thumb|Grób Szymona Datnera na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej Warszawie Szymon Datner (ur. 2 lutego 1902 w Krakowie, zm. 8 grudnia 1989 w Warszawie) – polski historyk żydowskiego pochodzenia.
Życiorys Przed II wojną światową pracował jako nauczyciel w Gimnazjum Hebrajskim w Białymstoku. Był członkiem i wiceprzewodniczącym Towarzystwa Esperanckiego im. Ludwika Zamenhofa w tym mieścieKsięga adresowa esperantystów Polski, Bibljoteka Pracy Esperanckiej, Jan Zawada, Warszawa 1931..
Przeżył wojnę ukrywając się w lasach we wschodniej Polsce.. Pod pseudonimem „Tolo”, przyłączył się do lokalnej partyzantki żydowskiej, oddziału „Forojs”, który od 1944 r. był częścią partyzantki sowieckiej, brygady im. W. Czapajewa pod dowództwem płk M. K. Wojciechowskiego. 24 maja 1943 pomagał w wywiezieniu kilku osób z białostockiego getta. Pomiędzy 1944 r. i 1946 r. stał na czele biura Centralnego Komitetu Żydów Polskich w Białymstoku, reprezentującego wobec władz państwowych Żydów ocalałych z Holocaustu oraz organizującego dla nich opiekę i pomoc.
Pracował w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie i był ekspertem Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Zajmował się głównie badaniem Holocaustu. Zmuszony do rezygnacji z zajmowanych funkcji po wydarzeniach marca 1968 r., wkrótce potem został zrehabilitowany. Kilkakrotnie spotykał się z Janem Pawłem II podczas jego pielgrzymek do Polski.
Zmarł w 1989 r. w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 10, rząd 5)Grób Szymona Datnera w bazie danych Cmentarza Żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie..
Życie prywatne Jego córka, Helena Datner, jest historykiem i socjologiem, dwie córki Miriam i Szoszana (Lilka) zginęły podczas Holocaustu. Był żonaty z Edwardą Orłowską.
Badania W 1966 r., jako historyk zajmujący się po wojnie zagadnieniem Holocaustu w pracy dotyczącej tego tematu, odpowiedzialność za masowe zbrodnie na żydowskiej ludności Białostocczyzny (mające miejsce po ataku III Rzeszy na ZSRR w czerwcu 1941 r.) przypisał specjalnym grupom operacyjnym niemieckiej policji i opisał prowokacje, których się dopuszczały. Zdaniem Datnera oddziały niemieckie, choć w większości dokonywały eksterminacji samodzielnie, dokonując zbrodni na Żydach niejednokrotnie odegrały rolę inspiratorów, pozyskując do współpracy miejscowych zdrajców, elementy kryminalne lub formacje policyjne.
Badał także sprawę mordu w Jedwabnem. W 1946 r., opierając się wyłącznie na zeznaniach 2 żydowskich świadków, doszedł do wniosku, że winnymi tej zbrodni byli polscy chrześcijanie, którym biernie towarzyszyli Niemcy. W 1966 r. zmienił jednak zdanie i uznał, że naziści podżegali, a następnie zmuszali lub nakłaniali do współpracy Polaków, a gdy to zawiodło, hitlerowcy sami dokonali morduMarek Jan Chodakiewicz: Mord w Jedwabnem 10 lipca 1941. Prolog, przebieg, pokłosie. Kraków 2012. s. 16. .. Publikując w 1966 r. w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego” swój artykuł Datner nie miał jednak dostępu do akt śledztwa, a następnie procesu, toczącego się przeciwko 22 osobom oskarżonym o mord w Jedwabnem i zakończonego w 1949 r. jednym wyrokiem śmierci (zamienionym później na karę więzienia).
Upamiętnienie W Białymstoku na osiedlu Bagnówka od 27 lutego 2023 istnieje ulica Szymona DatneraUCHWAŁA NR LXVIII/932/23 RADY MIASTA BIAŁYSTOK.
Publikacje Walka i Zagłada białostockiego getta (Łódź, 1946) Zbrodnie Wehrmachtu na jeńcach wojennych w II wojnie światowej (Warszawa, 1961) Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach) (Warszawa, 1962) Wilhelm Koppe – nieukarany zbrodniarz hitlerowski (Warszawa-Poznań, 1963) Ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945 (Warszawa, 1966) Eksterminacja ludności żydowskiej w Okręgu Białostockim (Biuletyn ŻiH, 1966) Niemiecki okupacyjny aparat bezpieczeństwa w okręgu białostockim (1941–1944) w świetle materiałów niemieckich (opracowania Waldemara Macholla) (Biuletyn GKBZH, 1965) 55 dni Wehrmachtu w Polsce (Warszawa, 1967) Las sprawiedliwych. Karta z dziejów ratownictwa Żydów w okupowanej Polsce (Warszawa, 1968) Tragedia w Doessel – (ucieczki z niewoli niemieckiej 1939-1945 ciąg dalszy) (Warszawa, 1970) Z mądrości Talmudu (Warszawa, 1988)
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Szymon Datner na stronie projektu Szlak Dziedzictwa Żydowskiego w Białymstoku Eksterminacja ludności żydowskiej w Okręgu Białostockim (Biuletyn ŻiH, 1966)
Kategoria:Polscy esperantyści Kategoria:Historycy związani z Białymstokiem Kategoria:Nauczyciele związani z Białymstokiem Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Nauczyciele II Rzeczypospolitej Kategoria:Członkowie Centralnego Komitetu Żydów Polskich Kategoria:Powstańcy getta białostockiego Kategoria:Partyzanci żydowscy w okupowanej Polsce 1939–1945 Kategoria:Radzieccy partyzanci Kategoria:Żydzi związani z Warszawą Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Pochowani na cmentarzu żydowskim na Woli w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1902 Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Badacze Zagłady Żydów Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady