Sophia Loren, właśc. Sofia Costanza Brigida Villani Scicolone (ur. 20 września 1934 w Rzymie) – włoska aktorka filmowa.
Jedna z największych gwiazd włoskiego i światowego kina, występująca z powodzeniem zarówno w filmach europejskich, jak i amerykańskich. Amerykański Instytut Filmowy w 1999 umieścił ją na 21. miejscu w rankingu „największych aktorek wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends). Laureatka Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej za główną rolę w dramacie Matka i córka (1960), a także zdobywczyni m.in. rekordowej liczby dziesięciu nagród David di Donatello (w tym siedmiu dla najlepszej aktorki) i pięciu specjalnych Złotych Globów. Ze względu na swoją urodę i role grane w filmach okrzyknięta została seksbombą.
Współpracowała z wieloma znanymi reżyserami zarówno z Włoch, jak i z Hollywood, takimi jak m.in.: Mario Monicelli, Ettore Scola, Dino Risi, Charlie Chaplin, Sidney Lumet, George Cukor, Michael Curtiz, Anthony Mann czy André Cayatte. Zagrała z większością najpopularniejszych aktorów Hollywood lat 50., 60. i 70., takimi jak m.in. Marcello Mastroianni (m.in. Wczoraj, dziś, jutro, Małżeństwo po włosku, Szczególny dzień, Prêt-à-Porter), Cary Grant (Duma i namiętność, Dom na łodzi), Frank Sinatra (Duma i namiętność), Alan Ladd (Chłopiec na delfinie), John Wayne (Legenda zaginionego miasta), Anthony Perkins (Pożądanie w cieniu wiązów), Anthony Quinn (Czarna orchidea), Clark Gable (Zaczęło się w Neapolu), Peter Sellers (Milionerka), Charlton Heston (Cyd), Omar Sharif (Był sobie raz), Marlon Brando (Hrabina z Hongkongu), Richard Burton (Podróż), Jean Gabin (Werdykt), William Holden i Trevor Howard (Klucz), George Sanders, John Gavin, Robert Wagner czy Maximilian Schell (Więźniowie z Altony).
Życiorys Rodzina i edukacja Sofia Costanza Brigida Villani Scicolone urodziła się 20 września 1934 na oddziale położniczym Szpitala Królowej Małgorzaty w Rzymie. Jest nieślubną córką Romildy Villani (1910–1991), nauczycielki gry na fortepianie i aspirującej aktorki oraz inżyniera i przedsiębiorcy Riccarda Scicolonego di Murillo (1907–1976), którzy poznali się w listopadzie 1933. Scicolone zachęcał ciężarną partnerkę do poddania się aborcji i nie wspierał finansowo po narodzeniu córki. Tuż po narodzinach Sofii rodzina zamieszkała przy Piazza di Spagna, jednak Scicolone wkrótce porzucił rodzinę. Loren o istnieniu biologicznego ojca dowiedziała się dopiero w wieku pięciu lat, a w późniejszych latach spotkała się z nim zaledwie kilka razy, najczęściej w atmosferze konfliktu. Z zawartego w latach 40. małżeństwa ojca z Nelly Rivoltą ma dwóch przyrodnich braci: Giuliano i Giuseppe. Scicolone w drugiej połowie lat 50. odnowił relację z Villani i zamieszkał z nią w Rzymie, jednak para rozstała się w drugiej połowie lat 60.
Była niedożywionym niemowlęciem, ponieważ jej matka szybko straciła pokarm; żywieniem dziewczynki zajęła się mamka. Kiedy była dzieckiem, zachorowała na sinicę, do czego przyczyniła się gospodyni domu przy Piazza di Spagna, nieumyślnie podając dziecku gotowaną soczewicę. Villani, jako samotna matka mierząca się z problemami finansowymi, przeniosła się z trzymiesięczną córką do mieszkania swoich rodziców – Luisy i Domenico Villanich – przy via Solfatara 5 w miasteczku Pozzuoli niedaleko Neapolu. Rodzina żyła we względnym niedostatku, łącznie w siedem osób. Villani z czasem odnowiła relacje z Scicolonem, a 14 maja 1938 urodziła drugą córkę – Annę Marię, której mężczyzna jednak nie uznał za swoje dziecko; zgodził się potwierdzić swoje ojcostwo dopiero w 1955, kiedy Loren zapłaciła mu za to 1 mln lirów. Po bombardowaniach portu i fabryki amunicji w Pozzuoli (gdzie pracował dziadek Sofii oraz jej wujowie) przez siły alianckie wiosną 1943 przeniosła się z rodziną do dalszych krewnych – państwa Mattia – do Neapolu, gdzie pozostała do zakończenia wojny. Wskutek słabych warunków sanitarnych i realiów wojennych w tym okresie chorowała na świerzb. Po jakimś czasie wróciła z rodziną do Pozzuoli, gdzie została kelnerką w rodzinnym barze „Club Villani”, który był odwiedzany przez stacjonujących w okolicy amerykańskich żołnierzy.
Sofia była małomównym, nieśmiałym i refleksyjnym dzieckiem. W okresie szkolnym była wyśmiewana z powodu swojej szczupłej sylwetki i bycia nieślubnym dzieckiem. Przez jakiś czas uczyła się od matki gry na fortepianie. Jako nastolatka zainteresowała się hollywoodzkimi filmami i często chodziła do kina, a jej idolami byli m.in. Hurd Hatfield. Tyrone Power i Yvonne De Carlo, za to wśród włoskich aktorek jej ulubienicami były: Alida Valli, Valentina Cortese, Lucia Bosé, Alba Arnova, Lea Padovani i Silvana Pampanini.
Kariera zawodowa Konkursy piękności i początki filmowe Kiedy miała niecałe 15 lat, za namową matki wzięła udział w konkursie piękności „Królowa Morza” i ostatecznie zdobyła jedno z 12 wyróżnień (tytuł „Księżniczki Morza”), a w nagrodę otrzymała m.in. 23 tys. lirów i wycieczkę do Rzymu. Za namową matki rozwijała także umiejętności aktorskie na warsztatach u Carlo Marii Rossiniego. Niedługo po udziale w wyborach piękności wyjechała do Cinecittà, gdzie statystowała w kręconym z ogromnym rozmachem amerykańskim filmie wytwórni MGM Quo vadis? (1951), adaptacji powieści historycznej Henryka Sienkiewicza, jednak nie została wymieniona w napisach końcowych. Przed rozpoczęciem prac nad filmem z inicjatywy matki przerwała formalną edukację.
Kiedy miała 16 lat, zaczęła pozować do fotonowel publikowanych w magazynach: „Grand Hotel”, „Bolero” i „Sognu”, dzięki czemu jej twarz stawała się coraz bardziej rozpoznawalna we Włoszech, ale też w Wielkiej Brytanii i krajach Ameryki Południowej, gdzie również wydawano włoskie fotoromanse. W tym okresie, za namową wydawcy fotonowel, przestała posługiwać się nazwiskiem ojca (Scicolone) i występowała jako Sofia Lazzaro.
Chcąc dorobić, brała udział w kolejnych konkursach piękności, m.in. Miss Cesena, Miss Sirena i Miss Olio Extra Vergine d’Oliba, na których zajmowała miejsca w ścisłej czołówce. W 1950 zajęła czwarte miejsce w wyborach Miss Włoch. Jury konkursowe było pod jej wrażeniem na tyle, że wprowadzili wtedy i przyznali jej tytuł Miss Elegancji. W trakcie konkursu poznała producenta filmowego Carlo Pontiego, który zaproponował jej siedmioletni kontrakt i pomógł w rozwoju kariery, a także związał się z nią w życiu prywatnym; według innych źródeł poznali się dopiero na planie filmowym w 1953. thumb|Loren w konkursie Miss Włoch (1950) Równocześnie z udziałem w konkursach piękności pracowała jako statystka lub epizodystka przy filmach: Serce nad morzem (Cuori sul mare, 1950), Siedem żon Sinobrodego (Le sei mogli di Barbablú, 1950), Anna (1951), Tototarzan (1951) i Tak, tak! To on! (Era lui... sì! sì!, 1951). W wieku 18 lat wystąpiła w drobniejszych rolach w ponad 15 włoskich filmach. W tym czasie przekonywano ją do operacyjnej korekty nosa, który w ocenie niektórych operatorów filmowych był za długi, jednak się na to nie zgodziła. By udoskonalić umiejętności aktorskie, podjęła naukę w Narodowej Szkole Filmowej w Rzymie.
W trakcie prac nad filmem Afryka pod wodą (Africa sotto i mari, 1952) za namową Carlo Pontiego przyjęła pseudonim artystyczny Sophia Loren, który był inspirowany nazwiskiem szwedzkiej aktorki Märty Torén. Dzięki występowi w Afryce… stała się rozpoznawalna we Włoszech, a z pomocą agenta prasowego Maria Natalego zaczęła regularnie pojawiać się na łamach czasopism. Po zagraniu niewielkiej roli w filmie Handel białymi niewolnicami (La tratta della bianche, 1952) wcieliła się w tytułową Aidę (1953) w pierwszej ekranizacji opery Giuseppego Verdiego. Film odniósł sukces kasowy, a Loren za swój występ zdobyła uznanie krytyki i publiczności.
Lata 50. W 1953 zagrała w 10 filmach, m.in. epizod w Karuzeli neapolitańskiej (Carosello napoletano, 1953) oraz główne role w filmach: Dwie noce z Kleopatrą (Due notti con Cleopatra, 1953) i Attyla – Bicz Boży (Attila, flagello di Dio, 1954), który odniósł sukces kasowy w Stanach Zjednoczonych. W 1954 poznała reżysera Vittoria De Sicę, który zaangażował ją do drugoplanowej roli w antologii filmowej Złoto Neapolu (L’Oro di Napoli, 1954). Pod okiem De Siki udoskonaliła swój warsztat aktorski. Podjęła także naukę języka angielskiego m.in. u Sarah Spain, tłumaczki zatrudnionej w studiach filmowych w Rzymie. thumb|Loren w Chleb, miłość i... (1955) Zagrała główną rolę Nives Mongolini w kolejnym filmie Pontiego – Kobieta znad rzeki (La donna del fiume, 1954). Również w 1954 uczestniczyła w Berlińskim Festiwalu Filmowym i Tygodniu Filmów Włoskich w Londynie, gdzie spotkała się z królową Elżbietą II. Zagrała główne role w filmach Alessandro Blasettego: komedii Szkoda, że jest zła (Peccato che sia una canaglia, 1954) i włosko-francuskiej koprodukcji Jakie to szczęście być kobietą (La fortuna di essere donna, 1956), oraz Dino Risiego: w Trójgraniastym kapeluszu (Il cappello a tre punte, 1955) i Chleb, miłość i… (Pane, amore e..., 1955). W styczniu 1955 otrzymała tytuł najwybitniejszej osobowości filmu od Włoskiego Stowarzyszenia Prasowego. W pierwszej połowie roku jej zdjęcia pojawiły się na okładkach wielu włoskich i europejskich czasopism, a w sierpniu 1955 – na pierwszej stronie amerykańskiego tygodnika „Life”. thumb|Loren w Pięknej młynarce (1955) W 1956 przyjechała do Hollywood, gdzie zadebiutowała główną rolą kobiecą wieśniaczki Phaedry w filmie Chłopiec na delfinie (Boy on the Dolphin, 1957) z Alanem Laddem, jednak za swój występ zebrała chłodne recenzje, a sam film poniósł komercyjną porażkę. Równie nieprzychylnie przyjęta została jej kreacja w filmie Duma i namiętność (The Pride and the Passion, 1957) z Carym Grantem i Frankiem Sinatrą oraz rola Dity w filmie Henry’ego Hathawaya Legenda o zaginionym (Legend of the Lost, 1957) z Johnem Wayne’em. Podczas pobytu w Ghadamis, gdzie kręciła Legendę…, omal nie udusiła się gazem ulatniającym się z uszkodzonego piecyka w motelu, w którym nocowała w czasie prac nad filmem. Nieprzytomną aktorkę uratował aktor Rossano Brazzi, który wezwał pomoc. thumb|Cary Grant i Loren na planie filmu Dom na łodzi (1958) Pod koniec prac nad Legendą…, dzięki staraniom Pontiego, podpisała kontrakt na realizację pięciu filmów dla wytwórni Paramount Pictures. Pierwszym filmem, który nakręciła dla wytwórni, było Pożądanie w cieniu wiązów (Desire under the Elms, 1958), w którym zagrała młodą włoską imigrantkę Annę Cabot, trzecią żonę 70-letniego farmera Ephraima Cabota, która w ramach zemsty uwodzi swojego najstarszego pasierba, Ebena. Po zakończeniu zdjęć do Pożądania… wystąpiła w roli Cinzii Zaccardi w kasowej komedii romantycznej Dom na łodzi (Houseboat, 1958) z Carym Grantem. Na potrzeby filmu nagrała piosenki „Bing, Bang, Bong” i „Always in Your Arms”, która otrzymała nominację do Oscara za najlepszą piosenkę, a sam film był nominowany do Oscara za najlepszy scenariusz oryginalny. thumb|Loren z nagrodą dla najlepszej aktorki na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji (1959) Zebrała pozytywne recenzje za rolę Stelli, owdowiałej uciekierki ze Szwajcarii, która po osiedleniu się w Plymouth wdaje się w kolejne romanse z dowódcami holowników, w ciepło przyjętym przez krytyków filmie Carola Reeda Klucz (The Key, 1958) z Williamem Holdenem i Trevorem Howardem. Następnie zagrała Kay, włoską imigrantkę i kochankę nowojorskiego przedsiębiorcy z przemysłu zbrojeniowego, w dramacie wojennym Sidneya Lumeta Ten rodzaj kobiety (That Kind of Woman, 1959) z Tabem Hunterem; za występ w filmie zebrała głównie pozytywne recenzje, ale sama produkcia poniosła komercyjną porażkę i zeszła z afisza po zaledwie trzech tygodniach od premiery. We wrześniu 1958 za rolę owdowiałej włoskiej imigrantki Rose Bianco w filmie Martina Ritta Czarna orchidea (The Black Orchid, 1959) otrzymała nagrodę dla najlepszej aktorki na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, mimo że za występ w tej produkcji zebrała chłodne recenzje od krytyków.