowskiego pt. Dzieciom wrzesińskim). Do protestów szkolnych nawiązywano też w wielu masowo powielanych drukach ulotnych, co czynił na przykład Henryk Sienkiewicz. Istniały też analogiczne formy kulturowe przedstawiające Drzymałę i jego wóz (pocztówki, zdjęcia, rysunki satyryczne, a nawet tabakierki z obrazkami). Materiały te ukazywały się również poza Polską. Do popularnych form upamiętniania tych wydarzeń zaliczyć można również spektakl teatralny z 1908 pod tytułem Wóz Drzymały autorstwa Józefa Rączkowskiego. Wszystkie wymienione elementy kultury wizualnej i językowej stanowiły kontekst, który mógł być inspiracją do zrealizowania filmu o tej tematyce.

Realizacja Film powstał na przełomie lat 1907 i 1908. Zrealizowany został przez kantor kinematograficzny Siła, założony przez Mordechaja Towbina, właściciela warszawskiego iluzjonu „Siła” przy ul. Marszałkowskiej 118. Zdjęcia zostały nakręcone w Wielkopolsce (między innymi we Wrześni) przez nieznaną bliżej firmę francuską. Realizatorzy nie są znani, choć wedle hipotez Małgorzaty i Marka Hendrykowskich, mogli to być filmowcy wynajęci z warszawskiego oddziału wytwórni Pathé. Scenariusz napisała osoba dobrze znająca szczegóły historii strajku dzieci wrzesińskich oraz protestu Michała Drzymały, gdyż w opowiadanej historii widać szczegółowe nawiązania do tych wydarzeń (w tym gaszenie ogniska przed wozem przez niemieckich żołnierzy).

Dystrybucja W momencie realizacji temat filmu był uznawany za trudny i produkcja taka wiązała się z pewnym ryzykiem. Twórcy liczyli, że z uwagi na poruszanie w filmie tematyki Polaków z zaboru niemieckiego, a nie rosyjskiego, uda się uniknąć cenzury. Cenzura carska mimo wszystko zabroniła prezentowania filmu na terenie zaboru rosyjskiego. Kopie filmu sprzedano więc poza jego granicami. Przed 1914 rokiem film pokazywano w Moskwie, we Włoszech i we Francji. We francuskiej kopii filmu najprawdopodobniej wycięto ostatnią scenę przedstawiającą białego orła na niebie, ponieważ mogła być niezrozumiała dla francuskiego odbiorcy.

W 1914 film był wyświetlany w zaborze rosyjskim dopiero po wybuchu I wojny światowej, już w innych warunkach politycznych. Wówczas wśród widowni stołecznej popularne były filmy przedstawiające walkę i wojnę. 29 września 1914 w kinie Mordechaja Towbina film pokazano pod tytułem Pruska kultura jako historię o tematyce sensacyjnej i realistycznej, w łączonym pokazie razem z trzyaktowym dramatem Jeniec austriacki. W materiałach promocyjnych Pruska kultura była jednak akcentowana jako kluczowy punkt programu. Następnie pokazywano go w kinach Urania i Sport.

Ponowne odkrycie filmu Kopia filmu trafiła do archiwum filmowego w Bois-d’Arcy i tam przeleżała do 2000 roku, kiedy została odnaleziona przez historyków filmu, Małgorzatę i Marka Hendrykowskich z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zużycie perforacji sugerowało, że kopia była mocno eksploatowana. Oryginalna szpula z filmem pozostała w archiwum francuskim, a do Polski trafiła w 2008 r. cyfrowa wersja filmu, w setną rocznicę jego pierwszych publicznych pokazów. Jego prapremiera, po napisaniu nowej ścieżki dźwiękowej przez Krzesimira Dębskiego, odbyła się 31 stycznia 2009 we Wrześni, podczas noworocznego spotkania burmistrza z mieszkańcami miasta.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Polskie dramaty filmowe Kategoria:Polskie filmy z 1908 roku Kategoria:Polskie filmy przedwojenne Kategoria:Polskie filmy krótkometrażowe Kategoria:Polskie filmy czarno-białe Kategoria:Polskie filmy nieme Kategoria:Strajk dzieci wrzesińskich Kategoria:Filmy, których akcja toczy się w zaborze pruskim