thumb|upright=1.2|Ceremonia podpisania porozumienia białowieskiego, 8 grudnia 1991 Wspólnota Niepodległych Państw, skrót WNP (; trb. Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw, SNG) – organizacja gospodarczo-polityczno-wojskowa, zrzeszająca większość byłych republik Związku Radzieckiego, utworzona na mocy porozumienia białowieskiego z 8 grudnia 1991 roku. Zgodnie ze zobowiązaniem państw członkowskich, organizacja ma na celu współpracę w zakresie polityki, bezpieczeństwa, gospodarki, kultury, oświaty, ochrony zdrowia, środowiska, nauki i wymiany informacji.
Historia Wspólnota Niepodległych Państw powstała na mocy tzw. porozumienia białowieskiego z 8 grudnia 1991 roku, podpisanego przez prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, prezydenta Ukrainy Łeonida Krawczuka i przewodniczącego Rady Najwyższej Białorusi Stanisława Szuszkiewicza, jako alternatywa ustrojowa dla krajów należących do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, pragnących zrzucić radzieckie zwierzchnictwo Kremla (jako ośrodka władzy nadrzędnej) bez narażenia się na zarzut separatyzmu i idących za tym potencjalnych konsekwencji. Siedzibą władz WNP został Mińsk (stolica Białorusi). WNP początkowo obejmowała wówczas jedynie trzy kraje słowiańskie: Rosję, Ukrainę i Białoruśdr. Kamil Gołas. „Powstanie i działalność Wspólnoty Niepodległych Państw”.Forum dyskusyjne o WNP..
Podczas konferencji w Wiskulach delegacja rosyjska zaproponowała nazwę Wspólnota Demokratycznych Państw dla nowo powołanej do życia organizacji, uzasadniając to tym, że proponowana przez ukraińską delegację nazwa Wspólnota Niepodległych Państw zawierała dwa synonimy, gdyż państwo z samej swej natury jest niepodległe. Jednak ze względu na istniejącą w czasach ZSRR niepełną niepodległość państw satelickich, delegacje wszystkich trzech państw zdecydowały się na ukraińską propozycjęJak upadł Związek Radziecki, film dokumentalny, Japonia 2006 [emisja: Viasat History, 2009-01-17]..
Na spotkaniu, które odbyło się 14 grudnia 1991 roku w Aszchabadzie postanowiono, że Wspólnota Niepodległych Państw jest zaplanowana z myślą o wszystkich byłych republikach ZSRR. 21 grudnia 1991 roku, za sprawą podpisania w Ałma-Acie wspólnie z państwami założycielskimi specjalnego protokołu do porozumienia białowieskiego, dotyczącego celów i zasad WNP, do organizacji przystąpiło kolejnych osiem republik rozwiązanego Związku Radzieckiego: Azerbejdżan, Armenia, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawia, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan.
Kolejnym istotnym wydarzeniem w historii WNP była ratyfikacja porozumienia białowieskiego i protokołu z Ałma-Aty przez lub parlamenty byłych republik radzieckich. Jako pierwsze ratyfikowały te dokumenty Białoruś i Ukraina (10 grudnia 1991 roku). Następnie zostały one ratyfikowane przez Rosję (12 grudnia 1991 roku), Kazachstan (23 grudnia 1991 roku), Tadżykistan (25 grudnia 1991 roku – porozumienie białowieskie, 26 czerwca 1993 roku – protokół z Ałma-Aty), Turkmenistan (26 grudnia 1991 roku), Uzbekistan (4 stycznia 1992 roku), Armenię (18 lutego 1992 roku), Kirgistan (6 marca 1992 roku), Azerbejdżan (24 września 1993 roku) i Mołdawię (8 kwietnia 1994 roku).
22 stycznia 1993 roku na szczycie w Mińsku przyjęto Statut Wspólnoty Niepodległych Państw (ros. Устав Содружества Независимых Государств), który podpisały wszystkie państwa zaangażowane w WNP z wyjątkiem Ukrainy i Turkmenistanu – oznaczało to, że państwa te de iure nie stały się państwami członkowskimi WNP, lecz miały tylko status państw założycielskich i państw uczestniczących w organizacji. Statut ratyfikowały kolejno: Kazachstan (31 marca 1993 roku), Rosja (15 kwietnia 1993 roku), Uzbekistan (6 maja 1993 roku), Tadżykistan (4 sierpnia 1993 roku), Azerbejdżan (14 grudnia 1993 roku), Kirgistan (18 grudnia 1993 roku), Białoruś (18 stycznia 1994 roku), Armenia (16 marca 1994 roku) i Mołdawia (26 kwietnia 1994 roku).
22 października 1993 roku akces do WNP zgłosiła Gruzja, po tym, jak obalony został rząd Zwiada Gamsachurdii, a prezydentem Gruzji został Eduard Szewardnadze. W grudniu 1993 roku Gruzja oficjalnie dołączyła do organizacji. Od tego czasu liczyła ona dwunastu członków. W lutym 2006 roku Gruzja wystąpiła z Rady Ministrów Obrony WNP ze stwierdzeniem „Gruzja obrała kurs na członkostwo w NATO i nie może być członkiem dwóch struktur militarnych jednocześnie”„Georgia has taken a course to join NATO and it cannot be part of two military structures simultaneously” ..
12 sierpnia 2008 roku prezydent Gruzji Micheil Saakaszwili ogłosił, że jego kraj występuje ze Wspólnoty Niepodległych Państw, zaś 14 sierpnia gruziński parlament jednomyślnie przyjął odpowiednią uchwałę w tej sprawie. 18 sierpnia 2008 Ministerstwo Spraw Zagranicznych Gruzji poinformowało Sekretariat Wykonawczy WNP o wystąpieniu Gruzji ze wspólnoty. Decyzja weszła w życie 18 sierpnia 2009 roku.
Chęci członkostwa w WNP nigdy nie wyrażały należące wcześniej do Związku Radzieckiego kraje bałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia. Państwa te w 2004 roku wstąpiły do zachodnich organizacji politycznych: NATO i Unii Europejskiej.
Od 2005 roku Turkmenistan uczestniczy we Wspólnocie Niepodległych Państw w charakterze „członka stowarzyszonego”, natomiast drugi z krajów, które nie podpisały Statutu WNP i które de iure nie zyskały statusu państwa członkowskiego organizacji, Ukraina, na mocy dekretu prezydenta Petra Poroszenki z dnia 19 maja 2018 roku oficjalnie zakończyła swoje uczestnictwo w WNP.
2 kwietnia 2026 parlament Republiki Mołdawii wypowiedział umowę o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw, a także protokół do niej oraz sam statut WNP. 8 kwietnia 2026 ustawy o wypowiedzeniu wszystkich umów weszły w życie po podpisaniu ich przez Prezydent Mołdawii Maię Sandu, a następnie opublikowaniu ich w mołdawskim Monitorze Urzędowym.
Członkowie
Członkami założycielami Wspólnoty Niepodległych Państw były trzy kraje: Białoruś, Rosja i Ukraina, które podpisały porozumienie o utworzeniu WNP i jednocześnie faktycznej likwidacji Związku Radzieckiego w grudniu 1991 roku. Gruzja wyszła z WNP w 2008 roku, Ukraina w 2018 roku a Mołdawia w 2026 roku.
Członkostwo zwyczajne posiada obecnie osiem krajów: Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan i Uzbekistan. Turkmenistan był członkiem zwyczajnym do 2005 roku, od tego czasu posiada status członka stowarzyszonego.
Statut Wspólnoty Niepodległych Państw (punkt 7) przewiduje możliwość przyznania członkostwa każdemu państwu „które podziela cele i zasady Wspólnoty i przyjmuje na siebie zobowiązania statutu”. Warunkiem przystąpienia nowego państwa jest jednomyślna zgoda dotychczasowych członków. Zapis jest o tyle ważny, że oznacza, iż WNP może wykraczać poza obszar byłego Związku Radzieckiego. W 2008 roku Afganistan wyraził swoją chęć członkostwa w WNP, obecnie uczestniczy on jako obserwator w Zgromadzeniu Parlamentarnym WNP (jest to zgodne z punktem 8 Statutu WNP, który dopuszcza, że za zgodą Rady Głów Państw w posiedzeniach organów WNP mogą partycypować przedstawiciele innych państw w charakterze obserwatorów). W latach 90. XX wieku swoją chęć członkostwa w WNP wyraziły również nieuznawane przez społeczność międzynarodową podmioty takie jak np. Abchazja, Krym, Czeczenia, Tatarstan czy Naddniestrze. W praktyce państwa członkowskie odrzuciły powyższe prośby, obawiając się nasilenia ruchów separatystycznych chcących wykorzystać członkostwo w WNP jako de facto uznanie w prawie międzynarodowym.
Układ taszkencki Organizacja Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (tzw. traktat taszkencki) została utworzona 15 maja 1992 roku w Taszkencie przez państwa założycielskie: Armenię, Kazachstan, Kirgistan, Rosję, Tadżykistan i Uzbekistan; których celem było współdziałanie państw-sygnatariuszy w kwestiach obronności. W 1993 roku do układu dołączyły następne państwa: Azerbejdżan, Białoruś oraz Gruzja. Porozumienie zawierało zapisy – „O niestosowaniu przemocy w stosunkach wzajemnych i udzielaniu pomocy napadniętemu sygnatariuszowi”. 2 kwietnia 1999 roku Układ Taszkencki przedłużyły tylko: Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja i Tadżykistan (Protokół o przedłużeniu Układu o bezpieczeństwie zbiorowym). Później Gruzja podjęła współpracę ze Stanami Zjednoczonymi i NATO. Celem Rosji było stworzenie wspólnej obrony powietrznejMaciej Raś, Agnieszka Włodkowska: „Bezpieczeństwo obszaru WNP. W: Ryszard Zięba: „Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie”. Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008 – s. 349–352. ..
Charakter i organy administracyjne WNP Wspólnota Niepodległych Państw ma charakter luźnego ugrupowania, które deklaruje – zgodnie z porozumieniem białowieskim – iż ma charakter otwarty dla wszystkich państw członkowskich byłego ZSRR, a także dla innych krajów. Nie jest ona formułą związku państw ani też strukturą ponadpaństwową; z punktu widzenia prawa międzynarodowego wszyscy członkowie Wspólnoty są samodzielnymi i niepodległymi państwami. Jej głównymi organami administracyjnymi są: Rada Szefów Państw – najwyższy organ WNP, decydujący m.in. o użyciu sił zbrojnych państw członkowskich i ustanowieniu mandatu sił pokojowych WNP; Rada Szefów Rządów – organ odpowiedzialny za koordynowanie współpracy organów wykonawczych WNP; Rada Ministrów Spraw Zagranicznych – organ odpowiedzialny za koordynowanie polityki zagranicznej państw członkowskich; Rada Ministrów Obrony – organ odpowiedzialny za koordynowanie polityki wojskowej państw członkowskich – nigdy nie uczestniczyli w nim przedstawiciele Gruzji, Mołdawii i Turkmenistanu; Rada Ministrów Spraw Wewnętrznych – organ powołany w 1996 roku w celu koordynacji zwalczania terroryzmu i zorganizowanej przestępczości; Rada Dowódców Wojsk Ochrony Pogranicza – organ odpowiedzialny za ochronę granic i stref ekonomicznych – w jego pracach nie uczestniczy Azerbejdżan i Mołdawia.
Siedziba Sekretariatu Wykonawczego WNP, który wykształcił się z Komitetu Koordynacyjno-Konsultacyjnego, znajduje się w Mińsku. Dotychczasowi sekretarze (przewodniczący Komitetu) to: Iwan Karatczenia Boris Bieriezowski Jurij Jarow Władimir Ruszajło
Sekretarza powołuje i odwołuje jednomyślnie Rada Szefów Państw, choć w historii zdarzało się, iż czynił to samodzielnie prezydent Rosji.
Pozostałe organy WNP to: Międzyrządowy Komitet Ekonomiczny Komitet Statystyczny Komitet Kosmiczny Komitet Transportu Międzypaństwowy Komitet Lotniczy
Wyróżnić możemy też organy pomocnicze, tj. Międzyparlamentarne Zgromadzenie (Państw Członkowskich) Wspólnoty Niepodległych Państw z siedzibą w Petersburgu, Komisję Praw Człowieka WNP oraz Trybunał Gospodarczy.
Praktyka funkcjonowania WNP thumb|upright=1.2|Szczyt przywódców państw członkowskich WNP w Biszkeku, 10 października 2008 Do Wspólnoty Niepodległych Państw należy większość krajów byłego ZSRR, jednak inicjatywy rozwijające i konkretyzujące współpracę krajów jedenastki nie spotkały się z pozytywnym odzewem. W 1994 zdecydowanie odrzucona została idea utworzenia Związku Euroazjatyckiego zgłoszona przez Nursułtana Nazarbajewa oraz późniejsze propozycje integracyjne Alaksandra Łukaszenki. Bliższą integracją w ramach WNP zainteresowana jest obecnie głównie Rosja i Białoruś oraz niektóre kraje środkowoazjatyckie. W latach 1996–2015 były one zrzeszone w Euroazjatyckiej Wspólnocie Gospodarczej, a od 1 stycznia 2015 w Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej.
Na spoistość WNP negatywnie wpływają istniejące na jej terenie organizacje subregionalne, tj. GUAM (inaczej zwany Organizacją na rzecz Demokracji i Rozwoju), w którego skład wchodzą Gruzja, Ukraina, Azerbejdżan i Mołdawia.
We wrześniu 2003 podpisano na Krymie Układ o Budowie Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej, obejmujący oprócz Ukrainy Rosję, Białoruś i Kazachstan. Jego sygnowanie fetowane było w Rosji jako znaczący krok na drodze do integracji gospodarczej krajów byłego ZSRR, tym bardziej że traktat podpisała niechętna dotąd zacieśnianiu ekonomicznych więzów Ukraina.