thumb|325px|Panorama Pińczowa z 1657 roku z widocznym zamkiem na wzgórzu po lewej thumb|Widok na zamek od północnego zachodu w 1657 roku thumb|Pawilon ogrodowy w Pińczowie - jedyna pozostałość po zamku Myszkowskich thumb|Portal z zamku Myszkowskich wmurowany w jedną z kamienic w Pińczowie Zamek w Pińczowie – zamek, który znajdował się w Pińczowie, na cyplu wysuniętej na południe skarpy, wznoszącej się nad lewobrzeżną część doliny Nidy i miastem. Niegdyś najwspanialsza siedziba możnowładcza w Małopolsce XV wiekuA. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968, s. 36..
Historia Zamek Oleśnickich Pierwsza wzmianka o castrum Pandziczow (zamku pińczowskim) pochodzi z dokumentu z 1400. Między 1424 a 1428 Pińczów wraz zamkiem kupił biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki dla swego brata Jana Głowacza. Oleśniccy w miejscu starej budowli wznieśli nowy zamek, którego budowa trwała 30 lat i pochłonęła znaczne sumyL. Kajzer, S. Kołodziejski, J. Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007, s 383.A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969, s. 24..
Zamek wzniesiono z olbrzymich, starannie obrobionych ciosów, w górnych partiach stosując cegłę, na planie czworoboku, gdzie głównym członem zamku był potężny dwukondygnacyjny donżon zbudowany na planie prostokąta. Bryła budowli została wzbogacona narożnymi wykuszami, a na osi elewacji umieszczono większy wykusz, którego podstawa była dodatkowo wzmocniona czterema skarpami. Po przeciwnej stronie wzniesiono dwie kwadratowe wieże o różnej wysokości. W sąsiedztwie większej wieży znajdowała się brama wjazdowa, na piętrze której mieściła się kaplica. Wjazd do zamku prowadził most wsparty na czworokątnym filarze kamiennym, postawionym na stoku wzgórzaL. Kajzer, op. cit., s. 384..
Zamek Myszkowskich Po śmierci Mikołaja Oleśnickiego, w 1586 zamek nabył biskup krakowski Piotr Myszkowski, który odrestaurował go i gruntownie przebudował. Niewykluczone, że doprowadził rezydencję do stanu, jaki można zobaczyć na szwedzkich rycinach powstałych wg rysunku Erika Jönsona DahlberghaA. Miłobędzki, op. cit., s. 36.. Przekształcono wówczas główny korpus zamkowy; rozbudowano i podwyższono skrzydła, wprawiono nową kamieniarkę w otwory, wzniesiono nowe dachy i cebulaste hełmy oraz gruntownie zmodernizowano wnętrzaA. Miłobędzki, op. cit., s. 36.. Po śmierci biskupa w 1591 zamek przeszedł w ręce jego bratanka Zygmunta Myszkowskiego, który kontynuował dalsze prace; polegały one w znacznym stopniu na rozszerzeniu rezydencji, która od 1601 stała się głównym dyspozycyjnym i reprezentacyjnym ośrodkiem Ordynacji PińczowskiejA. Fischinger, op. cit., s. 24–25..
Całą przebudowę zamku prowadził architekt i rzeźbiarz królewski Santi Gucci, który był związany z Pińczowem, gdzie miejscowe warsztaty kamieniarskie i kamieniołomy były podporządkowane jego kierownictwuA. Fischinger, op. cit., s. 11, 26.A. Miłobędzki, Zarys dziejów architektury w Polsce, Warszawa 1978, s. 144.. W tym samym czasie budował Gucci dla biskupa Myszkowskiego nowy pałac w Książu Wielkim, a po jego śmierci nadal obracał się w kręgu mecenatu MyszkowskichK. Sinko, Santi Gucci Fiorentino i jego szkoła, Kraków 1933, s. 31.A. Fischinger, op. cit., s. 18..
Okres zakładania tego wielkiego zespołu przestrzennego zamyka się w ostatnich latach XVI wieku, do śmierci w 1600 Santi Gucciego, głównego projektanta całego założenia zamkowego; chociaż niewykluczone, że po jego śmierci prowadzono jeszcze robotyA. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 38.. Niewielkie prace budowlane podejmował w latach 30. XVII wieku Ferdynand Gonzaga Myszkowski, jednak ich zakres nie był duży i zapewne ograniczył się jedynie do przedzamcza.
Zamek Wielopolskich Po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu Gonzagów Myszkowskich w 1727, zamek wraz z Ordynacją Pińczowską przeszedł w 1729 w ręce rodziny Wielopolskich. Był to czas schyłku świetności pińczowskiej rezydencji, która już w 1783 była opuszczona i zaniedbanaA. Fischinger, op. cit., s. 25.. Pod koniec XVIII wieku za sprawą margrabiny Elżbiety Wielopolskiej rozpoczęto rozbiórkę zamku, która przebiegała w dwóch fazach; najpierw rozebrano główny gmach zamkowy, a w poł. XIX wieku przestała istnieć reszta budowliW zbiorach Muzeum Narodowego w Kielcach zachował się rysunek autorstwa Kronbartha z 1799 przedstawiający ruiny zamku w Pińczowie w trakcie rozbiórki. Reprodukcja rysunku znajduje się w książce Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968, ilustracja 6, s. 43.A. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35.. Ocalał jedynie – poza nikłymi śladami murów znajdującymi się na wzgórzu zamkowym – jeden z czterech pawilonów ogrodowych, o którym pisał profesor Adam Miłobędzki:
W narożu ogrodu pozostał tylko pięcioboczny pawilon, którego wyrafinowane, manierystyczne formy są dziś jedynym świadectwem wspaniałości architektury tego niezwykłego założeniaA. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 35..
Architektura Zarówno architektura zamku jak i ogólna koncepcja architektoniczno – przestrzenna zespołu nawiązywała do północnowłoskiego manieryzmuA. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 42.A. Miłobędzki, Zarys dziejów..., , op. cit., s. 144., który charakteryzował dzieła Santi GucciegoK. Sinko, op. cit., s. 47 - 49.A. Fischinger, op. cit., s. 94 - 110..
Rezydencja pińczowska składała się z górnego, właściwego zamku zgrupowanego wokół niewielkiego dziedzińca oraz dolnego reprezentacyjnego przedzamcza z większym dziedzińcem otoczonym oficynami z basztami w narożach i ziemnymi fortyfikacjami. Na stokach i u podnóża cypla, na którym wznosił się zamek oraz przedzamcze, znajdował się obszerny zwierzyniec otoczony nieregularnym wielobokiem muru, wzmocnionym obronno-dekoracyjnymi wieżyczkami. Między zwierzyńcem a miastem rozciągał się ogród o czterech kwaterach, otoczony murem z pawilonami ogrodowymi w narożach. Cały zespół architektoniczno - przestrzenny tworzył wraz z przylegającym miastem całość, gdzie akcentem zamykającym całą kompozycję stała się fontanna na środku rynkuA. Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich..., op. cit., s. 36..
Przypisy
Bibliografia Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Warszawa 1984. A. Fischinger, Santi Gucci, architekt i rzeźbiarz królewski XVI wieku, Kraków 1969 Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, red. naukowa L. Kajzer, Warszawa 2007 Adam Miłobędzki, Zamek za Myszkowskich w Pińczowie. U początków nowożytnej rezydencji w Polsce, [w:] Sarmatia artistica. Księga pamiątkowa ku czci profesora Władysława Tomkiewicza, Warszawa 1968 Aleksander Andrzejewski, Leszek Kajzer, Jerzy Sikora, Sprawozdanie z badań zamku w Pińczowie w 2005 roku, [w:] Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne, nr 10, 2006–2007, ss. 337-352 Leszek Kajzer, Między Chęcinami a Pińczowiem, czyli o nowych badaniach obu warowni, [w:] Klio viae et invia, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010
Linki zewnętrzne Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona
Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo sandomierskie) Kategoria:Budynki projektu Santi Gucciego Kategoria:Zamki w województwie świętokrzyskim Kategoria:Zamki Małopolski Zamek w Pińczowie Kategoria:Zamki i pałace Myszkowskich herbu Jastrzębiec Kategoria:Zamki i pałace Wielopolskich herbu Starykoń Kategoria:Nieistniejące zamki w Polsce