thumb|Jayne Mansfield w Obietnice! Obietnice! – przedstawicielu gatunku Podstawowe informacje

Kino eksploatacji (ang. Exploitation film) – historyczna konwencja filmowa sięgająca lat 20. XX wieku, polegająca na realizowaniu szybkich produkcji na tematy uznawane za niecenzuralne, wulgarne, szokujące czy tabu, np. seks, psychopatia, przemoc, okrucieństwo, potwory, narkotyki czy pościgi samochodowe.

Celem producentów był przede wszystkim szybki zarobek z wpływów kinowych. Za kinem eksploatacji stała więc bardzo pragmatyczna polityka produkcyjna.

Filmy tego typu często nawiązywały do bieżących wydarzeń omawianych w prasie codziennej lub w telewizji, gdyż próbowano w ten sposób wykorzystywać ich chwytliwość medialną. Produkcje z lat 60. XX odwoływały się do wojny nuklearnej Stanów Zjednoczonych ze Związkiem Socjalistycznych Republik RadzieckichPrzemek Dudziński, Antropologia filmu dla opornych: kino eksploatacji.. Inne wykorzystywały skandale towarzyskie czy brutalne zbrodnie popełniane przez seryjnych morderców.

Konwencja ta stworzyła przy tym pozycje uznane przez krytykę, czy takie które uzyskały status filmów kultowych, jak np. Teksańska masakra piłą mechaniczną.

Historia (1914-1939)

Kino eksploatacji narodziło się w Stanach Zjednoczonych w drugiej dekadzie XX wieku jako bezpośrednia odpowiedź na rygorystyczną cenzurę oraz wewnętrzne kodeksy produkcyjne Hollywood.

Gdy raczkujący przemysł filmowy zaczął zakazywać poruszania tematów uznawanych za tabu, lukę tę natychmiast wypełnili niezależni twórcy. W tym okresie stworzyli oni prężnie działający, niezależny system dystrybucji i pokazów, który bazował na pokazywaniu tego, co zakazane: od chorób wenerycznych i narkomanii, po nudyzm i prostytucję.

Kamieniem milowym stała się ekranizacja sztuki Damaged Goods (1914). Była to prestiżowa jak na tamte czasy produkcja, która jako pierwsza przełamała społeczną zmowę milczenia wokół chorób wenerycznych.

Edukacyjne z założenia filmy o tzw. higienie seksualnej zyskały ogromną popularność, jednak szybko zaczęły odzwierciedlać głębokie lęki amerykańskiej klasy średniej. Pod płaszczykiem nauki, fabuły tych produkcji systematycznie kreowały postać robotnika, imigranta czy przedstawiciela mniejszości etnicznej jako zaraźliwego i moralnie zepsutego „Innego”, który zagrażał zdrowiu i przetrwaniu klasy średniej.

Gwałtowny zwrot w historii nurtu nastąpił w 1919 roku. Do kin trafiły wówczas rządowe filmy szkoleniowe dla żołnierzy powracających z I wojny światowej (m.in. Fit to Win). Pokazywały one drastyczne, medyczne zbliżenia na otwarte rany i zmiany chorobowe, co wywołało masowy sprzeciw opinii publicznej, cenzorów oraz władz lokalnych.

Wynikający z tego kryzys zbiegł się w czasie z procesem stabilizacji Hollywood, które pod wodzą Willa Haysa postanowiło definitywnie odciąć się od kontrowersyjnej tematyki, aby poprawić swój wizerunek i ujednolicić narrację swoich produkcji.

Całkowite wypchnięcie tematów seksualnych i medycznych z głównego nurtu nie zabiło jednak popytu, a doprowadziło jedynie do skodyfikowania klasycznego kina eksploatacji jako osobnego, wysoce zyskownego i odpornego na cenzurę przemysłu filmowego, funkcjonującego na marginesie oficjalnej dystrybucji kinowej.

Lata 30. XX wieku przyniosły ostateczne ukształtowanie się mechanizmów rynkowych i kulturowych klasycznego kina eksploatacji. Okres ten charakteryzował się dwiema skrajnościami: z jednej strony rygorystycznym uszczelnieniem cenzury w Hollywood; z drugiej, bezwzględną pomysłowością niezależnych dystrybutorów, którzy nauczyli się przekuwać moralną panikę w gigantyczne zyski.

Kluczowym momentem dla rozwoju kina eksploatacji było powołanie w 1934 roku biura ds. egzekwowania Kodeksu Produkcji (Hays Office). Hollywoodzkie studia zobowiązały się do całkowitego usunięcia z ekranów tematów takich jak aborcja, nieślubne macierzyństwo, zażywanie narkotyków czy nagość.

Poprzez dobrowolną cenzurę głównego nurtu, duże wytwórnie oddały te intratne tematy eksploatatorom. Dystrybutorzy kina eksploatacji, zwani potocznie “The Forty Thieves” (Czterdziestu Złodziei), celowo nie podpisywali kodeksu. Co więcej, Kodeks Haysa stał się dla nich wskazówką produkcji, na które publiczność najbardziej czekała.

W realiach Wielkiego Kryzysu kino eksploatacji wypracowało unikalną infrastrukturę finansową. Jako że tradycyjne sieci dystrybucji kinowej należące do wielkich studiów miały zakaz wyświetlania filmów bez certyfikatu, eksploatatorzy przenieśli się do tanich kin niezależnych w gorszych dzielnicach miast lub stosowali proceder znany jako four-walling. Polegał on na wynajmowaniu całego budynku kina na kilka dni, opłaceniu jego właściciela ryczałtem i wpuszczeniu do kasy własnego pracownika, dzięki czemu 100% zysków z biletów wpływało na konto dystrybutorów.

Podczas gdy tradycyjne studio wypuszczało setki kopii jednego filmu, twórcy eksploatacji operowali zaledwie kilkunastoma taśmami, które krążyły po kraju z terytorium na terytorium, często zmieniając tytuły, by zmylić lokalnych cenzorów.

Lata 30. przyniosły także narodziny nowych, specyficznych formuł eksploatacyjnych opartych na tzw. panice moralnej. Pojawiły się:

filmy antynarkotykowe, które wykorzystywały kampanie rządowe przeciwko marihuanie. Filmy te, pod pozorem moralnej przestrogi dla młodzieży przed „diabelskim zielem”, oferowały widowni sceny dzikich imprez, przemocy i zatracenia w narkotykowym stuporze

filmy nudystyczne i egzotyczne, które obchodząc cenzurę obyczajową oferowały rzekomy walor edukacyjny i antropologiczny

melodramaty higieniczne, które kontynuowały schemat „edukacji seksualnej”, wprowadzając głośne tytuły o konsekwencjach młodzieńczej lekkomyślności

Pokaz filmu eksploatacji w latach 30. przestał być zwykłym wyjściem do kina – stał się widowiskiem samym w sobie. Aby uniknąć oskarżeń o szerzenie obsceniczności, seanse organizowano wyłącznie dla dorosłych, niemal zawsze dzieląc widownię ze względu na płeć (osobne seanse dla pań i dla panów).

Kluczowym elementem było tzw. ballyhoo, czyli agresywny marketing sensoryczny. W przerwach między aktami na scenę wkraczali „wykładowcy” sprzedający pseudomedyczne broszury, a w lobby kina dyżurowały ubrane w mundury, opłacone „pielęgniarki”, mające rzekomo nieść pomoc widzom, którzy zemdleją z wrażenia podczas oglądania „szokującej prawdy”. Do 1939 roku model ten stał się perfekcyjnie naoliwioną machiną finansową, która generowała duże zyski rok w rok.

Podgatunki nazi exploitation (fikcyjne historie nazistów wykorzystujących więźniów obozów koncentracyjnych) sexploitation (życie seksualne z duża dawką scen seksualnych) kino kanibalistyczne (fikcyjne historie ludów odizolowanych od cywilizacji i uprawiających kanibalizm z dużą dawką scen gore) zombie (okrucieństwo martwych trupów z dużą dawką scen gore) splatter films – (historie o seryjnych mordercach lub potworach okraszone dużą dawką scen gore) blaxploitation (czarna kultura uliczna lat 60.-80. często okraszona kultowymi soundtrackami soulowo-funkowymi) slasher movie (historie o psychopatycznych mordercach) rape and revenge (zemsta gwałconych kobiet, które często w bardzo brutalny sposób mszczą się na swoich gwałcicielach) Ozploitation (australijskie pustkowia dają pole do scen zbrodni, pościgów samochodowych i szukania sprawiedliwości na własną rękę) film motocyklowy (fikcyjne historie amerykańskich klubów motocyklowych z dużą dozą przemocy i zdjęć plenerowych)

Niektórzy twórcy Ed Wood John Waters Wes Craven Roger Corman Jesús Franco Russ Meyer Joseph W. Sarno

Zobacz też

Grindhouse

Przypisy

Podstawowa bibliografia 1000 filmów, które tworzą historię kina, redakcja naukowa Piotr Kletowski, Wydawnictwo Dragon, Bielsko-Biała 2020 () Europejskie kino gatunków 2, redakcja Piotr Kletowski, Maciej Peplinski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2020 () Europejskie kino gatunków 3, redakcja Piotr Kletowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2021 () Europejskie kino gatunków 5, redakcja Piotr Kletowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2025 (ISBN 978-83-233-5531-1) Jacek Rokosz, Stracone dusze. Amerykańska eksploatacja filmowa 1929–1959, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, Łódź 2017 (ISBN 978-83-65501-14-1) Jacek Rokosz, Nadzy i rozszarpani. Amerykańska eksploatacja filmowa 1960–1980, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi, Łódź 2021 (ISBN 978-83-65501-83-7)

Linki zewnętrzne Artykul na temat kina eksploatacji (Magazyn Magivanga) Surfing, bitnicy i totalna eksploatacja kontrkultury (Magazyn Magivanga) Wired: Hugh Hart „Best Exploitation Flicks: Machete’s Over-the-Top Ancestors” 2010-09-03 Wired: Hugh Hart „Wildest Exploitation Movies, as Picked by You” 2010-10-13

Kategoria:Gatunki filmowe