400px|thumb|right|Koncepcje Milenium w chrześcijaństwie Millenaryzm lub milenaryzm (łac. mille „tysiąc”), także chiliazm (od gr. χίλια [chilia] „tysiąc”) – w judaizmie i chrześcijaństwie pogląd wyznający bliskie nadejście tysiącletniego panowania Królestwa Bożego, szczególnej formy epoki mesjańskiej. Interpretując pewne fragmenty Biblii, zwłaszcza Księgę Apokalipsy 20,1-7, wyznania i ruchy milenarystyczne wierzą, że owo milenium będzie okresem tysiąca lat zbawienia i panowania szczęśliwości na Ziemi.
thumb|350px|Według św. Justyna (100-167) komentującego Księgę Izajasza 65,22 w wersji Septuaginty ludzkość żyjąca w tysiącletnim królestwie miała mieć dostęp do nowego Drzewa życia, podobnie jak źródłem długiego, tysiącletniego życia Adama i Ewy było Drzewo życia w raju (Dialog z Żydem Tryfonem 81,3-4). W rozumieniu teologii chrześcijańskiej tym drzewem jest Krzyż Chrystusa lub sam Chrystus. Miniatura z dzieła Dialog o chwale Krzyża świętego (Ratyzbona, 1170-1180) z napisem: „Kościół oferuje ludzkości kwitnące drzewo życia krzyża”Por. .
W judaizmie U źródeł milenaryzmu leżały mesjanistyczne koncepcje judaizmu, które wyrastały z interpretacji proroczych ksiąg Starego Testamentu, szczególnie Izajasza i Daniela. Izajasz w swojej księdze przedstawia obraz idealnego króla, potomka Dawida, którego pokojowe i sprawiedliwe rządy doprowadzą kraj do duchowego odrodzenia, do stanu moralnej i religijnej doskonałości oraz zapewnią poddanym doczesne dobrodziejstwa. Natomiast Księga Daniela przepowiada zagładę ludzkich królestw i zastąpienie ich „królestwem” ustanowionym przez Boga. Według 7 rozdziału władzę nad całym światem Bóg miał powierzyć „Synowi człowieczemu”, czyli Mesjaszowi oraz „ludowi świętych Najwyższego”.
Koncepcje mesjańskie w Biblii hebrajskiej kształtowały się stopniowo. Początkowo chodziło o ziemskie dobrodziejstwa, odrodzenie polityczne i repatriację mieszkańców Izraela. Nadzieja ta się rozwijała i z czasem nabrała charakteru uniwersalnego. Prorocy głosili nadzieję idealnej przyszłości mesjańskiej, urzeczywistnionej pod panowaniem pomazańca z domu Dawida – nadzieję złotego wieku rajskiej szczęśliwości. Miała się ona zrealizować w formie doskonałego świata pokoju i harmonii wśród wszystkich stworzeń, powrotu do anielskiego stanu człowieka przed zgrzeszeniem (Iz 11,1-10; 65,17-25: nowe niebiosa i nowa ziemia). Nawrócenie wszystkich stworzeń, by utworzyły jedno społeczeństwo spełniające wolę Bożą – oto zasadniczy cel mesjańskiej nadziei Izraela; lecz przed ustanowieniem królestwa Bożego musi nastąpić usunięcie „królestwa przemocy”. Persko-babiloński rok świata złożony z dwunastu tysiącleci przekształcił się w eschatologii żydowskiej w tydzień składający się z siedmiu mileniów, odpowiadający tygodniowi stwarzania; słowa psalmu: „tysiąc lat w oczach twoich jest jak dzień wczorajszy” (Ps 90/89/,4), nasuwały myśl, iż obecny świat pełen znoju (olam ha-zeh) ma być zastąpiony przez milenium szabatu, „świat przyszły” (olam ha-ba).
Idea podziału historii na siedem tysiącletnich okresów, którego ostatnie, siódme, miało być szabatowym „złotym tysiącleciem”, występuje często w żydowskiej apokaliptycznej literaturze Judaizmu hellenistycznego.
Interpretacja źródeł nowotestamentalnych Idea tysiącletniego Królestwa mesjańskiego, popularna w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, ma swe korzenie w Nowym Testamencie.
Rozumienie milenium w teologii chrześcijańskiej zależało od koncepcji urzeczywistniania się Królestwa Bożego (gr. basileia ton Theon) na ziemi. Było ono kluczowe w nauczaniu Jezusa Chrystusa i Nowego Testamentu. W czterech ewangeliach termin ten występuje ponad 100 razy. Jezus mówił o „zbliżaniu się królestwa” (Mk 1,15), nauczał o nim w Kazaniu na Górze (Mat 5 – 7), w swoich przypowieściach – np. O siewcy i O Talentach – w modlitwach, w rozmowach z przeciwnikami, np. z Piłatem i faryzeuszami. Sam przedstawiał się jako „Syn Człowieczy” i „Król”. Piotrowi i tym, którzy poszli za nim obiecał współkrólowanie z nim: „Przy odrodzeniu, gdy Syn Człowieczy zasiądzie na swym tronie chwały, wy, którzy poszliście za Mną, zasiądziecie również na dwunastu tronach, sądząc dwanaście pokoleń Izraela” (Mt 19, 28).
Innym pojęciem ważnym dla zrozumienia milenaryzmu jest szabat. Jedna z wersji milenaryzmu interpretuje powiedzenie Jezusa „Syn Człowieczy jest Panem szabatu” (Mt 12, 8) jako nawiązanie do tysiącletniego szabatu, ostatniego z siedmiu tysiącleci istnienia świata.
Piotr Apostoł głosił „czasy przywrócenia wszystkiego” (Dzieje 3, 21).
Przede wszystkim jednak milenaryzm sięga do tekstów z Księgi Apokalipsy. Chodzi zwłaszcza o fragment z 20 rozdziału, wersety 1-7, w którym mowa jest o królowaniu świętych z Chrystusem-Mesjaszem „tysiąc lat” (gr. χίλια ἔτη /chilia eti):
Inne fragmenty Księgi Apokalipsy, do których odwołuje się chiliazm to rozdział 5:
Ojcowie apostolscy i poapostolscy Milenaryzm był bardzo rozpowszechniony w początkowym okresie istnienia Kościoła chrześcijańskiego, zwłaszcza w II w. Można dostrzec ścisłą zależność wczesnochrześcijańskich autorów od współczesnego im judaizmu. Zwłaszcza gdy chodzi o podobną interpretację zapowiedzi znajdujących się w Biblii hebrajskiej. Poglądy milenarystyczne kształtowały się odmiennie w zależności od regionu – w kościołach chrześcijańskich Azji mniejszej, Syrii, Egiptu i Rzymu. W pierwszych stuleciach były to wspólnoty składające się w większości z Żydów, stąd należy mówić tu o teologii judeo-chrześcijańskiej.
thumb|350px|William Strutt, Pokój (1886). Ilustracja do Izajasza 11,6-7. Według pierwotnej judeo-chrześcijańskiej wizji milenium miało cechować zapowiadane przez Izajasza pojednanie zwierząt. Laktancjusz mówił w Divinae Institutiones VII, 24, że „Zwierzęta nie będą już żywić się krwią”.
Najstarsza wersja z Azji mniejszej i Syrii Najstarsze koncepcje milenarystyczne można odnaleźć w Azji mniejszej, gdzie powstała Apokalipsa św. Jana, i w Syrii. Wiedzy o nich dostarcza Papiasz (ok. 70-135), cytowany przez Ireneusza z Lyonu (140-202). Mówiły one, że przed końcem świata nastąpi tysiącletnie ziemskie panowanie Chrystusa-Mesjasza, będące „odpocznieniem świętych”. To eschatologiczne tysiącletnie królestwo ma mieć cechy podobne do utraconego przez ludzkość raju. Wyobrażenie o tym, jak ma ono wyglądać czerpano z Biblii hebrajskiej, szczególnie z Księgi Izajasza, oraz z Apokalipsy: pojednanie zwierząt, niezwykła płodność ziemi i tysiącletnie długie ludzkie życie. Taki milenaryzm znajdujemy zarówno u ortodoksyjnych, jak i heterodoksalnych autorów m.in. u Papiasza, Cerynta, Montana i Tertuliana.
Pod wpływem tego milenaryzmu byli św. Justyn (100-167) oraz Ireneusz z Lyonu. Justyn w swym Dialogu z Żydem Tryfonem odwoływał się do wcześniejszych tradycji, według których tysiącletnie królestwo będzie jak nowy raj, w którym Adam i Ewa, karmieni z drzewa życia mieli cieszyć się tysiącem lat życia. W wersji mesjańskiego rozdziału 65 Księgi Izajasza znajdującej się w greckim przekładzie Septuaginty w wersie 22 dodano zdanie, którego nie ma w hebrajskim oryginale: „Jak dni drzewa życia, tak będą dni mego ludu”. Justyn komentował to zdanie wiążąc je z popularną interpretacją psalmu 90(89),4. Rozumiał jeden dzień życia Adama jako tysiąc lat, niedopełnionych jednak z powodu grzechu pierworodnego (por. Księga Rodzaju 5,5: „Ogólna liczba lat, które Adam przeżył, była dziwięćset trzydzieści. I umarł”.
Motyw paralelizmu tysiąclecia i tysiącletniego życia Adama w raju Justyn zaczerpnął z Księgi Jubileuszów 23,17.
Syria i Egipt Inna wersja milenaryzmu rozwinęła się w Syrii i Egipcie. Podczas gdy w azjatyckiej koncepcji w tysiącleciu stwórcze działanie Boga miało zostać zintensyfikowane, ta wersja przewidywała tysiącletnią epokę mesjańską, w której twórcze działanie Boga przechodzi w odpoczynek szabatu. Idee te brały pod uwagę obliczenia astrologów próbujących ustalić ramy czasowe koncepcji tygodnia wszechświata – siedmiu tysiącleci historii świata. Była to koncepcja popularna w myśli żydowskiej. Ostatnie, siódme tysiąclecie miało odpowiadać siódmemu dniowi stworzenia, czyli szabatowi, w którym Bóg odpoczął. Ostatnie milenium miało być okresem panowania Mesjasza i czasem „odpocznienia świętych”. Taki milenaryzm można odnaleźć u Bardesanesa, Teofila z Antiochii, Hipolita, w Wyroczniach Sybilli oraz u Metodego z Olimpu. Za pośrednictwem Teofila trafił też do Ireneusza z Lyonu, który złączył je z azjatycką koncepcjąPor. .
Aleksandria W chrześcijaństwie aleksandryjskim, tak ortodoksyjnym jak gnostyckim, milenaryzm pojawił się jedynie u początków, o czym świadczy List Barnaby, ale jest to zapożyczenie pochodzące z zewnątrz, z kręgów syryjskich. Aleksandria pozostawała pod wpływem koncepcji tygodnia stworzenia wypracowanej przez Filona i rozwijanej przez Klemensa, Orygenesa i Walentynianów. W koncepcji tej panowanie mesjańskie jest całkowicie nieobecne. Siedem dni (gr. hebdomada) świata doczesnego przeciwstawione są ósmemu dniowi (gr. ogdoada) świata wieczności.
Kościół rzymski W Kościele rzymskim wiek mesjański wydaje się utożsamiony z czasami Kościoła, które jako takie stanowią siódme tysiąclecie – czas między Wcieleniem a końcem świata. Za potwierdzenie mógł służyć fragment z 2 Listu św. Piotra 3,8, cytujący słowa Psalmu 90(89),4: „jeden dzień u Pana jest jak tysiąc lat, a tysiąc lat jak jeden dzień” i odnoszący go do obecnego wieku. Milenaryzm w wersji z Azji mniejszej był więc Rzymie nieobecny. Pasterz Hermasa świadczy, że zainteresowanie skupiało się na budowaniu Kościoła w doczesności. Doprowadzenie budowy do końca jest warunkiem przyjścia królestwa niebieskiego w jego pełni. Według tego poglądu, Chrystus narodziłby się na początku ostatniego z siedmiu tysiącleci historii świata, a więc 6 tys. lat od stworzenia świata. Ci zatem, którzy poszukiwali daty końca świata, umieszczali ją na rok tysięczny od narodzenia Chrystusa.
Autorzy milenarystyczni tego okresu Poglądy milenarystyczne można odnaleźć w zachowanych dziełach następujących pisarzy wczesnochrześcijańskich i Ojców Kościoła: Papiasz z Hierapolis – żyjący w pierwszej połowie II w. Polikarp – biskup Smyrny anonimowy pisarz tzw. Listu świętego Barnaby – początek II w. Justyn Męczennik – z Rzymu, II wiek, broni milenaryzmu jako prawowiernej doktryny (Dialog z Żydem Tryfonem 80,1) Meliton z Sardes, biskup z II w. Ireneusz z Lyonu – zmarły w 202, jeden z najwybitniejszych pisarzy chrześcijańskich II w.; powołuje się na 'prezbyterów' (starszych), którzy poglądy milenarystyczne przyjęli od Jana, uważał milenaryzm za tradycyjną naukę chrześcijańską, bez której nie sposób zrozumieć Pisma Świętego (Adversus haereses, V, 31-32) Tertulian – zmarły w 222 roku, wybitny teolog i pisarz chrześcijański, zwolennik montanizmu Laktancjusz – pisarz chrześcijański Kommodian – moralista chrześcijański Wiktoryn z Pettau Ambrozjaster z Rzymu, (2. poł. IV w.), prawnik i pisarz chrześcijański
Krytyka materialnej interpretacji milenium Część zwolenników chiliazmu interpretowało tysiącletni okres na sposób materialny i zmysłowy. Dotyczy to zwłaszcza doktryn gnostyckich nauczanych przez Cerynta. Spotkało się to z krytyką, jednym z pierwszym był Orygenes (185-254), bardzo płodny i wpływowy autor. Zaczął przedstawiać Królestwo jako wydarzenie, które następuje w sercach wiernych, a nie w określonym czasie i miejscu. Kajusz, kapłan rzymski (przełom II i III w.) oraz biskup Aleksandrii Dionizy, krytykowali Cerynta za ukazywanie tysiąca lat jako czasu wszelkich uciech i swego rodzaju uroczystości weselnych. Podobne materialne koncepcje mieli Kommodian i Laktancjusz (250-330). Ten ostatni przedstawiał następującą wizję, w której rodzenie dzieci jest jedną z cech charakterystycznych tego tysiącletniego okresu:
Wraz z odchodzeniem od koncepcji materialnych i zmysłowych na rzecz wizji bardziej duchowej tysiąclecia, milenaryzm stopniowo zmniejszał swoje wpływy i około IV i V w. coraz częściej opowiadano się przeciwko niemu.
Złoty wiek patrystyczny