Archiwum Państwowe w Płocku

Archiwum Państwowe w Płocku (AP Płock) - państwowa jednostka budżetowa o charakterze regionalnym wchodząca w skład administracji rządowej RP współtworząca państwową sieć archiwalną. Do obowiązków archiwum należy wypełnianie zadań wynikających z ustawy Sejmu RP z 14 lipca 1983 r. o Narodowym zasobie archiwalnym i archiwach w zakresie prowadzenia działalności archiwalnej w dziedzinie państwowego zasobu archiwalnego.

Siedziba archiwum mieści się przy ul. Kazimierza Wielkiego 9b w Płocku w zabytkowym spichlerzu wpisanym 28 marca 1962 r. do rejestru zabytków województwa mazowieckiego pod nr 105/515/62 W. Archiwum posiada dwa oddziały zamiejscowe; w Kutnie przy ul. Zamkowej 4a oraz w Łęczycy przy ul. Belwederskiej 38.

Nadzór nad prowadzoną działalnością archiwalną archiwum prowadzi Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych.

Historia Dzieje archiwów w Płocku W Płocku jako ważnym ośrodku administracyjnym już od czasów pierwszych Piastów wytwarzano materiały archiwalne. W swojej historii miasto było kolebką Królestwa Polskiego, częścią Rzeczpospolitej Obojga Narodów, Księstwa Warszawskiego, a także siedzibą zaborczych władz pruskich oraz rosyjskich władz gubernialnych. Wszystko to przyczyniło się do powstania w Płocku i terenach Mazowsza Płockiego sporej ilości dokumentacji.

W pierwszej kolejności były to głównie dokumenty takie jak księgi grodzkie, ziemskie, księgi sądu książęcego, przywileje oraz lauda sejmikowe. Były one przechowywane na zamku w Płocku, stąd w historiografii nazywa się je Płockim Archiwum Zamkowym.

Od czasów staropolskich w mieście działało także archiwum miejskie, w którym gromadzono wszelkie dokumenty dotyczące funkcjonowania miasta. Początkowo były to przywileje, a następnie dokumenty związane z samorządem takie jak księgi miejskie, ławnicze, radzieckie czy wójtowskie.

Obok archiwów świeckich funkcjonowały tutaj również archiwa kościelne diecezji płockiej. Za sprawą biskupa płockiego Antoniego Nowowiejskiego w 1922 r. połączono wszystkie archiwa kościelne tworząc Płockie Archiwum Diecezjalne.

W 1825 r. w mieście utworzono Archiwum Akt Dawnych przy Trybunale Cywilnym w Płocku, którego zadaniem było przejęcie najdawniejszych archiwaliów z archiwum zamkowego i archiwum miejskiego. W 1880 r. przechowywany przez nie zasób przekazano do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.

Funkcjonująca w mieście Płocka Komisja Wojewódzka, a później Płocki Rząd Gubernialny i Kancelaria Gubernatora Płockiego wytwarzały dokumentację na potrzeby administracyjne państwa, którą przechowywały w swoim archiwum. Dlatego jeszcze przed formalnym odzyskaniem przez Polskę niepodległości, 31 lipca 1918 r. Rada Regencyjna Królestwa Polskiego wzięła pod opiekę państwa zbiory archiwalne i wydała reskrypt o Organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaljami, w którym włączyła w struktury nowo powstałych archiwów państwowych tzw. archiwum miejscowe w Płocku obejmujące swoim zakresem tereny guberni płockiej. W ten sposób zabezpieczono zgromadzone już materiały archiwalne bez konieczności ich przewożenia oraz kontynuowano gromadzenie i ewidencjonowanie innych akt po administracji rosyjskiej, które były wówczas w centrum uwagi polskich władz. Po restytucji państwa polskiego 7 lutego 1919 r. dekretem naczelnika państwa o Organizacji archiwów państwowych i opiece nad archiwaljami potwierdzono prawomocnie reskrypt z 1918 r. potwierdzając powołanie do życia obok zaledwie kilku innych (w Piotrkowie Trybunalskim, Lublinie i Lwowie) Archiwum Państwowego w Płocku.

Dzieje Archiwum Państwowego w Płocku Swoją działalność Archiwum Państwowe w Płocku rozpoczęło w sierpniu 1919 roku, jego pierwszym kierownikiem został płocki nauczyciel Stefan Rutski. Archiwum początkowo mieściło się w gmachu obecnego Liceum Ogólnokształcącego im. St. Małachowskiego. Później w 1929 r. siedzibę przeniesiono do lokalu na parterze obecnego gmachu Delegatury Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego w Płocku, przy ulicy Kolegialnej 15. Na fali Wielkiego kryzysu w 1932 r. zaplanowano likwidację placówki, ostatecznie nie doszła ona jednak do skutku. Kres działalności Archiwum Państwowego w Płocku przyniósł wybuch II wojny światowej. Niemcy zlikwidowali archiwum, a zgromadzony przez nie zasób w całości przekazali do Prowincjonalnego Archiwum w Królewcu. Po powojennej pożodze ocalało jedynie około 30% akt z zasobu archiwum, głównie dzięki zabezpieczeniu ich przez wojska radzieckie. Pierwotnie trafiły one do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, na szczęście w kolejnych latach po wojnie były stopniowo zwracane do Płocka.

Na mocy zarządzenia Ministra Oświaty z 21 lipca 1950 archiwum przekształcono w powiatowy oddział wojewódzkiego archiwum państwowego dla województwa warszawskiego, którym było wówczas Archiwum Akt Nowych. Następnie dekretem z 29 marca 1951 r. w wyniku powołania do życia archiwów centralnych z siedzibą w Warszawie dokonano zmiany w strukturze i przemianowano nazwę archiwum na Powiatowe Archiwum Państwowe w Płocku. Jednak już kilka lat później na mocy zarządzenia nr 17 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 15 czerwca 1953 r. zostało zlikwidowane, a od 1 lipca zaczęło działać jako Oddział Terenowy Archiwum Wojewódzkiego w Warszawie. Archiwum wojewódzkim zostało wtedy Warszawskie Archiwum Miejskie wciągnięte do sieci archiwów państwowych na mocy zrządzenia nr 91 prezesa Rady Ministrów z 8 czerwca 1951 r. W zgodzie z tym zarządzeniem oddział terenowy w Płocku przejął zasób archiwum miejskiego w Płocku.

Archiwum od samego początku borykało się z problemami lokalowymi i tułało się po różnych lokalach w mieście. Dopiero w 1972 r. uchwałą Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Płocku przyznano z przeznaczeniem na siedzibę Oddziału Terenowego w Płocku zabytkowy spichlerz, w którym obecnie mieści się archiwum. Kolejne ważne zmiany organizacyjne przyniosła reforma administracyjna kraju. Utworzenie województwa płockiego spowodował zmiany w państwowej sieci archiwalnej. Terenowy Oddział Archiwum m.st. Warszawy i Województwa Warszawskiego w Płocku został przemianowany na Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Płocku i otrzymał swoją ekspozyturą w ŁęczycyZarządzenia Nr 4 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 21 stycznia 1976 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich archiwów państwowych, Dziennik Urzędowy Ministerstwa Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, nr 2, poz. 5, 1976.. Obejmowało ono swoim zasięgiem nowo powstałe województwo. Kolejna kosmetyczna zmiana w nazwie archiwum wiązała się z wejściem w życie ustawy z 14 lipca 1983 roku o Narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, w której pominięto zwrot "wojewódzkie" w nazwach archiwów. Sytuacja ta trwała do grudnia 1991 r. kiedy zgodnie z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 7 listopada 1991 r. Archiwum Państwowe w Płocku, stało się ponownie tym razem Oddziałem Archiwum Państwowego m. st. Warszawy.

Zgodnie z zarządzeniem nr 8 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z 1 września 1994 r. zostały zlikwidowane oddziały zamiejscowe Archiwum Państwowego m.st. Warszawy w: Płocku, Łęczycy i Kutnie. W ich miejsce powołano na mocy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 25 lipca 1994 r. samodzielne Archiwum Państwowe w Płocku z dwoma oddziałami zamiejscowymi: w Kutnie i Łęczycy. W tym kształcie funkcjonuje do dzisiaj.

Dyrektorzy i kierownicy archiwum

Stefan Welamin Rutski (1919-1922), Stanisław Zgliczyński (1922-1932), Władysław Prawdzik (1932-1935), Jerzy Frankenstein (1935-1938), dr Marian Witkowski (1938-1939), likwidacja w okresie II wojny światowej (1939-1945), Wacław Pukas (1951), Jan Józef Wańkiewicz (1952-1961), Czesława Gąska (1962-1991), dr Anna Maria Stogowska (1991-2001), Leszek Franciszkiewicz (2001-2012), p.o. Krystyna Bańka (01.10.2012-03.10.2013), dr Tomasz Piekarski (04.10.2013-30.01.2026), p.o. Krystyna Bańka (od 01.02.2026-31.03.2026), dr Agnieszka Wojciechowska (od 01.04.2026 - obecnie).

Zadania archiwum mały|Pieczęć własnościowa Archiwum Państwowego w Płocku Do zadań ustawowych Archiwum Państwowego w Płocku należy przede wszystkim:

kształtowanie państwowego zasobu archiwalnego oraz nadzór nad nim; przejmowanie, gromadzenie, przechowywanie i zabezpieczanie materiałów archiwalnych (w tym również ich digitalizacja); ewidencjonowanie i opracowywanie materiałów archiwalnych; udostępnianie materiałów archiwalnych; prowadzenie działalności naukowej i wydawniczej; prowadzenie działalności informacyjnej i popularyzatorskiej w zakresie materiałów archiwalnych; wydawanie uwierzytelnionych wypisów, odpisów, wyciągów oraz zaświadczeń z przechowywanych materiałów archiwalnych; prowadzenie spraw w zakresie przechowywania dokumentacji o czasowym okresie przechowywania w zakresie ustalonym ustawą; prowadzenie rejestru niepaństwowego zasobu archiwalnego.

Właściwość terytorialna Dla centrali w Płocku gminy powiatu płockiego, sierpeckiego oraz gostynińskiego, a także gmina Czerwińsk nad Wisłą powiatu płońskiego oraz gmina Iłów powiatu sochaczewskiego.

Dla oddziału w Kutnie gminy powiatu kutnowskiego oraz gmina Kiernozia powiatu łowickiego.

Dla oddziału w Łęczycy gminy powiatu łęczyckiego: Łęczyca (wiejska i miejska), Daszyna, Witonia, Piątek oraz Góra św. Małgorzaty.

Kształt organizacyjny archiwum Obecna struktura organizacyjna oraz przedmiot działalności i zakres działania archiwum zostały wprowadzone w życie 1 stycznia 2023 r. na podstawie zarządzenia nr 27 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 31 marca 2022 r. w sprawie nadania statutu Archiwum Państwowemu w Płocku. Szczegółową organizację wewnętrzną oraz zakres zadań komórek organizacyjnych, a także tryb realizacji tych zadań określa regulamin organizacyjny nadany przez Dyrektora Archiwum Państwowego w Płocku.

Schemat organizacyjny archiwum

Ciekawostka Najstarszym materiałem archiwalnym przechowywanym w zasobie archiwum jest pergaminowy dokument wydany 6 czerwca 1664 r. w Gostyninie, w którym Bartłomiej Milewski burmistrz miasta Gostynina, Szymon Burnet landwójt gostyniński oraz Piotr Żorawski rajca miasta Gostynina, potwierdzają nową ordynację dla cechów świeckich w mieście. Dokument ten jest dostępny on-line na portalu www.szukajwarchiwach.gov.pl.

Przypisy

Linki zewnętrzne Archiwum Państwowe w Płocku

Kategoria:Płock Płock