thumb|upright|Herb guberni w latach 1845–1866 Gubernia warszawska () – jedna z guberni Królestwa Polskiego istniejąca w latach 1844–1917. Powierzchnia 14 562 km², ludność 1 983 689 mieszkańców (spis z 1897).
Historia
Gubernia warszawska została utworzona w 1844 w wyniku połączenia guberni mazowieckiej i guberni kaliskiej; jej stolicą została Warszawa. W 1867 tereny guberni warszawskiej podzielono na mniejsze: nową gubernię warszawską, ponownie utworzoną gubernię kaliską i nowo utworzoną gubernię piotrkowską. W wyniku reformy z 1893 granice guberni rozszerzono o 2 powiaty z sąsiednich guberni – płoński z guberni płockiej i pułtuski z guberni łomżyńskiejUkaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25..
(W czasie powstania styczniowego Rząd Narodowy dnia 28 marca 1863 r. ogłosił Regulamin władz administracyjnych w byłym Królestwie Kongresowym. Według regulaminu zniesiono podział administracyjny na gubernie, a zamiast tego byłe Królestwo Kongresowe podzielono na osiem województw w granicach z 1816 r. Na terenach obejmujących gubernię warszawską przywrócono województwo mazowieckie oraz województwo kaliskie).
Charakterystyka thumb|Guzik urzędnika guberni warszawskiej Według spisu z 1897 roku ludność guberni wynosiła 1 983 689 ludzi (983 895 mężczyzn i 949 794 kobiet), z czego w miastach – 40% ludności. Polacy stanowili – 73%, Żydzi – 16%, Rosjanie – 5,5%; Niemcy – 4%. Wśród Polaków wyróżniano tu grupy etniczne takie jak: Kurpie, Mazurzy, Wielkopolanie i Kujawiacy.
W 1888 roku w guberni działało 31 cerkwi prawosławnych, 333 świątynie rzymskokatolickie, 220 synagog, duża liczba zborów luterańskich i 1 meczet.
W 1887 roku szkolnictwo w guberni reprezentowały: 1 uniwersytet (1254 uczniów), 7 gimnazjów męskich (2565 uczniów), 2 męskie progimnazja (531 uczniów), 3 szkoły realne (1075 uczniów), 1 seminarium duchowne (102 uczniów), 4 gimnazja żeńskie (1537 uczennic), 2 żeńskie progimnazja (293 uczennic), 1 instytut imperatorowej Marii (252 uczniów), kilka szkół zawodowych i duża liczba szkół niższych i podstawowych, także żydowskich.
Gubernia posiadała główne źródła dochodów z przemysłu i rolnictwa, posiadając dobrze rozwinięty handel i rzemiosło. Miastem skupiającym największą liczbę wolnych zawodów była Warszawa.
Na terytorium guberni w 1900 roku działało ok. 500 fabryk i warsztatów, dających zatrudnienie dla 35 000 ludzi. Dominował tu przemysł cukrowniczy, budowy maszyn, skórzany, obróbka drewna i wyrób mebli, chemiczny, metalurgiczny i inne.
Najbardziej urodzajne powiaty guberni to warszawski, gostyniński i włocławski, gdzie w razie nieurodzaju nie brakowało żywności. Wśród upraw dominowały żyto, pszenica ozima, jęczmień, gryka i ziemniaki. Inwentarz wiejski w 1887 wynosił: koni – 111,7 tys., rogacizny – 378 tys., owiec – 600 tys. i świń – 114 tys. sztuk.
Podział administracyjny Powiaty Gubernia warszawska dzieliła się pierwotnie na 13 powiatów (): błoński, gostyniński, górnokalwaryjski, grójecki, kutnowski, łowicki, nieszawski, nowomiński, radzymiński, skierniewicki, sochaczewski, warszawski i włocławski.
11 marca 1879 roku zlikwidowano powiat górno-kalwaryjski włączając go do powiatu grójeckiegoUkaz z dn. 27.2./11.3.1879 r. / Zbiór Praw, ser.I , t.15, s. 149..
26 grudnia 1893 roku do guberni warszawskiej włączono 2 nowe powiaty: płoński z guberni płockiej i pułtuski z guberni łomżyńskiejUkaz z dn. 14/26.12.1893 r. / Zbiór Praw, ser.II , t.19, s.25..
+Podział administracyjny obowiązujący w latach 1893–1912 Powiat Miasto powiatowe Inne miejscowości Gubernia warszawska błoński 20px Błonie Grodzisk • Mszczonów • Nadarzyn • Żyrardów gostyniński 20px Gostynin Gombin • Kiernozia • Osmolin grójecki 20px Grójec Błędów • Czersk • Goszczyn • Góra Kalwarya • Mogielnica • Przybyszew • Tarczyn • Warka kutnowski 20px Kutno Dąbrowice • Krośniewice • Żychlin łowicki 20px Łowicz Bielawy • Bolimów • Sobota nieszawski 20px Nieszawa Osięciny • Piotrkowo • Raciążek • Radziejów • Służewo nowomiński 20px Nowomińsk Cegłów • Kałuszyn • Karczew • Kołbiel • Latowicz • Siennica płoński 20px Płońsk Czerwińsk • Nowe Miasto • Sochocin • Zakroczym pułtuski 20px Pułtusk Nasielsk • Serock • Wyszków radzymiński 20px Radzymin Dobre • Jadów • Kamieńczyk skierniewicki 20px Skierniewice Kowiesy • Słupia sochaczewski 20px Sochaczew Głusk • Iłów warszawski 20px Warszawa Nowogieorgiewsk • Nowy Dwór • Okoniew • Piaseczno włocławski 20px Włocławek Brześć Kujawski • Chodecz • Kowal • Lubień • Lubraniec • Przedecz
Największe miasta thumb|Mapa guberni warszawskiej z 1914 roku thumb|Warszawa, ok. 1900 r. Największe miasta na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego z 1897 roku: miastopopulacja1. Warszawa683 6922. Włocławek22 9073. Pułtusk15 9684. Łowicz12 3685. Kutno11 2506. Skierniewice10 7457. Nowomińsk9 2868. Kałuszyn8 7379. Płońsk7 90010. Nowy Dwór7 302
Gminy wiejskie +Wykaz gmin guberni warszawskiej wg stanu z 1867 rokuАлфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.Lp.GminaLiczba wsiLiczba dymówLiczba duszPowiatNazwa rosyjskaNazwa polska178ВонгродноWągrodno202702361górnokalwaryjski351ДрвалевъDrwalew222992699górnokalwaryjski524КонарыKonary133422675górnokalwaryjski532КонтыKąty303943177górnokalwaryjski628ЛеханицеLechanice183332742górnokalwaryjski696МахцинъMachcin334343593górnokalwaryjski786НовавесьNowa Wieś213133345górnokalwaryjski1311ЯзгажевъJazgarzew283773268górnokalwaryjski112БялеBiałe301921833gostyniński328ДобжиковъDobrzyków253573615gostyniński332ДобровъDobrów263283069gostyniński360ДуниновъDuninów182803229gostyniński437ЗыцкъZyck101971478gostyniński457КаменьKamień173523231gostyniński471КернозяKiernozia192462442gostyniński645ЛонцкъŁąck225014377gostyniński680ЛюценьLucień293222969gostyniński856ПацынаPacyna182282787gostyniński959РатаеRataje323403572gostyniński1028СанникиSanniki92172694gostyniński1069СкржаныSkrzany323173025gostyniński1081СлубпцеSłubice253112768gostyniński1102СолецъSolec222211970gostyniński1244ЦехомицеCiechomice101741654gostyniński1267ЧермноCzermno194003191gostyniński1294Щавинъ-КостельныйSzczawin Kościelny363873340gostyniński193Вулька-ГродискаWólka Grodziska424533749grodziski216ГеленовъHelenów343443400grodziski286ГузовъGuzów194194739grodziski381ЖирардовъŻyrardów194784378grodziski468КаскиKaski167465177grodziski729МлоховъMłochów423524136grodziski854ПассъPass353453818grodziski858ПекарыPiekary333992992grodziski941РадзиковъRadzików333274142grodziski943РадзѣевицеRadziejowice374283660grodziski1074СкулыSkuły273902847grodziski49БлендовъBłędów12091650grójecki80БоровеBorowe174513709grójecki110БѣльскъBelsk283122969grójecki296ДаньковъDańków273482476grójecki495КобылинъKobylin463503618grójecki521КоморникиKomorniki314894014grójecki525КонеKonie344633561grójecki633ЛипеLipie243352933grójecki913ПромнаPromna172482173grójecki1018РыкалыRykały232742422grójecki1323ЯсенецъJasieniec232652942grójecki53БлонеBłonie242493687kutnowski146Вейско-ДомбровецкеDąbrowice-Wieś122141837kutnowski188ВойшицеWojszyce353273751kutnowski190ВрочиныWroczyny423303890kutnowski384ЖихлинъŻychlin353164056kutnowski594КутноKutno322913664kutnowski599КшижановскъKrzyżanów242171984kutnowski716МикстальMikstal212612733kutnowski822ОпоровъOporów202813567kutnowski879Плецкая-ДомброваPlecka Dąbrowa313182657kutnowski967РдутовъRdutów233622944kutnowski1106СойкиSójki324723904kutnowski73БонковъBąków228596185łowicki121ВалевицеWalewice354604740łowicki368ЕзіоркоJeziorko4210847186łowicki520КомпинаKompina206514637łowicki661ЛышковицеŁyszkowice69182115291łowicki676ЛюбянковъLubianków324704071łowicki771НеборовъNieborów316465657łowicki22БарчонцаBarcząca201511362miński130ВельголясъWielgolas102561844miński138ВензовняWiązowna232562138miński228ГлинянкаGlinianka151771405miński299Дембе-ВелькеDębe Wielkie263712773miński300Демьбе-МалеDębe Małe668804miński362ДухновъDuchnów172101999miński442ИвовеIwowe83011172miński451КалушинъKałuszyn121051032miński595КуфлевъKuflew233363149miński613ЛадзынъŁadzyń233202567miński614ЛазискаŁaziska152262085miński655ЛуковецъŁukowiec122091695miński710МеняMienia143042195miński719МинскъMińsк282822807miński839ОтвоцкъOtwock252842587miński999РудаRuda202071865miński1008РудноRudno191781766miński1113СтаравесьStara Wieś142831750miński1157СѣныицаSiennica343012952miński1237ХросцицеChrościce162101497miński1313ЯкубовъJakubów121681501miński64БогушицеBoguszyce282732320radziejowski72БондковоBądkowo343923846radziejowski103БытоньBytoń424073232radziejowski140ВержбеWierzbie272382158radziejowski198ВымысловоWymysłowo333152799radziejowski664ЛюбанеLubanie383833886radziejowski826ОсенциныOsięciny433704219radziejowski871ПіотрковоPiotrków223052748radziejowski1013РушковоRuszkowo464482721radziejowski1046СендзинъSędzin333804679radziejowski1082СлужевоSłużewo322842744radziejowski1129СтрашевоStraszewo333733735radziejowski1251ЦихоцинекъCiechocinek142693048radziejowski1253ЧаманинъCzamanin404223126radziejowski392ЗабродзеZabrodzie373483164radzymiński479КлембовъKlembów111862196radzymiński686МалополеMałopole303833519radzymiński707МендзылѣсъMiędzyleś191232256radzymiński727МленцинъMlęcin91181037radzymiński883ПневникъPniewnik212561970radzymiński886ПогожелецъPogorzelec162141927radzymiński945РадиминъRadzymin343823800radzymiński974РенчаеRęczaje233933410radzymiński1003РудзенкоRudzienko293253432radzymiński1083СлупноSłupno151961692radzymiński1128СтраховкаStrachówka303302795radzymiński1248ЦыговъCygów172522490radzymiński1310ЯдовъJadów223753319radzymiński221ГжимковицеGrzymkowice242432036skierniewicki231ГлуховъGłuchów268065397skierniewicki303Дембова-ГураDębowa Góra222602434skierniewicki339ДолецкъDoleck243853307skierniewicki503КовесыKowiesy222852635skierniewicki538КорабевицеKorabiewice395393969skierniewicki1064СкерневкаSkierniewka508566802skierniewicki1085СлупяSłupia163852809skierniewicki230ГлускъGłusk172341705sochaczewski445ИловъIłów687966157sochaczewski460КампиносъKampinos399146941sochaczewski513Козловъ-БискупскійKozłów Biskupi414214661sochaczewski618ЛазыŁazy313643033sochaczewski1016РыбноRybno562855391sochaczewski1049СерокиSeroki161651668sochaczewski1178ТрояновъTrojanów292642370sochaczewski1183ТуловицеTułowice233392529sochaczewski1223ХодаковъChodaków463223248sochaczewski1284ШимановъSzymanów212844131sochaczewski51БлизнеBlizne172152487warszawski91БрудноBródno234784275warszawski117ВаверъWawer173543227warszawski129ВелишевъWieliszew142554983warszawski149ВилановаWilanów294905091warszawski249ГораGóra203532798warszawski369ЕзіорнаJeziorna324533890warszawski391ЗаборовъZaborów202412386warszawski395ЗагоздьZagóźdź182541884warszawski730МлоциныMłociny262981710warszawski735МокотовъMokotów113383373warszawski781НепорентъNieporęt243873286warszawski787Новая-ИвичнаNowo-Iwiczna223022623warszawski801ОжаровъOżarów213212987warszawski803ОкуневъOkuniew182122044warszawski884ПовонзкиPowązki91642689warszawski917ПрушковъPruszków313583643warszawski1208ФалейтыFalenty283343437warszawski1271ЧистеCzyste44564252warszawski1273ЧонстковъCząstków294073456warszawski1306ЯблоннаJabłonna242753118warszawski20БаруховоBaruchowo292972853włocławski335ДобѣгневоDobiegniewo252422656włocławski454КаменнаKamienna553463323włocławski490КлубкаKłóbka342622159włocławski499КовальKowal132051613włocławski623ЛенгъŁęg302302151włocławski667ЛюбеньLubień463282935włocławski872ПикутковоPikutkowo322872561włocławski922ПшедечъPrzedecz304223703włocławski930ПышковоPyszkowo493433183włocławski935ПяскиPiaski474364755włocławski1087СмиловицеŚmiłowice484295351włocławski1209ФальборжъFalborz232682344włocławski
Przypisy
Bibliografia
Warszawska Kategoria:Historia Warszawy (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Mazowsze