Nowa Marchia (, , ) – prowincja Marchii Brandenburskiej, powstała w wyniku ekspansji margrabiów z domu askańskiego w XIII i XIV w. na ziemię lubuską oraz pogranicze Pomorza Zachodniego i Wielkopolski. W tym okresie jej granicę na południu określała linia dolnej Warty i Noteci, na zachodzie Odra do okolic Widuchowej, na wschodzie bieg rzeki Drawy, na północy zaś wbijała się klinem w ziemie środkowego Pomorza obejmując ziemię świdwińską. Nazwa „Nowa Marchia” ukształtowała się dopiero pod koniec XIV w., wcześniej tereny pogranicza pomorsko-wielkopolskiego określane były jako terra trans Oderam, czy marchia transoderana.
W latach 1402–1454/55 przejściowo znajdowała się pod rządami krzyżaków. W 1482 przyłączono do niej ziemię krośnieńską, lubską i bobrowicką. Za rządów Jana z Kostrzyna (1535-1571) Nowa Marchia była niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego; w jej skład wchodziła wówczas ziemia chociebuska i torzymska. Po 1571 powróciła do Elektoratu Brandenburgii, dzieląc jego dalsze losy. Od 1701 stanowiła część Królestwa Prus, od 1871 – Cesarstwa Niemieckiego, po I wojnie światowej w granicach Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po II wojnie światowej większość obszaru Nowej Marchii znalazła się na terytorium Polski (obecne województwa lubuskie oraz zachodniopomorskie), natomiast Chociebuż pozostał w Niemczech.
Pojęcie, nazwa Obszar, który na przełomie XIV/XV w. zaczęto nazywać Nową Marchią, nie tworzył początkowo odrębnej jednostki geograficzno-osadniczej czy kulturowo-etnicznej, był bowiem wyznaczany przez kolejne zdobycze terytorialne władztwa brandenburskiego w strefie pogranicza wielkopolsko-zachodniopomorskiego. Nabytki brandenburskie w XIII i XIV w. na wschód od Odry określano terminem terra trans Oderam (1266), ultra Oderam (1278), nova terra ultra Oderam (1290, 1291). W księdze ziemskiej margrabiego Ludwika Starszego z 1337 występuje nazwa terra transoderana, zaś w księdze ziemskiej cesarza Karola IV z 1375 – marchia transoderana (Marchia Zaodrzańska). Zauważyć należy, że określeń tych nie stosowano do ziemi torzymskiej (terra Sternbergensis, territorium Sternberg), rozciągającej się na południe od dolnej Warty, czy posiadanych przejściowo zdobyczy terytorialnych na Pomorzu. Niektórzy historycy (np. Edward Rymar) wykluczają również traktowanie Marchii Zaodrzańskiej jako sumy Nowej Marchii i ziemi torzymskiej.
Nazwa Nuwen Marke, nuwe Marke ober Oder (1394), Nuwenmarke (1396), Neimark, pojawiała się w końcu XIV w. w okresie starań Luksemburgów o zastawienie kraju zakonowi krzyżackiemu i to najpierw (1394-5) w kancelarii krzyżackiej, gdy Zygmunt Luksemburski nadal zwał ją die marke uff diesseit der Oder (1392), Lande in der Marke obir Oder (1397), ale już w 1402, przyjmując widocznie krzyżacki punkt widzenia, określał ją jako swoją Nuwemarke obir Oder. Nazwa ta utrwaliła się w ramach państwowości krzyżackiej i następnie brandenburskiej, już bez dodatku obir Oder.
Określenie „Nowa Marchia” nie było nomenklaturą nową, gdyż jeszcze na przełomie XIV/XV w. podobną nazwę („Nyen” 1394) nosiły ziemie na wschód od Łaby, czyli późniejsza (), w odróżnieniu od Starej Marchii. Podział na Starą, Środkową i Nową Marchię interpretować należny w sensie starszeństwa poszczególnych terytoriów określanych „marchiami”, które drogą podbojów kolejno opanowywali margrabiowie brandenburscy.
W Niemczech dawne historyczne regiony ziem Nowej Marchii i ziemi lubuskiej nazywane są również Brandenburgią Wschodnią (niem. Ostbrandenburg). Zamiast tego niemiecka skrajna prawica użyła terminów "Niemieckie Terytoria Wschodnie" (niem. "Die deutschen Ostgebiete"), "Ostdeutschland" (niem. "Niemcy Wschodnie") lub "Brandenburgia Wschodnia pod polską administracją" (niem. "Ostbrandenburg unter polnischer Verwaltung").
Zmiany terytorialne thumb|upright=1.3|Nowa Marchia (zajęte skrawki Pomorza, Wielkopolski i ziemi lubuskiej), ziemia lubuska, Wielkopolska, Śląsk na historycznej mapie z okresu średniowiecza sporządzonej w 1888 roku według danych zaczerpniętych z Kodeksu dyplomatycznego. Terytorium Nowej Marchii ukształtowane w wyniku ekspansji brandenburskiej w XIII i XIV w. (tzw. właściwa Nowa Marchia) obejmowało ziemie ograniczone na południu przez dolną Noteć i dolną Wartę, na zachodzie przez odcinek Odry od ujścia Warty ku północy do okolic Widuchowej, na północy granica biegła od Odry w okolicach Schwedt na wschód w kierunku równoleżnikowym pozostawiając na południu Chojnę, Trzcińsko-Zdrój, Myślibórz, Lipiany i Barlinek; w okolicach Pełczyc skręcała ku północy i biegła w kierunku północno-wschodnim nieco na zachód od Choszczna, Recza i Drawska Pomorskiego. Najbardziej na północ wysuniętą częścią Nowej Marchii były okolice Świdwina, skąd granica schodziła łukiem ku południowemu wschodowi w okolicach Okonka osiągając Gwdę i dalej na południe biegła ku Noteci. Należy zauważyć, że granice północna i wschodnia ulegały historycznie różnym odchyleniom. Pod względem rozległości i zasięgu swych granic średniowieczna Nowa Marchia nie pokrywała się w całości z jednostką terytorialną określaną tym mianem w czasach późniejszych.
Obszar ten został powiększony w 1482 o ziemię krośnieńską z ziemią lubską i bobrowicką, czyli za Odrę w kierunku południowym, początkowo jako lenno, a od 1538 jako własność Hohenzollernów.
Za rządów Jana z Kostrzyna (1535-1571) Nowa Marchia była niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Włączono wówczas ziemię chociebuską, która od 1445 była w posiadaniu Brandenburgii. W skład państwa Jana z Kostrzyna wchodziła również ziemia torzymska. Aczkolwiek historycznie blisko związana i stąd częstokroć uwzględniana w publikacjach na temat Nowej Marchii, została ona formalnie przyłączona do Nowej Marchii dopiero w 1817, w ramach rejencji frankfurckiej. Po 1571 Nowa Marchia powróciła do Elektoratu Brandenburgii.
Pod koniec XVII w., w okresie największego rozkwitu terytorialnego, Nowa Marchia obejmowała ziemię chojeńską, myśliborską, gorzowską, strzelecką, choszczeńską, drawską, świdwińską, torzymską, krośnieńską i chociebuską. Od 1701 stanowiła część Królestwa Prus (podział administracyjny w latach 1815–1818 pomiędzy Prowincję Brandenburską, Prowincję Pomorską i Prusy Zachodnie), od 1871 Cesarstwa Niemieckiego, po I wojnie światowej w granicach Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Po II wojnie światowej większość jej obszaru znalazła się na terytorium Polski (obecne województwa lubuskie oraz zachodniopomorskie), natomiast Chociebuż pozostał w Niemczech.
Współcześni historycy niemieccy rozpatrują Nową Marchię jako powiaty chojeński, myśliborski, gorzowski, strzelecki, rozszerzone o Sulęcin, Sulechów, Krosno Odrzańskie, Gubin i Żary.
Warunki naturalne thumb|Park Narodowy Ujście Warty, widok koło Kostrzyna nad Odrą
Terytorium właściwej Nowej Marchii odnosi się do następujących makroregionów fizycznogeograficznych:
Pojezierza Zachodniopomorskiego (głównie południowej części tej krainy); jest to krajobraz pagórkowato-pojezierny (strefy moren czołowych stadiału pomorskiego). Główny podział moren czołowych przebiega wzdłuż linii Cedynia-Chojna-Trzcińsko-Zdrój-Myślibórz-Barlinek. Licznie występują tu jeziora, głównie typu rynnowego, niekiedy bardzo głębokie (np. Jezioro Myśliborskie, jeziora Drawsko, Lubie). Większe kompleksy leśne występują nad Odrą, w okolicy Barlinka oraz na Pojezierzu Ińskim i Pojezierzu Drawskim (Puszcza Drawska). Pojezierza Południowopomorskiego; jest to strefa równinna krajobrazu sandrowego, południowej płaskiej moreny dennej. Największe powierzchnie pól sandrowych występują między Dębnem, Myśliborzem, Barlinkiem i Gorzowem, nad rzeką Myślą, Kłodawką, Santoczną i dalej na wschód w dorzeczu Drawy. Występują tu również liczne jeziora pochodzenia glacjalnego (Pojezierze Wałeckie, Dobiegniewskie). Znaczną część obszaru porastają lasy; w części zachodniej zwarte kompleksy tworzą puszczę: Gorzowska, Barlinecka, na wschodzie puszcza nad Drawą. Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej (Pradoliny Noteci-Warty). Zachodnią jej część stanowi Kotlina Freienwaldzka, o stromych sterasowanych krawędziach (15–40 m wys.), w większej części odwodniona, z licznymi starorzeczami i rowami odwadniającymi; na północ od Oderbergu-Cedyni nabiera ona charakteru doliny przełomowej, o stromych, wysokich krawędziach (do 80 m wysokości), np. w okolicach Bielinka-Lubiechowa Dolnego. Za sprawą specyficznych warunków klimatycznych, przetrwały tu do dzisiaj skupiska roślinności kserotermicznych w obrębie leśno-stepowego rezerwatu w Bielinku. Obecnie są to tereny w całości zmeliorowane i bezleśne, zajęte pod uprawę (buraki cukrowe, pszenica, warzywa) oraz łąki i pastwiska. Dominującym typem lasów są bory sosnowe z domieszką świerków i modrzewi; w liściastych przeważają buki (lasy barlineckie), dęby, graby, brzozy. Świat zwierzęcy reprezentowany jest głównie przez jelenie, sarny, dziki, borsuki, lisy, zające, kuny. Kotlina Freienwaldzka oddzielona jest od Kotliny Gorzowskiej lewym brzegiem Odry na linii od Górzycy po Kostrzyn. W przekroju poprzecznym Kotliny Gorzowskiej wyróżnić można niższy poziom erozyjno-akumulacyjny, zajęty dziś przez mokradła i łąki, oraz wyższy, pokryty lotnymi piaskami, w całości zalesiony.
Historia do poł. XIII w. Terytorium na którym ukształtowała się Nowa Marchia było we wczesnym średniowieczu zamieszkiwane przez plemiona słowiańskie, identyfikowane jako Pyrzyczanie na terenie Pomorza Zachodniego oraz Lubuszanie w rejonie środkowego Nadodrza. Od końca X w. znajdowało się pod rządami Polski, przy czym ustalenie zasięgu terytorialnego zdobyczy w strefie pogranicza wielkopolsko–pomorsko-lubuskiego napotyka nadal na znaczne trudności. Przyjmuje się, że Mieszko I w latach 960–972 opanował niewielki obszar na północ od ujścia Warty do Odry, niewykraczający poza obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemi kinieckiej, ziemi kostrzyńskiej oraz regionu Santoka. Prawdopodobnie w 1005 r. (lub 1007 r.) Polska utraciła zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad omawianym terytorium.
Osadnictwo słowiańskie przybrało na sile od VIII w. Oprócz osad otwartych pojawiły się grody, głównie w okolicach jezior. Od IX do XI w. nastąpił rozwój osadnictwa grodowego, jednakże wskutek prowadzonych wojen pomiędzy książętami pomorskimi, wielkopolskimi i śląskimi, od XII w. na omawianym obszarze następował zanik wielu grodów i osad.
Do początku XIII w. obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowił część składową księstwa pomorskiego (w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego w latach 1112–1116, Pomorze Zachodnie uznawało zwierzchność lenną Polski), kiedy to w niewyjaśnionych okolicznościach został przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego. Od 1233 r. ziemie te objął jego bratanek, Władysław Odonic. Książęta pomorscy nie pogodzili się z ich utratą i w rywalizacji z książętami wielkopolskimi, a na odcinku przyodrzańskim jakiś czas również śląskimi, dążyli do odtworzenia dawnej granicy na Noteci. W czwartym dziesięcioleciu XIII w. Pomorzanom udało się odebrać władcom piastowskim kasztelanię cedyńską oraz okręgi Chojny i Myśliborza.
Ponowne zaludnienie tych terenów oraz wzmocnienie struktury wewnętrznej odbywało się poprzez prowadzenie akcji kolonizacyjnej za pośrednictwem instytucji kościelnych, obdarzanych rozległymi dobrami i immunitetami. W 1. poł. XIII w. pojawili się tutaj templariusze, cystersi, nadania dotyczyły również klasztorów oraz biskupów lubuskich, kamieńskich i brandenburskich.
W tej sytuacji, poczynając od połowy XIII w., doszło do frontalnego ataku Marchii Brandenburskiej w kierunku Wisły.
thumb|upright=1.3|Polska w latach 1201–1241
Ekspansja brandenburska na wschód Metody przejmowania terytoriów