Görlitz (wym. ; ) – miasto powiatowe w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia, siedziba powiatu Görlitz. Do 31 lipca 2008 było miastem na prawach powiatu. Zlokalizowane nad Nysą Łużycką, w zależności od tezy – na Górnych Łużycach lub na ŚląskuPrzynależność geograficzna jest dyskusyjna. W niemieckiej tradycji granice prowincji śląskiej utrwaliły się jako tradycyjne granice Śląska, podczas gdy w czeskiej i polskiej – opartej o pierwotne granice diecezji wrocławskiej – jego zachodni kraniec wyznacza Kwisa, a ziemie przyłączone w 1815 postrzega się jako część historycznych Łużyc. W latach 1994–2008 w Niemczech istniała jednostka administracyjna Niederschlesischer Oberlausitzkreis (dolnośląski powiat górnołużycki), który został włączony do nowo powstałego powiatu Görlitz. W Görlitz działa Muzeum Śląskie, wydawana jest gazeta Niederschlesischer Kurier (Dolnośląski Kurier), odbywają się: Śląski Festiwal Muzyczny, , , działają różne organizacje regionalne np. Regionalen Planungsverbandes Oberlausitz-Niederschlesien (Regionalne stowarzyszenie planistyczne Górne Łużyce-Dolny Śląsk) oraz jest częścią (podlegającej Kościołowi Ewangelickiemu Berlina, Brandenburgii i śląskich Górnych Łużyc). Ponadto, Görlitz w średniowieczu było częścią śląskiego księstwa jaworskiego. i w ciągu europejskiego szlaku Via Regia.
Usytuowane na granicy z Polską, stanowiąc najbardziej na wschód wysunięte miasto Niemiec, szóste pod względem populacji miasto Saksonii – po Lipsku, Dreźnie, Chemnitz, Zwickau i Plauen. Siedziba biskupów: ewangelickiego i katolickiego. Do maja 1945 r. tworzyło jedno miasto wraz ze Zgorzelcem. Görlitz jest jednym z niewielu niemieckich miast tej wielkości niezniszczonych podczas II wojny światowej, a co za tym idzie posiadających niezaburzony układ przestrzenny i zabytki ze wszystkich epok historycznych.
Toponimia Pierwsza wzmianka o miejscowości w formie Goreliz pochodzi z 1071 r. Później nazwa była także notowana w formach Yzhorelik (1131), Gorlez, Gorliz (1234), Gorlitz, Gorliz, Zgorliz (1241), Gorlizc (1319), Gorlicz (1436), Görlicz (1474), Görlitz (1526). Nazwa górnołużycka pojawiła się w źródłach pisanych pod koniec XVII w., po raz pierwszy w 1700 r., kiedy odnotowano formy Sorlze, Solerze, Zorleze, Zhorlce. Późniejsze zapisy to: Zhoŕelc (1843), Zhorjelc, Zholerc (1866).
Nazwa wywodzi się z języka starołużyckiego, w którym miała najpierw postać *Izgorěľc, a później *Zgorěľc. Została ona utworzona od wyrazu *(i)zgorěły, czyli ‘zgorzały, spalony’, u podstaw którego leży czasownik *(i)zgorěti, czyli ‘zgorzeć’. Nazwa określała miejsce wypalone, osadę utworzoną na miejscu wypalonym.
Po zakończeniu II wojny światowej wschodnia część miasta znalazła się po stronie polskiej i otrzymała nazwę Zgorzelec, oficjalnie obowiązującą od 19 maja 1946. Polska forma nazwy pochodzi od form łużyckich i notowana była już w XIX w. (obok formy Zgorzelice).
Kultura W Görlitz działa Muzeum Śląskie, wydawana jest gazeta Niederschlesischer Kurier (Dolnośląski Kurier), odbywają się: Śląski Festiwal Muzyczny, , , działają różne organizacje regionalne np. Regionalen Planungsverbandes Oberlausitz-Niederschlesien (Regionalne stowarzyszenie planistyczne Górne Łużyce-Dolny Śląsk) oraz jest częścią (podlegającej Kościołowi Ewangelickiemu Berlina, Brandenburgii i śląskich Górnych Łużyc)
Podział administracyjny Altstadt Biesnitz Deutsch Ossig Hagenwerder Innenstadt Klein Neundorf Klingewalde Königshufen Kunnerwitz Ludwigsdorf Nikolaivorstadt Ober-Neundorf Rauschwalde Schlauroth Südstadt Tauchritz WeinhübelGörlitz – Stadt- & Ortsteile.
Historia Kalendarium: na przełomie X w. i XI w. gród Serbołużyczan zajęty i włączony do Polski wraz z Łużycami przez Bolesława I Chrobrego w wyniku wojen polsko-niemieckich 1032 – gród wraz z Łużycami przechodzi pod władzę margrabiów Miśni 1076 – osada wraz ze wschodnią częścią Milska przyłączona do Czech 1131 – powstał gród nad Nysą Łużycką z polecenia czeskiego księcia Sobiesława ok. 1215 – prawa miejskie 1319 – miasto pod panowaniem śląskiego Piasta Henryka I Jaworskiego, zostaje włączone do księstwa jaworskiego. Miasto złożyło księciu hołd, a 26 sierpnia 1319 książę potwierdził przywileje miasta 1329 – miasto ponownie włączone do Królestwa Czech 1346–1815 – miasto-członek górnołużyckiego Związku Sześciu Miast mały|Herb króla Węgier Macieja Korwina na Starym Ratuszu 1377 – powstało oddzielne księstwo Görlitz (Herzogtum Görlitz) utworzone przez króla czeskiego i cesarza rzymskiego Karola IV 1466 – pod panowaniem króla węgierskiego Macieja Korwina 1490 – powrót w granice Czech 1618–1648 – zniszczenia w czasie wojny trzydziestoletniej 1635 – utrata miasta wraz z Łużycami Górnymi przez Czechy na rzecz Elektoratu Saksonii 1697–1763 – pod panowaniem Augusta II Mocnego i Augusta III Sasa; przez miasto biegnie jedna z tras łączących Drezno i Warszawę 1815 – po kongresie wiedeńskim miasto włączone zostało do Prus i stało się częścią prowincji Śląsk (Provinz Schlesien) od 1848 połączenie kolejowe z Węglińcem, od 1865 r. z Lubaniem i Jelenią Górą mały|Görlitz i Zgorzelec z lotu ptaka – z wysokości 10 tys. metrów 1900 – Görlitz drugim po Wrocławiu najludniejszym miastem w prowincji Śląsk w 1919 r. w wyniku podziału prowincji Śląsk na dwie mniejsze prowincje, stał się częścią prowincji Dolny Śląsk (Provinz Niederschlesien) w czasie II wojny światowej 1939–1945 obóz dla jeńców – podoficerów i szeregowych różnej narodowości (Stalag VIII A Görlitz), przez który przeszło ponad 44 tys. osób (zginęło kilka tysięcy jeńców, głównie radzieckich i włoskich) kwiecień 1945 – zacięte walki o sforsowanie Nysy Łużyckiej na mocy postanowień konferencji poczdamskiej Nysa Łużycka stała się rzeką graniczną, a prawobrzeżna część miasta włączona w obszar Polski i nadano jej nazwę Zgorzelec do 1990 Görlitz znajdowało się w Niemieckiej Republice Demokratycznej 1994 – papież Jan Paweł II utworzył diecezję katolicką z siedzibą w Görlitz, której patronką jest święta Jadwiga Śląska
Do 1945 r. Zgorzelec stanowił przedmieście Görlitz. Na początku maja 1945 r., Niemcy zniszczyli most staromiejski Zgorzelec-Görlitz, odbudowany w 2004 r. Władze obu miast podpisały 8 lipca 2003 deklarację o utworzeniu Europa-Miasto (niem. Europastadt), w Görlitz działa spółka promująca miasto o nazwie Europastadt Görlitz/Zgorzelec GmbH. Miasta Görlitz i Zgorzelec ubiegały się wspólnie o przyznanie tytułu Europejskiej Stolicy Kultury, tytułu nie uzyskały.
W latach 1995–2016 anonimowy darczyńca przekazał ponad 10 milionów euro na potrzeby miasta. Z tych środków wyremontowano dwie trzecie kamienic starego miasta.
Demografia mały|Na pierwszym planie młyn (Vierrademühle), dalej kościół św. Piotra i Pawła i Waidhaus (szary budynek) widziane z mostu staromiejskiego
Miasto zamieszkuje 55 186 mieszkańców (31 grudnia 2024).
Zabytki mały|Apteka Ratuszowa (Ratsapotheke) mały|Nowy Ratusz Görlitz jest jednym z niewielu niemieckich miast tej wielkości niezniszczonych podczas II wojny światowej, a co za tym idzie posiada niezaburzony układ przestrzenny i zabytki ze wszystkich epok historycznych: Święty Grób (Heiliges Grab) z 1504 r. – replika grobu Jezusa Chrystusa kościół św. Piotra i Pawła (St. Peter und Paul) z XV w. kościół św. Mikołaja (Nikolaikirche) z XII w. kościół św. Trójcy (Dreifaltigkeitskirche) z lat 1234–1245 Stary Ratusz z XVI w. wieże Gruba Wieża (Dicker Turm), Reichenbacher Turm i Nikolaiturm, brama Nikolaizwinger, baszta Wołowa, barbakan Kaisertrutz – pozostałości średniowiecznych fortyfikacji Kościół Mariacki (Frauenkirche) z 1473 r. zamek wodny Tauchritz z 1306 r. budynek Waidhaus z XIII w. budynek Schönhof z 1526 r., siedziba Muzeum Śląskiego (Schlesisches Museum zu Görlitz) Dworzec Główny z 1846 r. wiadukt kolejowy z 1847 r. kościół św. Krzyża (Heilig-Kreuz-Kirche) z 1853 r. dom towarowy Straßburg-Passage z 1887 r. fontanna Muschelminna z 1887 r. katedra św. Jakuba (St.-Jakobus) z 1900 r. kościół luterański (Lutherkirche) z 1901 r. Nowy Ratusz z 1903 r. kościół Ducha Świętego (Heilig-Geist) synagoga z 1911 r. dom towarowy Hertie-Kaufhaus z 1913 r.
Gospodarka W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, elektrotechniczny, optyczny, włókienniczy, odzieżowy oraz spożywczy.
Transport mały|Dworzec kolejowy Görlitz
Drogowy Görlitz leży na europejskim szlaku komunikacyjnym. W pobliżu miasta przebiegają trasa europejska E40 oraz autostrada A4, która w okolicach Jędrzychowic łączy się z polską autostradą A4. Na wschodzie Görlitz biegnie droga krajowa B6 relacji Brema (A27) – Görlitz (A4), krzyżująca się na węźle drogowym Görlitz 94. Przez samo centrum miasta przebiega droga krajowa B99 łącząca B96 i B178 w Żytawie z A4 w Görlitz.
Kolejowy W mieście znajduje się stacja kolejowa Görlitz. W skład komunikacji miejskiej wchodzą system tramwajowy oraz autobusowy. W przeszłości funkcjonowała linia do Weißenbergu.
Tramwajowy .
Współpraca mały|Görlitz, Berliner Straße Amiens Molfetta Nowy Jiczyn Wiesbaden Zgorzelec, Mirsk
Osoby urodzone i związane z Görlitz Jakob Böhme – słynny niemiecki filozof, mistyk, gnostyk Michael Ballack – niemiecki piłkarz Jens Jeremies – niemiecki piłkarz
Zobacz też Byłe przejście graniczne Görlitz – Zgorzelec Byłe przejście graniczne Görlitz – Zgorzelec (Most Staromiejski) Byłe przejście graniczne Görlitz – Zgorzelec (kolejowe) Byłe przejście graniczne Görlitz (Ludwigsdorf) – Jędrzychowice 19 Pułk Piechoty im. von Courbière’a (2 Poznański) Biskupi Görlitz Dolnośląska Droga św. Jakuba Euroopera Hochschule Zittau/Görlitz Waggonbau Görlitz
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Praca zbiorowa, Piękno saksońskich miast, TMGS, Drezno Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen, Kamenz, 2009
Linki zewnętrzne
oficjalna strona internetowa miasta Görlitz widoki na most staromiejski sześcienne panoramy różnych części miasta Cmentarz żydowski Historia i rozwój podwójnego miasta Görlitz/Zgorzelec w Historyczno-topograficznym atlasie miast śląskich
Kategoria:Miasta w Saksonii Kategoria:Łużyce Górne