thumb|Marian Wiśniewski, Zarys historji wojennej 16-go pułku artylerji polowej 16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej (16 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk stacjonował w garnizonie Toruń (1920) i Grudziądz (1920–1939). Był organiczną jednostką artylerii 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty.

Jego 2 i 3 bateria odznaczona została orderem VM za wojnę obronną 1939Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1944 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77..

Formowanie i walki Geneza pułku sięga listopada 1919. 9 listopada 1919 bowiem dowódca Dywizji Strzelców Pomorskich płk Stanisław Skrzyński rozkazem nr 41 z polecił ppor. Tadeuszowi Łukowiczowi przystąpić do formowania Pomorskiej baterii artylerii polowej. Już następnego dnia w Głównej (obecnie w granicach Poznania) rozpoczęto formowanie baterii złożonej z artylerzystów – byłych żołnierzy armii niemieckiej z I wojny światowej.

Po przejęciu Pomorza na mocy traktatu wersalskiego, 23 stycznia 1920 baterię przewieziono transportem kolejowym do Torunia, gdzie w koszarach na Podgórzu kwaterowała cztery miesiące. W związku z koniecznością ujednolicenia numeracji związków taktycznych i oddziałów w Wojsku Polskim 5 marca 1920 Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty, a Pomorską baterię artylerii polowej – na baterię zapasową 16 pułku artylerii polowej. Zadaniem tej baterii było szkolenie i przygotowanie zalążków dywizjonów i baterii dywizyjnego pułku artylerii polowej. Tutaj kierowano żołnierzy, uzbrojenie, sprzęt i konie.

Funkcję dowódcy baterii zapasowej czasowo pełnił ppor. Jan Bigocki. W tym czasie przybyli do baterii oficerowie skierowani przez Ministra Spraw Wojskowych m.in.: kpt. Leon Dąbrowski z 3 pułku artylerii polowej – na dowódcę I dywizjonu, kpt. Otton Krzisch z 5 pułku artylerii ciężkiej – na dowódcę II dywizjonu.

W związku z rozpoczętą wiosenną ofensywą polską w wojnie polsko-rosyjskiej 27 kwietnia dowódca 16 Brygady Artylerii płk Karol Olbracht Habsburg nakazał dowódcy baterii zapasowej przystąpić do formowania dowództwa i sztabu pułku oraz do intensywnego przygotowania 1 baterii w celu wysłania jej na front.

17 maja 1920 przybył kpt. Emil Krukowicz-Przedrzymirski, wyznaczony dekretem Naczelnego Wodza na stanowisko dowódcy pułku, który wcześniej kierował Sekcją Artylerii Oddziału I Naczelnego Dowództwa WP. Z jego inicjatywy w dniach 19–20 maja przedyslokowano formujący się 16 pułk artylerii polowej do Grudziądza, ówczesnej siedziby Dowództwa Okręgu Generalnego Pomorze, gdzie został zakwaterowany w koszarach na cytadeli, które wcześniej opuścił 22 pułk artylerii polowej. W nowym miejscu dyslokacji były o wiele lepsze warunki rozmieszczenia ludzi i koni, a także dobrze utrzymane działownie, warsztaty puszkarskie, prochownie, kuźnie itp. Nabrały także tempa prace organizacyjne i szkoleniowe.

Dwudywizjonowy pułk podczas walki wchodził w skład różnych dywizji, przydzielany pododdziałami. Dopiero w rejonie Włodawy, we wrześniu 1920 całością sił walczył w składzie w 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty. We wrześniu 1920 pułk dysponował 75 mm armatami francuskimi.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari 35px|left|Order Virtuti Militari Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920kan. Stanisław Baworpchor. Stanisław Borzyszkowskikpr. Józef Dąbekppor. Zygmunt Döllingerpor. Lubomir Głażewskipor. Tadeusz Grzegorzewskipor. Józef Jaksa-Bobowskichor. Franciszek Krelamjr Emil Krukowicz-Przedrzymirskippor. Bronisław Nelkowskipor. Eugeniusz Pepłowskikpr. Maksymilian Reichwaldpor. Paweł Romockiplut. Tadeusz Woźniak

Pułk w okresie pokoju 200px|left thumb|Armata 75 mm wz. 1897 31 grudnia 1931 roku na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 16 pap został przemianowany na 16 pułk artylerii lekkiejDz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473..

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku dowódca pułku – płk Stefan Zielke I zastępca dowódcy – ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński adiutant – kpt. Jan Wiszniowski lekarz medycyny – por. lek. Marceli Jankowski starszy lekarz weterynarii – mjr Teodor Ignacy Uszyński oficer zwiadowczy – por. Edward Piasecki II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Albin Walenty Rak oficer mobilizacyjny – kpt. adm. (art.) Mieczysław I Grądkowski zastępca oficera mobilizacyjnego – kpt. adm. (art.) Mieczysław Michałowski oficer administracyjno-materiałowy – kpt. adm. (art.) Stanisław Marian Józef Buntner oficer gospodarczy – kpt. int. Tadeusz Karol Michał Wrześniowski oficer żywnościowy – chor. Bronisław Czarnecki dowódca plutonu łączności – por. Tadeusz Kędzierski dowódca szkoły podoficerskiej – kpt. Gustaw Billewicz * dowódca I plutonu – por Ryszard Stanisław Harlfinger dowódca II plutonu – ppor. Zygmunt Miądlikowski dowódca III plutonu – ppor. Stanisław Kawa dowódca IV plutonu – ppor. Eugeniusz Franciszek Błachut dowódca I dywizjonu – mjr Walerian Lewaszkiewicz dowódca 1 baterii – kpt. Stanisław Pierzchała dowódca plutonu – ppor. Marian Zawadzki dowódca 2 baterii – kpt. Gustaw Billewicz (*) dowódca 3 baterii – por. Tadeusz Boratyński dowódca II dywizjonu – mjr dypl. Mieczysław Tadeusz Jurkiewicz dowódca 5 baterii – kpt. Jan Gutry dowódca plutonu – ppor. Benedykt Kowalski dowódca 6 baterii – p.o. chor. Kazimierz Łata dowódca III dywizjonu – mjr Tadeusz Marian Nadratowski dowódca 7 baterii – kpt. Tadeusz Stanisław Tazber dowódca plutonu – ppor. Bohdan Alojzy Mazurkiewicz dowódca 8 baterii – por. Jan Michał Fredyk dowódca plutonu – ppor. Eugeniusz Walenty Dołhun na kursie – kpt. Marian Witold Michalczyk na kursie – por. Tadeusz Małachowski w szpitalu – por. Edward Pelc.

16 pal w kampanii wrześniowej Mobilizacja Jako pułk przygraniczny zwiększano sukcesywnie od listopada, grudnia 1938 roku jego gotowość bojową i możliwości sprawnego rozwinięcia mobilizacyjnego poprzez tworzenie etatowych pododdziałów stanu „W” jeszcze w okresie pokoju. W dniach 24–26 sierpnia zmobilizowano w ramach mobilizacji alarmowej w grupie niebieskiej własne organiczne pododdziały 16 pal oraz do dnia 28 sierpnia pododdziały dywizyjne:

pluton parkowy uzbrojenia nr 803, kolumnę taborową nr 820, warsztat taborowy nr 817.

16 pal mobilizował na etaty wojenne w oparciu o stan pokojowy 16 dywizjon artylerii ciężkiej. Uzupełnienie rezerwistów przybyło bez zakłóceń, opóźnienie w przybyciu odnotowano jedynie w przypadku oficerów rezerwy z PKU Gdynia. Nastąpiła potrzeba przekucia wszystkich koni z mobilizacji. Zabrakło kbk i pistoletów dla ok. 1/4 stanu pułku, pobrano 6 jednostek ognia. Po zakończeniu mobilizacji, pułk udał się marszem pieszym w rejon przygotowanych już wcześniej stanowisk w rejonach rozmieszczenia nad rzeką Osą.

Działania bojowe 16 pal thumb|Pułk walczył w składzie 16 DP

Bitwa nad Osą 30 sierpnia na podstawie rozkazu operacyjnego gen. bryg. Mikołaja Bołtucia dowódcy Grupy Operacyjnej „Wschód” i dowódcy 16 Dywizji Piechoty płk. dypl. Stanisława Świtalskiego poszczególne dywizjony 16 pal zajęły stanowiska w ramach macierzystej dywizji jako artyleria towarzysząca piechocie. I dywizjon rozwinął się na północ od wsi Gruta, po obu stronach drogi Łasin–Gruta za 64 pułkiem piechoty z kierunkiem ostrzału na podejścia do mostu w miejscowości Słupski Młyn. II dywizjon rozwinął się w rejonie dworu Orle, z kierunkiem strzału 6 baterii na drogę Łasin–Gruta, a pozostałe baterie wzdłuż rzeki Osa. III dywizjon w składzie Oddziału Wydzielonego płk. Stefana Cieślaka, 8 bateria ze stanowisk w rejonie Nowej Wsi wspierała obronę batalionu ON "Świecie", pozostałe baterie rozwinęły się w rejonie fortów na Księżych Górkach na przedpolach Grudziądza z kierunkiem strzału Owczarek, Grabowca i Dąbrówki Królewskiej. Dowództwo i pododdziały pułkowe rozlokowały się w zabudowaniach wsi Gruta. Nocą z 31 sierpnia na 1 września przesunięto baterię 7/16 pal na zapasowe stanowiska ogniowe. Punkt obserwacyjny III/16 pal umieszczono na wieży obserwacyjnej zbudowanej przez saperów na Księżej Górze Wielkiej.

Po ustąpieniu mgieł od godz. 10.00 1 września 1939 roku większość artylerii dywizyjnej położyła zaporę ogniowa na zmotoryzowaną kolumnę niemiecką poruszającą się szosą z Łasina przez Rogóźno-Zamek na Grudziądz. Pomimo zadania strat kolumnie niemieckiej, rozwinęła się ona do natarcia na stanowiska obronne 16 DP. Po artyleryjskim przygotowaniu ataku ok. godz.12.00 niemiecka piechota ze wsparciem czołgów przystąpiła do natarcia pod Słupskim Młynem i Owczarkami, które odparto unieruchamiając 9 czołgów. Po odparciu natarcia niemieckie lotnictwo szturmowe ostrzelało punkt obserwacyjny I dywizjonu, ostrzelało i zbombardowano punkt dowodzenia III dywizjonu i stanowiska 7 i 9 baterii haubic. Niemiecka artyleria po załamaniu natarcia podjęła intensywny ostrzał punktów oporu piechoty i punktów obserwacyjnych dywizjonów i schronów łączności. Wielokrotnie ostrzał niemieckiej artylerii przyczynił się do uszkodzenia linii telefonicznych 16 pal, w trakcie czynności ranny został oficer łączności III/16 pal por. J. Fredyk. Ok. godz. 14.00 piechota niemieckiej 21 DP ze wsparciem czołgów na styku odcinków „Gruta” i „Grudziądz” sforsowała Osę i utworzyła przyczółek, wypierając batalion I/66 pp. Ze względu na planowane wykonanie kontrnatarcia przez oddziały 16 DP na przyczółek, przegrupowano dywizjon II/16 pal z Orla do Annowa. Z uwagi na zagrożenie stanowisk ogniowych dywizjonu I/16 pal, przed wieczorem podjęto decyzję wycofania go w rejon Mełna, a punktów obserwacyjnych do rejonu Gruty. W trakcie zwijania się 1 baterii armat została ona zaatakowana z sąsiedniej doliny przez grupę niemieckich czołgów. Ustawione do strzelania na wprost armaty baterii zniszczyły doszczętnie dwa czołgi, kilka uszkodziły i zmusiły do wycofania się pozostałe. Bateria 3/16 pal ostrzelała wieś Orla zmuszając do wycofania się niemieckiej piechoty i wspierających ją czołgów z niej. Wieczorem dywizjon I/16 pal zebrał się w otoczeniu wzgórza 105 koło Gruty, gdzie przeszedł na odpoczynek. II/16 pal przed wieczorem wsparł doraźne przeciwnatarcie 66 pułku piechoty wspartego batalionami I/65 pp i II/64 pp, zamykając lukę pomiędzy odcinkami. Bateria 9/16 pal ostrzeliwała Dąbrówkę Królewską, a następnie aby mogła ostrzeliwać niemiecki przyczółek na Osie swoje stanowiska ogniowe przeniosła do Sadowa. Baterie dywizjonu III/16 pal skutecznie powstrzymywały od godzin popołudniowych niemieckie próby forsowania Osy od ujścia do Wisły do miejscowości Grabowiec. 9/16 pal w nocy położyła ogień zaporowy na Osie w rejonie Grabowca uniemożliwiając niemieckiej grupie bojowej forsowanie rzeki.