Milanówek – miasto w województwie mazowieckim, w powiecie grodziskim, leżące na południowy zachód od Warszawy i wchodzące w skład aglomeracji warszawskiej. Położone na Nizinie Środkowomazowieckiej, na Równinie Łowicko-Błońskiej.
Według danych z 2010 miasto miało 16 056 mieszkańcówRocznik Demograficzny 2010, s. 89.. Wraz z Brwinowem i Podkową Leśną należy do tzw. podwarszawskiego trójmiasta ogrodów.
Historia Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z XIV w.: Milonow (1350), dalej Milonowo (1414-1425, 1428), Milanowo alias Rapstinye (1529), Milanowo Rabstin (1580)Tomasz Chludziński, Janusz Żmudziński „Mazowsze, mały przewodnik” Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 164–165.. Wieś szlachecka Milanowo Rabstin (Rabsztyn) położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie błońskim ziemi warszawskiej województwa mazowieckiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze, Warszawa 1895, s. 277, Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4.. Według Rymuta nazwa pochodzi od nazwy osobowej Milon, Milan, z kolei pochodzących od imion złożonych typu Miłobrat, Miłosław. Po XVI wieku dodano przyrostek zdrabniający -ek.
Źródła informują nas o wójcie Bartłomieju z Czubina, nabywającym w 1452 od braci Stanisława i Jana synów Jakusza Kota część Milanowa. W 1580 niejaki Krzysztof Chlewiński płacił od niego podatek z jednego łanu. Niemniej w epoce nowożytnej majątek ów nie wyróżniał się niczym i należał raczej do małej własności. Przynależał on wówczas do parafii Żuków, gdzie też rejestrowano wszelkie urodzenia, zgony i śluby.
W II połowie wieku XVIII Milanówek był własnością Dyzmy Szymanowskiego, podczaszego warszawskiegoA. Haratym, M. Korwin-Szymanowski, Dyzma Szymanowski, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 50, z. 204, Instytut Historii PAN, Warszawa–Kraków 2014–2015, s. 50−51..
Na początku wieku XIX Milanówek był własnością Jana Bogusława Wilhelma, dziedzica pobliskich Bieniowic. Wilhelm jednak mieszkał przez ten czas w Bieniowicach wraz z rodziną, Milanówek traktując zapewne jedynie jako lokatę kapitału. Był on też zaangażowany w procesy modernizacji rolnictwa. W jego książce wydanej w 1825 roku przedstawia on szkice budowanych przez siebie w swoich majątkach stodół. Jest to najprawdopodobniej najstarsza zachowana ilustracja budynku stojącego w Milanówku. Po śmierci Wilhelma w 1829 roku jego spadkobiercy zdecydowali się rok później sprzedać majątek. Jego kolejnym właścicielem został Karol Boromeusz Skalski (1777-1841), oficer wojsk polskich. Służył on w wojsku od 1809 roku w armii Księstwa Warszawskiego. Po jego upadku do 1830 roku służył w Wojsku Polskim w kompanii rakietnikówPrzepisy o znaku honorowym, niemniéy lista imienna generałow, officerów wyższych i niższych, oraz urzędnikow woyskowych, tak w służbie będących, jako też dymissyonowanych, znakiem honorowym ozdobionych w roku 1830, s. 37.. Zasłużony w bitwie pod Olszynką Grochowską 29 września 1831 roku podał się do dymisji w stopniu podpułkownika.
Kupno Milanówka wiązało się zapewne ze zmianą stanu cywilnego Skalskiego. W styczniu 1830 roku zawarł on bowiem małżeństwo z Elżbietą Zofią Savage, córką Jakuba, a właściwie Jamesa Savage, głównego opiekuna ogrodów księżnej Izabeli Czartoryskiej i projektanta parku w PuławachZ. Gołębiewska, Angielskie wzroce i inspiracje w życiu dworu puławskiego na przełomie XVIII i XIX wieku, [w:] Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, nr XLVI/XLVII, Lublin, 1992-1993, s. 204–212..
Po śmierci Skalskiego majątek odziedziczyła jego żona. Niedługo jednak pozostawała we wdowieństwie. Już 9 listopada 1844 roku zawarła ona w Żukowie ślub z Marcinem Nasierowskim, właścicielem pobliskiego majątku Kłodno. Małżeństwo zresztą nie trwało długo, albowiem Nasierowski zmarł już 24 kwietnia 1848 roku. Oba małżeństwa Skalskiej okazały się bezdzietne.
W kilka lat po śmierci Nasierowskiego wdowa po nim wyprowadziła się do Warszawy, gdzie w źródłach figuruje jako właścicielka kamienicyJ. Unger, Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy na rok 1853, Warszawa 1853, s. 27.. Było to zapewne związane ze zlicytowaniem w 1850 roku inwentarza milanowskiego majątku na wniosek posiadającego na nim hipotekę Wilhelma Kedsle.
W 1854 roku w „Gazecie Codziennej” jako właścicielka Milanówka wymieniona zostaje Zofia Łączyńska. Jest to zapewne błąd i chodzi już o późniejszą wieloletnią właścicielkę – Antoninę z Łączyńskich Rychłowską. Prywatnie siostra Marii Walewskiej urodzona w 1793 roku, była córką Macieja i Ewy z ZaborowskichA. Boniecki, Herbarz Polski,T XV, 1912, s. 281.. Pierwsze małżeństwo z Michałem Lasockim, dziedzicem Iłowa, synem Adama i Kunegundy z Mikorskich zawarła 20 września 1816 roku. Dla dalszej historii Milanówka istotne jest to, że ze związku tego narodzi się Adrian Leon Lasocki, późniejszy mąż Bronisławy i ojciec Michała. Po śmierci pierwszego męża 5 września 1821 roku Łączyńska wychodzi ponownie za mąż za Augusta Radwana, właściciela nieodległych od Milanówka dóbr Czerwonka. Trzeci związek zawarty w 1833 ze Stanisławem Rychłowskim przetrwał najdłużej, bo do jego śmierci w 1862 roku. Rychłowski, podobnie jak wcześniej Skalski, był byłym oficerem, który armii zawdzięczał swoją pozycję społeczną. To pod jego nazwiskiem, chociaż po jego śmierci, a więc zapewne de facto przez Antoninę przeprowadzono w 1862 roku proces oczynszowania chłopów:
Antonina Rychłowska niezbyt długo przeżyła męża. Zmarła w Warszawie 27 maja 1864 roku. Wydaje się, że w ostatnich latach jej życia majątkiem mógł władać jej syn – Stefan, w „Kurierze Warszawskim” trafić można bowiem na wzmiankę, informującą że jako „obywatel z Milanówka” przybył do WarszawyKurier Warszawski”, nr 20, 1864, s. 1..
W chwili jej śmierci własność majątku przeszła więc w ręce trójki żyjących dzieci Antoniny – Marii z Radwanów Mokronoskiej oraz Stefana (Jana Olbrachta) i Leona Lasockich. Ostatni z nich za udział w powstaniu styczniowym został zesłany na Sybir zmarł w drodze 31 grudnia 1864 roku„Kurier Warszawski”, nr 3, 1865, s. 1.. Wobec tego, że Leon Lasocki zmarł pół roku po matce sytuacja spadkowa przedstawiała się następująco. Każde z dwójki żyjących dzieci otrzymać winno po ⅓ majątku, zaś trzecia część przypadła do podziału wdowie po Leonie – Bronisławie Lasockiej oraz jej dzieciom. Na skutek licytacji przeprowadzonej 26 czerwca 1867 roku Bronisława Lasocka spłaciła rodzeństwo swojego męża i wraz z dziećmi stała się jedyną właścicielką majątku.
W 1899 roku majątek odkupił od niej jej syn Michał Lasocki i założył spółkę Kozłowski-Lasocki i spółka, która zajęła się parcelacją majątku tworząc w Milanówku letnisko.
Zamożni mieszkańcy Warszawy stawiali tu wystawne domy letniskowe, które często, gdy właściciele postanawiali przenieść się na stałe, zamieniały się w okazałe wille. Była to przeważnie inteligencja. Letnisko wyróżnia się nowoczesnym wyglądem zewnętrznym i urządzeniami. Stylowe, dobrze urządzone, skanalizowane pensjonaty i dworki z telefonami, wśród estetycznie utrzymanych ogrodów, tworzą miasto-ogród nieustępujące pierwszorzędnym letniskom zagranicznym. Jest to jedno z najpiękniejszych i najbardziej eleganckich uzdrowisk podwarszawskich, miejsce wypoczynku wyborowego towarzystwa stołecznego. Najsłynniejszym letnikiem z pierwszych lat był Bolesław Prus. Stałym mieszkańcem miasteczka był m.in. rzeźbiarz Jan Szczepkowski.
W 1908 roku powstało Milanowskie Towarzystwo Letnicze, którego pierwszym prezesem został Michał Lasocki. Z inicjatywy Towarzystwa powstał w Milanówku teatr letni, korty tenisowe i boiska do siatkówki. thumb|Dom Wysłużonego Kolejarza w Milanówku W okresie międzywojennym rozwijała się, dominująca do dziś w starszej części miasta, architektura willowa. W 1924 roku rodzeństwo Stanisława i Henryk Witaczkowie założyli Centralną Doświadczalną Stację Jedwabniczą, po wojnie przekształcona w Zakłady Jedwabiu Naturalnego „Milanówek”. W 1933 roku w Milanówku z inicjatywy społecznej powołano instytucję „obywatelskich patroli” w związku z plagą napadów na domki letniskowe i willeMonika Piątkowska „Życie przestępcze w przedwojennej Polsce” Wydawnictwo Naukowe PWN 2012, , s. 125.. W okresie II Rzeczpospolitej Milanówek był bastionem EndecjiMilanówek jak mały Poznań?.
W czasie II wojny światowej w kościele św. Jadwigi w Milanówku przechowywano przeniesioną z Kościoła Świętego Krzyża na Krakowskim Przedmieściu urnę z sercem Fryderyka Chopina. Po kapitulacji powstania warszawskiego do Milanówka przeniosły się najważniejsze organy Polskiego Państwa Podziemnego, co dało mu przydomek „małego Londynu”. Podczas okupacji niemieckiej i w latach powojennych Milanówek był przedmiotem represji, które dotknęły licznych jego mieszkańców. Przykładem mogą być losy rodziny Vetulanich, z której dwie osoby zginęły w niemieckim obozie koncentracyjnym w Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Pisał na ten temat Tadeusz Sowiński (1988)Tadeusz Sowiński, Jedwabna konspiracja, Warszawa 1988, Burchard Edition, s. 196–197. – nie podając źródeł swoich poglądów, a więc przesadnie deprecjonując służby wywiadowcze niemieckie i wysoko oceniając analogiczne służby sowieckie:
Tu warto zrobić ciekawe zestawienie z tym, co o Milanówku pisał wiele lat wcześniej, gdy była to zaledwie niewielka wieś, niemiecki podróżnik Alexander von Humboldt (1769–1859)Cyt. za: Tadeusz Sowiński, Jedwabna konspiracja, Warszawa 1988, Burchard Edition – motto na stronie tytułowej.:
1 lipca 1952 miejscowość otrzymała prawa miejskie, wchłonięte zostały Nowa Wieś (obecnie ta część Milanówka nazywana jest Kazimierówką) i Polesie z gminy Nadarzyn oraz osiedle Parcele Milanówek z gminy Grodzisk.. W okresie PRL nastąpił dalszy rozwój przemysłu, przede wszystkim powstały fabryki narzędzi stomatologicznych i chirurgicznych „MIFAM” oraz Milanowska Fabryka Cukierków. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego. Po reformie administracyjnej z 1999 Milanówek stał się jedną z sześciu gmin tworzących powiat grodziski. W 1994Morderstwo, tajemnice i Piotr B., 2001Mordercy Moniki do dziś nie odnaleziono. Po latach wydarzyło się coś nieoczekiwanego, oraz w 2006 i 2007 roku w Milanówku doszło do zbrodni, które zostały inscenizowane (również w Milanówku) w programach telewizyjnych jak Magazyn Kryminalny 997 i Telewizyjne Biuro Śledcze. W 2004 decyzją ministra kultury Milanówek stał się siedzibą Archiwum Państwowego Dokumentacji Osobowej i Płacowej, najmłodszego spośród głównych archiwów państwowych.
Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 Milanówek ma obszar 13,52 km², w tym: użytki rolne: 46% użytki leśne: 3%
Miasto stanowi 3,69% powierzchni powiatu.
Demografia thumb|Ulica Warszawska w Milanówku Dane z 2010: Ogółem 16056 mieszkańców (7560 mężczyzn) Dane z 2009Dane z rocznika demograficznego GUS z 31 grudnia 2008 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 15 858 100 8391 53 7467 47Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 1179,9 624,3 555,6
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Milanówka w 2014 roku
Ochrona przyrody
Części miasta i osiedla
Władze Podobnie jak we wszystkich polskich gminach o liczbie ludności do 20 tysięcy osób, wybory do rady miasta odbywają się w Milanówku z zastosowaniem ordynacji większościowej. Rada liczy 15 osób, począwszy od kadencji 2014-2018 wybieranych w jednomandatowych okręgach wyborczych. Władzę wykonawczą stanowią pochodzący z wyborów bezpośrednich burmistrz oraz podległe mu struktury Urzędu Miasta i innych gminnych jednostek organizacyjnych.
Urząd Miasta