250px|thumb|Cerkiew św. Mikołaja w Brześciu, gdzie została podpisana unia brzeska. Ryc. z XVIII wieku Unia brzeska – połączenie Cerkwi prawosławnej z Kościołem łacińskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dokonane w Brześciu Litewskim w 1596 roku. Część duchownych prawosławnych i wyznawców prawosławia uznała papieża za głowę Kościoła i przyjęła dogmaty katolickie, zachowując bizantyjski ryt liturgiczny. Następstwami unii brzeskiej były podział społeczności prawosławnej na zwolenników unii – unitów i przeciwników – dyzunitów oraz wzrost niechęci wiernych prawosławnych do Polski i polskościJanusz Tazbir: Historia Kościoła katolickiego w Polsce (1460-1795). Wiedza Powszechna Warszawa 1966, s. 138. Cerkiew ruska przed unią brzeską 250px|thumb|Fiodor Bronnikow, Chrzest księcia Włodzimierza w Korsuniu, 1881 rok. Obraz odwołuje się do wydarzenia z 988 roku, kiedy Włodzimierz Wielki przyjął chrzest w obrządku bizantyjskim 250px|thumb|Katedra Santa Maria del Fiore, gdzie w 1439 roku podpisano unię florencką Prawosławie ukształtowało się we Wschodnim Cesarstwie Rzymskim, gdzie główną rolę odgrywał Patriarchat Konstantynopolitański. Wywodziło się bezpośrednio z nauk apostolskich. Sprawowanie liturgii odbywało się w tzw. obrządku greckim.
W 988 roku Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest w rycie bizantyjskim И когда прошел год, в 6496 (988) году..., w: Повесть временных лет.. Dla ziem ruskich została utworzona prawosławna metropolia kijowska, wchodząca w skład Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Od 1037 roku nastąpiło osłabienie kontaktów z Konstantynopolem w związku z nowym ustawodawstwem Jarosława I Mądrego, którego Ruska Prawda regulowała stosunki między państwem a CerkwiąИ. Смолич, К вопросу периодизации истории Русской Церкви..
W 1054 roku doszło w chrześcijaństwie do rozłamu na chrześcijaństwo wschodnie (zwane prawosławiem) i chrześcijaństwo zachodnie (zwane katolicyzmem). Przyczyniły się do tego kilkusetletnie spory dogmatyczne i liturgiczne, a także rywalizacja między papieżem rzymskim a patriarchą konstantynopolitańskim o prymat w Kościele powszechnym oraz spory na tle majątkowymJ. W. Kowalski, Chrześcijaństwo średniowieczne XI-XV wiek, Warszawa 1985, s. 46–47. .J. Nowosielski, Inność prawosławia, Białystok 1998, s. 11. .. Podczas czwartej krucjaty próbowano zlikwidować schizmę kościelną. Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku został mianowany patriarcha łaciński, jednak większość miejscowych wiernych nadal uznawała hierarchę prawosławnego.
Cerkiew na Rusi Kijowskiej nie zajęła jednoznacznego stanowiska wobec anatemy, rzuconej na patriarchę w 1054 roku. Pozostała jednak przy prawosławiu. Ruscy władycy nie brali także udziału w późniejszych antyłacińskich polemikach, zainicjowanych przez hierarchów bizantyjskichК. Висковатый, К вопросу об авторе и времени написания „Слова к Изяславу о латинах”, Slavia, T. 16, Praha 1939, s. 535–567.Г. Подскальски, Богословская литература Киевской Руси 988–1237 гг., T. 1, Санкт-Петербург 1996, s. 294–296.. Ruś utrzymywała kontakty zarówno z Rzymem, jak i Konstantynopolem, podejmując decyzje w zależności od aktualnej sytuacji na arenie międzynarodowej. Na przykład, w latach siedemdziesiątych XI wieku prawosławny kniaź kijowski – Izjasław I – po utracie tronu zwrócił się o poparcie i pomoc w odzyskaniu władzy do papieża. Poselstwo do Rzymu na czele z Jaropełkiem Izasławiczem „oddało całą ziemię ruską pod opiekę świętego Piotra”. Około 1089 roku metropolita kijowski Jan II odmówił poparcia antypapieżowi Klemensowi III. Jednak następca Jana II – Efrem II – w ostatnim dziesięcioleciu XI wieku utrzymywał kontakty z papiestwem, wysyłając do Rzymu poselstwo. W połowie XII wieku, według latopisów ruskich, legaci papiescy przebywali w Kijowie. Pod koniec XIII wieku, w okresie istnienia Złotej Ordy, metropolita kijowski Maksym przeniósł się do Włodzimierza nad Klaźmą. Z początkiem XIV wieku siedziba metropolii została przeniesiona do Moskwy przez metropolitę Piotra. Jednak metropolita zachował tytuł „metropolity kijowskiego w wszech Rusi”. Po upadku znaczenia Kijowa na skutek najazdu Mongołów na plan pierwszy w regionie wysunęły się księstwo włodzimiersko-halickie oraz Wielkie Księstwo Litewskie, gdzie powstały metropolie prawosławne. Zwierzchnicy trzech arcybiskupstw prawosławnych rywalizowali ze sobą o prawo używania tytułu „metropolity kijowskiego i wszech Rusi”J. Marczyński, Prawosławie i unia.. W 1448 roku patriarcha konstantynopolski powołał metropolitę kijowskiego, jednak metropolita Jonasz, wybrany na stanowisko decyzją Soboru w Moskwie (przez co w praktyce moskiewska Cerkiew prawosławna stała się autokefalią) nadal używał tej nazwy w tytulaturze do śmierci w 1461 roku. Jego następcy zrezygnowali z niej na rzecz tytułu „metropolita moskiewski i wszech Rusi”. W 1508 roku metropolita kijowski – Józef II Sołtan – do swojego tytułu dołączył HaliczT. Śliwa, Kościół wschodni w Monarchii Jagiellonów w latach 1506–1596, w: Historia Kościoła w Polsce, T. 1, Do roku 1764, Cz. 2, Od roku 1506, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań–Warszawa 1974, s. 89..
Pierwsza inicjatywa zjednoczenia Kościołów wschodniego i zachodniego powstała w XIII wieku. Uwarunkowana była sytuacją polityczną w Cesarstwie Bizantyjskim i Państwie Kościelnym. Cesarstwo było zagrożone ze strony niewiernych i ówczesny cesarz – Michał VIII Paleolog – szukał sojuszników na Zachodzie. Papiestwo natomiast szukało wsparcia w osobie cesarza, groziło mu bowiem wchłonięcie przez Królestwo Neapolu. Podpisana więc w 1274 roku unia lyońska była aktem dyplomatycznym. Została zerwana sześć lat później, nieprzyjęta przez kler i wiernych.
Kolejna próba zjednoczenia miała miejsce w połowie XV wieku. Cesarz Jan VIII Paleolog, wobec zagrożenia tureckiego, szukał sojuszników na Zachodzie. W 1439 roku doszło do podpisania unii na Soborze FlorenckimD. Olszewski, Dzieje chrześcijaństwa w zarysie, Katowice 1982, s. 135.. Wziął w nim udział, mimo sprzeciwu księcia moskiewskiego Wasyla II, prawosławny metropolita kijowski IzydorE. Likowski, Unia brzeska (r. 1596), Warszawa 1907, s. 18.. Przedstawiciele Kościoła wschodniego zaakceptowali władzę papieża i dogmat Kościoła łacińskiego o filioque. Unia florencka nie została uznana przez kościoły niebizantyjskie – większość duchowieństwa prawosławnego, intelektualistów i wiernych, dlatego zwlekano z jej oficjalnym ogłoszeniem do 1452 roku. Nie miała ona większego wpływu na ocalenie Cesarstwa Bizantyjskiego przed upadkiem.
Z okazji ogłoszenia aktu unii florenckiej w Polsce i na Litwie w 1443 roku Władysław III Warneńczyk wydał przywilej w Budzie, zrównujący w prawach duchowieństwo prawosławne z łacińskim. Następnie metropolita kijowski Izydor w celu obwieszczenia unii udał się do Moskwy, gdzie został uwięziony. Udało mu się zbiec najpierw na Litwę, później do Rzymu. Na opuszczoną metropolię kijowską został początkowo mianowany promoskiewski biskup Jonasz, przeciwnik unii florenckiej. Papież ze swojej strony, w obawie przed zerwaniem porozumienia między wyznaniami, mianował na następcę Izydora Grzegorza BułgarinaE. Likowski, Unia brzeska..., s. 20–21., zaakceptowanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka i większość biskupów prawosławnych w państwie, okrzykniętego natomiast odszczepieńcem i heretykiem przez cara i władyków księstwa moskiewskiegoE. Likowski, Unia brzeska..., s. 22.. W 1500 roku, w myśl unii florenckiej, ówczesny metropolita kijowski, Jan Józef Bułgarynowicz, przesłał papieżowi Aleksandrowi VI katolickie wyznanie wiary i akt obediencji kanonicznej. Unia florencka w państwie jagiellońskim zaczęła tracić na znaczeniu po ślubie Aleksandra Jagiellończyka z prawosławną carówną Heleną. Małżeństwo dało sposobność do agitacji dyzunickiej. Staraniem Heleny po śmierci Aleksandra, Zygmunt I Stary mianował na metropolię kijowską biskupa dyzunickiegoE. Likowski, Unia brzeska..., s. 27.. Jednak tradycje unii florenckiej sporadycznie odżywały w pierwszej połowie XVI wieku. Nawiązywały do niej listy papieskie z lat 1516, 1521 i 1526, potwierdzające przywileje Cerkwi, przyjęte na Soborze FlorenckimB. Kumor, Geneza i zawarcie unii brzeskiej, w: Unia brzeska. Materiały z Sympozjum odbytego w Wyższym Seminarium Duchownym w Radomiu 19 IV 1997 r., red. A. Hejda, Radom 1998, s. 14..
Struktura metropolii kijowskiej w XVI wieku Podział administracyjny Prawosławna metropolia kijowska stanowiła w XVI wieku jedną z największych pod względem terytorialnym administracyjnych struktur kościelnych w Europie. Posiadała dziewięć eparchii, podporządkowanych metropolii kijowskiej, która nie miała statusu autokefalii, bowiem uznawała władzę patriarchy konstantynopolskiegoT. Śliwa, Kościół wschodni..., s. 90.. W 1514 roku na rzecz Moskwy została utracona eparchia smoleńska, w 1563 roku – archieparchia połocka, odzyskana w wyniku działań wojennych Stefana Batorego w 1578 roku. W metropolii kijowskiej w XVI wieku zmiany terytorialne i jurysdykcyjne dotyczyły jedynie eparchii lwowskiej. Zainicjował je łaciński arcybiskup lwowski – Bernardyn Wilczek, który wystarał się u Zygmunta Starego o przywilej mianowania namiestnika prawosławnego metropolity kijowskiego w eparchii lwowskiej. Namiestnik miał zarządzać w imieniu metropolity. Został nim Makary (Tuczapski), który w 1539 roku uzyskał od króla nominację na eparchię halicko-lwowsko-kamieniecką i przeniósł stolicę biskupstwa do Lwowa. Zależność gospodarcza i prawna biskupów lwowskich od metropolity kijowskiego została zerwana dopiero pod koniec XVI wieku.
Źródła nie zawierają dokładnych danych o liczbie parafii prawosławnych na ziemiach polskich i litewskich w XVI wieku. Proces erygowania nowej parochii nie był uregulowany przepisami kanonicznymi, dlatego rozwój sieci parafialnej odbywał się spontanicznie. Większe zagęszczenie parochii było na Rusi koronnej, mniejsze – na północy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nowo powstała parafia była wizytowana przez biskupa, który poświęcał cerkiew i wyświęcał jej proboszcza. Rozwój sieci parafialnej został nieco zahamowany w drugiej połowie XVI wieku na skutek szerzenia się reformacji. Zarówno kościoły łacińskie, jak i prawosławne były przejmowane przez szlachtę, która przyjęła wyznanie protestanckie.
Sieć dekanalna rozwijała się wraz z siecią parafialną. Na czele dekanatu stał protopop, do którego obowiązków należało wizytowanie podległych mu parafii, pobieranie opłat na rzecz biskupa, czuwanie nad wypełnianiem obowiązków przez proboszczów swojego dekanatu, sprawowanie władzy sądowniczej.
Duchowieństwo Na czele Cerkwi prawosławnej w Koronie i na Litwie stał metropolita Kijowa i od 1508 roku Halicza, który podlegał patriarsze w Konstantynopolu. W XVI wieku o wyborze metropolitów decydowali królowie. Opinie patriarchy i biskupów były pomijane.