Jędrzejów – miasto w województwie świętokrzyskim, stolica powiatu jędrzejowskiego, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Jędrzejów. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa kieleckiego.

Jędrzejów leży w dawnej ziemi krakowskiej, stanowiącej część historycznej MałopolskiJacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska – nowy podział terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, , s. 131.. Uzyskał lokację miejską w 1271 roku, zdegradowany w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1916 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36–37.. Prywatne miasto duchowne Andrzejów, własność opactwa cystersów jędrzejowskich położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie ksiąskim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 102..

Położenie geograficzne Miasto Jędrzejów leży w odległości 38 km od Kielc, 78 km od Krakowa i ok. 101 km od Częstochowy. Przez miejscowość płyną dwie niewielkie rzeki – Jasionka i Brzeźnica. Kraina geograficzna, w której znajduje się Jędrzejów, to Płaskowyż Jędrzejowski, będący częścią Wyżyny Małopolskiej. Przed powstaniem osad ludzkich w miejscu Jędrzejowa znajdowały się bagna. Rzeźba terenu nie jest zbytnio urozmaicona. Najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Brzeźnicy (201 m n.p.m.), zaś najwyższy szczyt to wzgórze Gaj (301 m n.p.m.) na północ od Jędrzejowa.

W 2012 oddano do użytku kąpielisko na położonym w granicach miasta sztucznym zalewieZalew w Jędrzejowie – o wiele więcej niż kąpielisko.Zalew w Jędrzejowie już otwarty i nie straszy!.

Demografia Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto zajmowało powierzchnię 11,37 km² i liczyło 16 139 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 7716 osób (47,8%), zaś kobiet – 8423 (52,2%). Gęstość zaludnienia wynosiła 1419 osób/km².

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Jędrzejowa w 2014 roku

Historia

thumb|Bolesław Wstydliwy zatwierdza prawa klasztoru cystersów w Jędrzejowie, zezwala na lokację miasta na prawie niemieckim i nadaje mu 4 wsie: Lasków, Suchodół, Landchyn [Łączyn?] i Chołoszyn, 16 lutego 1271 r. thumb|Dewiza Wolność, Całość, Niepodległość umieszczona w 1917 na budynku klasztoru w Jędrzejowie w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki thumb|I Brygada Legionów Polskich po przyjeździe do Jędrzejowa (marzec, 1915 r.) thumb|Tablica pamiątkowa na mostku w Jędrzejowie thumb|Pomnik poświęcony działaniom żołnierzy AK w pobliżu klasztoru oo. cystersów thumb|Pomnik upamiętniający zamach na Helmuta Kappa

Początki osady Pomiędzy VII a XII w. na terenie dzisiejszego Jędrzejowa istniała osada o nazwie Brzeźnica. Jednak w wyniku ostatnich badań archeologicznych stwierdzono, że ludzkie osiedla musiały powstać tu zdecydowanie wcześniej. Jednym z dowodów są znalezione w pobliskiej wsi Skroniów monety z podobizną cesarza Dioklecjana. Po tym odkryciu archeologowie stwierdzili, że osada ta prowadziła ożywione kontakty handlowe z Imperium Rzymskim. Było to zasługą dogodnego położenia. Brzeźnica leżała blisko szlaku bursztynowego prowadzącego z Akwilei do Kłajpedy. Z Rzymianami handlowano produktami takimi jak skóra i wapień z Gór Świętokrzyskich w zamian za pieniądze.

Pierwsze udokumentowane dzieje Pierwsze wzmianki o wsi Brzeźnica pojawiły się w dokumencie fundacyjnym klasztoru cysterskiego wydanym przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janika z 1153 r. Pismo to ostatecznie zatwierdziło istnienie klasztoru cysterskiego, który został założony w 1149 r. przez cystersów przybyłych z Morimond w Burgundii. W dokumencie tym wymienił nadania poczynione na rzecz mnichów, w tym siedzibę wspólnoty, czyli Brzeźnicę z kościołem św. Wojciecha. Nazwę osady zapisano łamaną łaciną jako Brysinch. Tę nazwę do dziś zachowała rzeka przepływająca przez Jędrzejów, ale dla osady już w XII w. weszła i utrwaliła się nazwa Jędrzejów. Według tradycji, została nadana na cześć przybyłego z Francji mnicha Jędrzeja, brata Bernarda z Clairvaux (łacińska forma nazwy Andreovia). Na przełomie 1166/1167 r. odbył się tutaj wielki zjazd książąt i możnych z okazji uroczystego poświęcenia kościoła klasztornego. Był to przebudowany kościół św. Wojciecha, którzy mnisi dostosowali do swoich potrzeb i któremu dodali wezwanie Najświętszej Maryi Panny. Wystawiony wtedy dokument nie mówi już o Brzeźnicy, ale nazywa ją po łacinie Andrzeiow, Andreiow i Andreow.

Początki Polski i I Rzeczpospolita W początkach państwa polskiego okolice Jędrzejowa wchodziły w skład ziemi krakowskiej, ziemi sandomierskiej oraz ziemi wiślickiej. Rzeka Nida była granicą kościelną między diecezjami gnieźnieńską i krakowską. Podczas rozbicia dzielnicowego region jędrzejowski wchodził w skład dzielnicy krakowsko-sandomierskiej.

Jędrzejów stał się miastem 16 lutego 1271 r., kiedy to książę Bolesław Wstydliwy nadał prawa miejskie na prawie magdeburskim. Miasto liczyło wtedy ponad 3 tysiące mieszkańców. Niecałe dwa stulecia później jeden z opatów – Nieustęp, nadał mieszkańcom prawo do wybudowania ratusza, sukiennic, postrzygalni i wagi miejskiej. Budynki te przyczyniły się do szybkiego rozwoju osady, nie zachowały się do dziś.

W czasie wojny północnej Jędrzejów i Małogoszcz zostały złupione przez wojska szwedzkie Karola XII. 19 lipca 1702 r. pod pobliskim Kliszowem wojska saskie pod dowództwem Augusta II i polskie pod dowództwem Hieronima Lubomirskiego stoczyły bitwę ze Szwedami. Do niedawna można było zwiedzić chatę wiejską i stół, przy którym zasiadać mieli August II, Stanisław Leszczyński i Karol XII.

Insurekcja kościuszkowska W klasztorze cystersów przez pewien czas mieszkał Tadeusz Kościuszko wraz z wojskiem, przygotowując się do bitwy z Denisowem. Książę Józef Poniatowski zgłosił się do obozu Kościuszki jako ochotnik. W powstaniu brało udział wielu mieszkańców ziemi jędrzejowskiej, w tym Stefan Dembowski, dziedzic majątku Potok, jeden z najbliższych współpracowników Kościuszki, desygnowany na jego następcę w razie jego śmierci.

Powstanie listopadowe Mieszkańcy Jędrzejowa od początku brali udział w powstaniu listopadowym. Jednym z członków sprzysiężenia podchorążych był ppor. Ludwik Borkiewicz z otoczenia księcia Konstantego. Przed zamachem na wielkiego księcia, w mieszkaniu Borkiewicza odbyła się narada spiskowców pod przewodnictwem Piotra Wysockiego. Ze znaczniejszych postaci ziemi jędrzejowskiej w powstaniu udzielali się Jan Ledóchowski z Krzelowa, poseł jędrzejowski i sędzia pokoju w Jędrzejowie oraz Roman Sołtyk z Koneckiego, właściciel dóbr ziemskich w Mokrsku. Okrzyk Ledóchowskiego: nie ma Mikołaja!, poparty przez galerię sejmu doprowadził do detronizacji cara. Żołnierze z jędrzejowskiego weszli w skład 10 pułku pod dowództwem podpułkownika Piotra Wysockiego i brali udział w obronie Woli. Zasilili również 1 pułk Krakusów jako 3 szwadron jędrzejowski, a w pomieszczeniach klasztoru cysterskiego urządzono polski szpital wojskowy.

Powstanie styczniowe W styczniu 1863 r. udało się nie dopuścić do branki. Odbijanie spisowych odbyło się jeszcze w innych punktach regionu, m.in. w Wodzisławiu. Tutejszy kler prowadził agitację w czasie powstania, np. ks. Walenty Witkowski, którego władze cesarskie określiły jako wroga państwa. Wielu księży ukarano karami pieniężnymi za sprzyjanie powstańcom oraz udział w manifestacjach w czasie pogrzebów powstańców. Walki powstańcze w okolicach Jędrzejowa trwały półtora roku, doszło do ok. 30 potyczek, m.in. pod Małogoszczem, Oksą, Warzynem, Ciernem, Obiechowem oraz w rejonie Wodzisławia i Jakubowa. Bitwy te toczyły się m.in. pod dowództwem Langiewicza.

II Rzeczpospolita 3 marca 1915 r. do Jędrzejowa przybył Józef Piłsudski razem z I Brygadą. Marszałek bywał gościem w domu Przypkowskich, których potomkowie do dziś są kustoszami Muzeum im. Przypkowskich. Pobyt Józefa Piłsudskiego w Jędrzejowie upamiętnia marmurowa tablica, wmurowana na fasadzie muzeum. Tablicę tę kazali usunąć w czasie okupacji Niemcy, przetrwała ona zamurowana pod tynkiem do 1981 r.

Od końca XIX w. w mieście rosła liczba mieszkańców narodowości żydowskiej. W połowie tego stulecia stanowili oni 2,6% mieszkańców, w 1921 r. było ich 39%, a w latach 30. – 47%. W chwili wybuchu II wojny światowej w Jędrzejowie mieszkało 4–5 tys. Żydów. Wojnę przeżyło 80 z nich.

W okresie międzywojennym doszło do pogromu antyżydowskiego w mieście. Delegacja Żydów z miasta udała się do Piłsudskiego z prośbą o pomoc. Ten stwierdził, że „sprawa żydowska jest teraz bardzo zawikłana” i poradził Żydom, żeby sami ją rozwiązali poprzez wyjazd do PalestynySzymon Rudnicki Równi, ale niezupełnie, Biblioteka Midrasza, , s. 120..

II wojna światowa Podczas kampanii wrześniowej 1939 miasto zbytnio nie ucierpiało, ale ofiary wśród ludności były dość poważne. Utworzono tu getto dla ludności żydowskiej, znajdujące się w obrębie ulic: Kilińskiego, Pińczowska, Duh-Imbora i Głowackiego, kilkadziesiąt osób wywieziono do obozu zagłady Auschwitz. Niemcy wymordowali około 3000 mieszkańców, w tym całą ludność żydowską. W okolicy działały oddziały partyzanckie. Największym sukcesem partyzantów był udany zamach na gestapowca Helmuta Kappa, którego dokonała trzyosobowa grupa z Armii Krajowej dowodzona przez ppor. Hieronima Piaseckiego ps. „Zola”Wojciech Borzobohaty, „Jodła”, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1984, s. 215..

W 1945 w ramach ofensywy styczniowej wojska Armii Czerwonej dotarły do Jędrzejowa, i przy nieznacznym oporze oddziałów niemieckich 14 stycznia 1945 przerwały trwającą od 1939 okupację niemiecką. W zdobyciu Jędrzejowa uczestniczyły 7 Gwardyjski Korpus Pancerny z 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej oraz wojska 52 Armii należące do 1 Frontu UkraińskiegoBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s. 185, 186..

Gospodarka Handel i usługi Spośród różnego rodzaju firm zarejestrowanych w Jędrzejowie najwięcej jest sklepów spożywczych, sklepów przemysłowych i firm zajmujących się handlem obwoźnym. Jeżeli chodzi o usługi, to przeważająca liczba zarejestrowanych firm świadczy usługi budowlane. Następne w kolejności są zakłady naprawcze różnego typu i usługi transportowe, sporo osób zapewnia usługi odzieżowe.

Przemysł Jednym z największych zakładów przemysłowych w historii Jędrzejowa były Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego „Rekord”, które istniały w latach 1967–2001, w szczytowym okresie produkcji zatrudniały ok. dwa tysiące pracownikówWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk, Warszawa 1983 , s. 137..

Na terenie Jędrzejowa rozwijają się m.in. przemysł cementowy, metalowy i budownictwo. Na lokalnym rynku liczą się i wpływają na jego ogólny rozwój m.in. Famet „Bifamet Zakład Produkcyjny Nr 2", Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego „Kartel”, Browar „Strzelec”, „Universal leaf Tobacco” oraz Quickpack Polska. Skutecznie rozwijają się firmy sektora prywatnego, które z powodzeniem konkurują na terenie całego kraju, a nawet za granicą.

Browar w Jędrzejowie

Tradycje warzenia piwa w Jędrzejowie sięgają przełomu XVIII i XIX w., kiedy to cystersi zatrudnili pierwszych piwowarów. Jednym z nich był Piotr Nawrot, który według dokumentu z 1819 r. warzył piwo dla klasztoru od 22 lat, za co otrzymał wynagrodzenie w kwocie 200 złotych polskich. Duży zakład piwowarski w Jędrzejowie powstał na początku XX wieku. Nowoczesny- jak na owe czasy – budynek browaru wybudowano w 1906 r. Później także na potrzeby browaru wybudowano słodownie. W 1931 r. jędrzejowski browar produkował rocznie 8097 hektolitrów piwa, a słodownia uchodziła za jedną z największych w Europie. Współcześnie te wielowiekowe tradycje kontynuuje działający od 1995 r. zakład piwowarski (jeden z najnowocześniejszych w Polsce), należący do Browarów Polskich „Brok-Strzelec” SA.

Infrastruktura i transport thumb|upright|Jedna z uliczek w centrum miasta thumb|upright|Wzór podpisu ulic w Jędrzejowie