Papieska elekcja 14 lutego 1130 – odbyła się po śmierci Honoriusza II i zakończyła podwójnym wyborem: papieża Innocentego II i antypapieża Anakleta II.

Śmierć Honoriusza II Honoriusz II zmarł w nocy z 13 na 14 lutego 1130 po trwającej kilka tygodni ciężkiej chorobie. W trakcie swojego pontyfikatu kontynuował on politykę przyjaźni z Cesarstwem, zainicjowaną przez Kaliksta II konkordatem wormackim z 1122 roku, w czym wspierał go kardynał-kanclerz Aymeric de la Chatre. Polityka ta budziła opór wielu starszych kardynałów, weteranów sporu o inwestyturę, którzy traktowali ją jako odstępstwo od ideałów reformy gregoriańskiej.

Kardynałowie elektorzy Obecni w Rzymie

W lutym 1130 roku było najprawdopodobniej 43 kardynałów, jednak nie więcej niż 38 znajdowało się w Rzymie. Kardynałowie wybrani na członków komisji elektorskiej są pogrubieni:

Pietro Senex (nominacja kardynalska 1102Daty nominacji, zwłaszcza te z okresu pontyfikatu Paschalisa II (1099-1118), podane są w przybliżeniu. Podstawowym źródłem dla tych przybliżonych dat jest Hüls, s. 84-87) – kardynał biskup Porto; prymas Świętego Kolegium Kardynałów Gilles OSBCluny (10 marca 1123) – kardynał biskup Tusculum Wilhelm (10 marca 1123) – kardynał biskup Palestriny Mathieu OSBCluny (18 grudnia 1126) – kardynał biskup Albano Giovanni z Camaldoli OSBCam (18 grudnia 1126) – kardynał biskup Ostii Corrado Demetri (1114) – kardynał biskup Sabiny Bonifacy (1100) – kardynał prezbiter S. Marco; protoprezbiter Świętego Kolegium Kardynałów Gregorio de Ceccano (1102) – kardynał prezbiter Ss. XII Apostoli Desiderio (1115) – kardynał prezbiter S. Prassede Sasso de Anagni (1116) – kardynał prezbiter. S. Stefano al Monte Celio Giovanni da Crema (1116) – kardynał prezbiter S. Crisogono Pietro Pisano (1113) – kardynał prezbiter S. Susanna Pietro Pierleoni OSBCluny (1112) – kardynał prezbiter S. Maria in Trastevere Piotr (12 czerwca 1120) – kardynał prezbiter S. Marcello Sigizo (18 grudnia 1120) – kardynał prezbiter S. Sisto Crescenzio di Anagni (1117) – kardynał prezbiter Ss. Marcellino e Pietro Pietro Ruffino (9 marca 1118) – kardynał prezbiter Ss. Silvestro e Martino Comes (10 marca 1123) – kardynał prezbiter S. Sabina Gerardo Caccianemici CanReg (10 marca 1123) – kardynał prezbiter S. Croce in Gerusalemme Mateusz (10 marca 1123) – kardynał prezbiter S. Pietro in Vincoli Grzegorz (21 lutego 1125) – kardynał prezbiter S. Balbina Alderico (21 lutego 1125) – kardynał prezbiter Ss. Giovanni e Paolo Piotr (6 marca 1126) – kardynał prezbiter S. Anastasia Anzelm (17 marca 1128) – kardynał prezbiter S. Lorenzo in Lucina Lectifredo (17 marca 1128) – kardynał prezbiter S. Vitale Goselinus (9 marca 1129) – kardynał prezbiter S. Cecilia Henryk (1129) – kardynał prezbiter S. PriscaKlewitz, s. 211 przyp. 3, oraz Bloch, s. 948-949, podają, że Henryk z S. Prisca został kreowany dopiero przez Anakleta II, co jednak wydaje się mało prawdopodobne, zważywszy, że podpisał on dekret wydany 14 lutego 1130, a więc tego samego dnia, co Anaklet II został wybrany. Chroust, s. 351, oraz S. Miranda podają, że Henryk został kardynałem-prezbiterem S. Prisca w 1129 roku, choć proponowana przez Chrousta jego identyfikacja z kardynałem-diakonem Enrico de Mazara z S. Teodoro jest z pewnością błędna, co udowodnił Klewitz, s. 211 przyp. 3. Gregorio OSB (1108) – kardynał diakon S. Eustachio; protodiakon Świętego Kolegium Kardynałów Gregorio Papareschi (1116) – kardynał diakon S. Angelo in Pescheria Roman (1119) – kardynał diakon S. Maria in Portico Gionata di Tuscolo (18 grudnia 1120) – kardynał diakon Ss. Cosma e Damiano Angelo (10 marca 1123) – kardynał diakon S. Maria in Domnica Giovanni Dauferio (10 marca 1123) – kardynał diakon S. Nicola in Carcere Gregorio Tarquini (10 marca 1123) – kardynał diakon Ss. Sergio e Bacco Aymeric de la Chatre (10 marca 1123) – kardynał diakon S. Maria Nuova; kanclerz Świętego Kościoła Rzymskiego Stefano Stornato (21 lutego 1125) – kardynał diakon S. Lucia in Silice Albert (24 września 1127) – kardynał diakon S. Teodoro Guido del Castello CanReg (1129) – kardynał diakon S. Maria in Via Lata

Nieobecni Co najmniej pięciu kardynałów było nieobecnych:

Guido (21 lutego 1125) – kardynał biskup Tivoli Amico OSB (1117) – kardynał prezbiter Ss. Nereo ed Achilleo; opat S. Vincenzo al Volturno Uberto Rossi Lanfranchi (10 marca 1123) – kardynał prezbiter S. Clemente; legat papieski w Hiszpanii Rustico de Rustici (17 marca 1128) – kardynał prezbiter S. Ciriaco alle Terme; archiprezbiter bazyliki watykańskiej; legat papieski w północnej Italii Oderisio di Sangro OSB (1112) – kardynał diakon S. Agata

Podziały wśród kardynałów i przygotowania do elekcji Kardynałowie byli podzieleni na frakcję “młodych”, skupionych wokół kanclerza Aymerica, i “starych”, skupionych wokół Pietro Pierleoni. “Młodzi” wspierali politykę pojednania z Niemcami zapoczątkowaną przez konkordat w Wormacji, z podejrzliwością traktowali natomiast normańskich wasalów papiestwa z południa Włoch, przejawiających tendencje ekspansywne. “Starzy” byli natomiast przywiązani do ideałów “gregoriańskich”, opowiadali się za tradycyjną, pro-normańską i anty-niemiecką polityką, a konkordat wormacki traktowali jedynie jako rozwiązanie przejściowe. Na podstawie dostępnych danych można stwierdzić, że wśród "młodych" dominowali kardynałowie z płn. Italii i Francji, natomiast wśród "starych" wielu pochodziło z płd. Italii (rzymian w obu frakcjach prawdopodobnie było mniej więcej tyle samo). Nadto wydaje się, że “starzy” byli powiązani z dawnymi ośrodkami monastycznymi, takimi jak opactwo Montecassino, natomiast “młodzi” związani byli z nowszymi wspólnotami reformatorskimi, takimi jak kongregacje kanoników regularnych, choć nowsze opracowania wskazują, że dowody na te powiązania są zbyt skąpe by na ich podstawie wyciągać daleko idące wnioski.

Do frakcji Aymerica (“młodych”) należało 19 z 43 kardynałów, z czego prawdopodobnie 16 znajdowało się w Rzymie, w tym: 9 mianowanych przez Honoriusza II (Giovanni z Ostii, Mathieu z Albano, Guido z Tivoli, Piotr z S. Anastasia, Anzelm z S. Lorenzo in Lucina, Goselinus z S. Cecilia, Rustico z S. Ciriaco, Albert z S. Teodoro i Guido del Castello), 6 mianowanych przez Kaliksta II (Wilhelm z Palestriny, Gerardo z S. Croce, Roman z S. Maria in Portico, Gregorio Tarquini, sam kanclerz Aymeric oraz nieobecny Uberto z S. Clemente), 1 mianowany przez Gelazjusza II (Pietro Ruffino), i tylko 3 mianowanych przez Paschalisa II (Corrado z Sabiny, Giovanni da Crema i Gregorio Papareschi).

Do frakcji “starych” należało natomiast 24 kardynałów (22 obecnych w Rzymie), w tym; aż 11 nominatów Paschalisa II (Pietro z Porto, Bonifacy z S. Marco, Gregorio de Ceccano, Pietro Pisano, Crescenzio di Anagni, Desiderio z S. Prassede, Pietro Pierleoni, Sasso de Anagni, Gregorio z S. Eustachio oraz nieobecni Amico z S. Vincenzo i Oderisio z S. Agata), 8 nominatów Kaliksta II (Sigizo z S. Sisto, Piotr z S. Marcello, Comes z S. Sabina, Mateusz z S. Pietro in Vincoli, Gionata z Ss. Cosma e Damiano, Angelo z S. Maria in Domnica, Giovanni Dauferio oraz Gilles z Tusculum) 5 z nominacji Honoriusza II (Lectifredo z S. Vitale, Grzegorz z S. Balbina, Alderico z Ss. Giovanni e Paolo, Henryk z S. Prisca i Stefano z S. Lucia).

Na powyższy podział nakładały się walki frakcyjne w łonie rzymskiej arystokracji między rodami Pierleoni i Frangipani. Ród Frangipani był sojusznikiem kanclerza Aymerica i jego partii, natomiast Pierleoni sprzyjali “gregorianom”, których liderem był zresztą członek rodu kardynał Pietro Pierleoni.

Wobec powyższych antagonizmów powszechnie obawiano się, że może dojść do schizmy. Aby tego uniknąć, jeszcze w trakcie choroby Honoriusza II kardynałowie uzgodnili szczegóły wyboru nowego papieża. Prawdopodobnie po raz pierwszy w historii papieskich elekcji wybór miał być dokonany w procedurze compromissum, tj. nie przez wszystkich kardynałów, lecz przez wydelegowaną w tym celu komisję. Komisja ta miała liczyć ośmiu kardynałów – w tym dwóch biskupów, trzech prezbiterów i trzech diakonów. Przedstawiciele każdego ze stopni kardynalskich mieli wybrać własnych reprezentantów. Dzięki tej metodzie wyboru – zaproponowanej prawdopodobnie przez Aymerica – frakcja “młodych” uzyskała większość w składzie komisji elektorskiej, gdyż, pomimo iż ogółem stanowiła mniejszość, miała przewagę wśród kardynałów-biskupów i kardynałów-diakonów, podczas gdy “starzy” w zdecydowanej większości byli kardynałami-prezbiterami.

Tym sposobem na ośmiu członków komisji pięciu należało do frakcji “młodych”, w tym obydwaj kardynałowie biskupi (Wilhelm z Palestriny i Corrado z Sabiny), jeden z trzech kardynałów prezbiterów (Pietro Ruffino z Ss. Silvestro e Martino) i dwóch z trzech kardynałów diakonów (kanclerz Aymercic z S. Maria Nuova i Gregorio Papareschi z S. Angelo in Pescheria). “Starych” reprezentowało jedynie dwóch kardynałów prezbiterów (Pietro Pierleoni z S. Maria in Trastevere oraz Pietro Pisano z S. Susanna) i jeden kardynał diakon (Gionata z Ss. Cosma e Damiano).

Wybór Innocentego II Honoriusz II zmarł w nocy z 13 na 14 lutego 1130 roku w klasztorze S. Gregorio. Kanclerz Aymeric błyskawicznie przeprowadził jego pogrzeb i zwołał komisję elektorską do dokonania wyboru następcy. W międzyczasie jednak kardynałowie Pietro Pierleoni i Gionata najwyraźniej zorientowali się w podstępie Aymerica, gdyż obaj wycofali się ze składu komisji. Byli oni przekonani, że zrywając quorum uniemożliwią komisji działanie. Aymeric zignorował jednak ten fakt i komisja zebrała się w 6-osobowym składzie:

Wilhelm, kardynał biskup Palestriny Corrado Demetri, kardynał biskup Sabiny Pietro Pisano, kardynał prezbiter S. Susanna Pietro Ruffino, kardynał prezbiter Ss. Silvestro e Martino Gregorio Papareschi, kardynał diakon S. Angelo in Pescheria Aymeric de la Chatre, kardynał diakon S. Maria Nuova i kanclerz Świętego Kościoła Rzymskiego

Mimo protestów kardynała Pietro Pisano pozostali członkowie dokonali wyboru kardynała Gregorio Papareschi, diakona S. Angelo in Pescheria (także członka komisji). Elekt przybrał imię Innocenty II i rankiem 14 lutego został intronizowany w bazylice laterańskiej. Jego wybór niemal natychmiast uznało jeszcze sześciu kolejnych kardynałów: Giovanni z Ostii, Matthieu z Albano, Goselinus z S. Cecilia, Piotr z S. Anastasia, Giovanni z S. Crisogono i Gerardo z S. Croce. Wkrótce dołączyło do nich jeszcze ośmiu kolejnych.

Wybór Anakleta II Kiedy wiadomość o pospiesznym wyborze Innocentego II rozeszła się po Rzymie, większość pozostałych kardynałów odmówiła uznania go i jeszcze tego samego dnia zgromadziła się w kościele San Marco, aby przeprowadzić nowy wybórNie ma pewności, czy w kościele S. Marco zebrali się wszyscy obecni w Rzymie kardynałowie, którzy nie uznali Innocentego II. Dekret Anakleta II wydany jeszcze tego samego dnia zaraz po wyborze nosi podpisy jedynie 14 kardynałów; byli to: biskup Pietro Senex z Porto, prezbiterzy Gregorio de Ceccano z Ss. XII Apostoli, Saxo z S. Stefano, Piotr z S. Marcello, Comes z S. Sabina, Grzegorz z S. Balbina, Crescenzio z Ss. Marcellino e Pietro, Lectifredo z S. Vitale, Pietro Pisano z S. Susanna, Mateusz z S. Pietro in Vincoli i Henryk z S. Prisca, oraz diakoni Gregorio z S. Eustachio, Gionata z Ss. Cosma e Damiano i Angelo z S. Maria in Domnica. Nie przesądza to jednak, że pozostali byli nieobecni.. Początkowo kardynał Pietro Pierleoni zaproponował wybór biskupa Porto Pietro Senex, ten jednak odmówił, wobec czego obrano samego kardynała Pierleoni. Przybrał on imię Anaklet II.

W wyborze Anakleta II uczestniczyli także przedstawiciele niższego duchowieństwa rzymskiego. Wśród sygnatariuszy wydanego jeszcze tego samego dnia dekretu wyborczego obok 14 kardynałów figurują także subdiakoni Świętego Kościoła Rzymskiego m.in. Gregorio, primicerius scholae cantorum i Raniero, archiprezbiter bazyliki S. Maria Maggiore

Obediencje Innocentego II i Anakleta II wśród kardynałów wiosną 1130 roku