250px|thumb|Mapa guberni witebskiej 1820 Gubernia witebska (ros. Витебская губерния) – jednostka administracyjna Imperium Rosyjskiego utworzona w 1802 na miejscu województwa witebskiego sprzed 1772. Odpowiada północno-wschodniej części dzisiejszego obwodu witebskiego Białorusi, a także wschodniej części Łotwy (obejmuje m.in. Dyneburg, Rzeżycę i Lucyn) oraz niektórym rejonom Rosji (Newel i Siebież – obwodu pskowskiego, Wieliż – smoleńskiego).
Administracja i samorząd W 1904 roku gubernia liczyła 12 miast, 41 miasteczek, 19750 wsi;
Powiaty: witebski, wieliski, horodecki, dźwiński (dawny dyneburski), drysieński, lepelski, lucyński, newelski, połocki, rzeżycki, siebieski.
Na terenie guberni, podobnie jak na innych terenach ziem zabranych, władze rosyjskie szczególnie długo opóźniały utworzenie samorządu terytorialnego, tzw. ziemstw. Wynikało to z obawy przed zdominowaniem ich przez miejscową ludność nierosyjską, szczególnie Polaków. Podczas gdy w innych częściach Imperium Rosyjskiego ziemstwa tworzone były już w drugiej połowie XIX wieku, w guberni witebskiej ich namiastka powstała dopiero 2 kwietnia 1903 roku. Członkowie ziemstw byli jednak wyznaczani przez administrację carską i mieli skrajnie ograniczone kompetencje. Samorząd w guberni uległ wzmocnieniu 14 marca 1911 roku, gdy ta została objęta ukazem carskim o wprowadzeniu ziemstw z 12 czerwca 1890 roku. Była to jednak jego zmodyfikowana wersja, gwarantująca dominującą pozycję Rosjan.
Po rozpadzie Imperium Rosyjskiego i uzyskaniu niepodległości przez kraje Europy Wschodniej większa część guberni znalazła się w składzie Rosji (i kolejno ZSRR). Wschodnia część (powiaty dyneburski, lucyński i rzeżycki) weszła w skład niepodległej Łotwy. Mały skrawek (gminę Orzechowno z powiatu lepelskiego) przyłączono do Polski (do powiatu dziśnieńskiego).
Obszar W początkach XX wieku: 38649,5 wiorst kwadratowych (według Brockhausa-Efrona) lub 39700 (według Pawlenkowa);
Ukształtowanie terenu Powierzchnia pofalowana, najwyżej położony pas terenu ciągnie się z guberni pskowskiej w stronę Newelu i Horodka (do 952 stóp wysokości), dalej wododziałem Dźwiny i Dniepru; część zachodnia (powiaty dźwiński, lucyński i rzeżycki) nizinna; wiele jezior (około 2500), bagien i lasów; gleba nieurodzajna, glinista i piaszczysta;
Rzeki Dźwina była w 1904 żeglowna na całej rozciągłości, podobnie jak jej dopływy Mieża, Kasplia, Ułła. Najważniejsze rzeki; Łuczessa, Uszacz, Usiana, Połoto i Dryssa;
Jeziora Z jezior najważniejsze: Łubań (112 w. kw.), Razno (75 w. kw.) i Oświejskie (49 w. kw.); bagna zajmują do 4000 w. kw.
Klimat Na zachodzie łagodniejszy niż na wschodzie, Dźwina wolna od lodu przez 247 dni w roku.
Ludność 1,669 mln 1904 lub 1,74 mln (przed 1910), z tego 237 (255) tys. w miastach.
Skład etniczny 53% – Białorusini, 17% – Łotysze (zajmują 3 powiaty zachodnie, zwane inflanckimi (d. Inflanty Polskie): dźwiński, rzeżycki, lucyński), 13% – Rosjanie (gł. staroobrzędowcy) 11% – Żydzi 3% – Polacy 0,5% – Niemcy
Wyznania prawosławni – 825 601 katolicy – 357 309 żydzi – 175 629 starowierzy i sektanci — 83 022 luteranie – 46 654 muzułmanie – 661 baptyści – 130 razem – 1 489 246Pierwszy spis powszechny ludności Imperium Rosyjskiego r. 1897 г.
Główne zajęcia ludności 74% ludności chłopskiej (rolnictwo, sadownictwo, leśnictwo), 8% w przemyśle przetwórczym;
Przemysł Robotników w 1903 roku 39 tys. (kopacze na kolei, prace leśne, rybołówstwo); rzemieślników — 48 tys. (wyroby z drewna, szewcy i krawcy., plecenie sieci rybackich, sukiennictwo); fabryk i zakładów 1293 z 7 tys. robotników, produkcja warta 6,5 mln rubli rocznie (1 przędzalnia lnu, 2 gorzelnie, 126 garbarni, 142 cegielnie, 424 młyny); handel mało rozwinięty i głównie miejscowy;
Rolnictwo Uprawiane były żyto, owies, jęczmień, kartofle; średnio w latach 1900—1904 zebrano 13,2 mln pudów żyta ozimego, 3,6 mln pudów jęczmienia, 7,2 mln pudów owsa i 20,2 mln pudów ziemniaków; rozwinięte lniarstwo; sadownictwo przemysłowe (jabłka, gruszki i śliwki); pasterstwo podupada; lasy zajmowały do 35% obszaru guberni, dużo drewna budowlanego (sosna, świerk), dużo przeróbki drewna, wzdłuż brzegów Dźwiny zachodniej — stocznie; na jeziorach rybactwo;
Oświata Według spisu z 1897 roku, w guberni umiejętność czytania i pisania posiadało 33% ludności powyżej 9 roku życia.
Szkoły: według Pawlenkowa 5 średnich, 9 specjalnych, 1281 niższych; według Brockhausa-Efrona razem 1667 z 61 tys. uczniów, w tym 349 szkół początkowych Ministerstwa Oświaty Ludowej, 246 szkół parafialnych, 659 szkół elementarnych, 5 średnich z 2248 uczniami, korpus kadecki, seminarium nauczycielskie, 5 seminariów duchownych, szkoła rolnicza i rzemieślnicza; 385 szkół żydowskich (z nich 23 skarbowe) z 7095 uczniami; umiejących czytać i pisać 24,5%;
Miasta thumb|Dyneburg, 1912 Największe miasta guberni w 1897 roku na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie: miastopopulacjawojewództwo(1771)193020161.Dźwińsk (Dyneburg)69 67520px inflanckie2.Witebsk65 87120px witebskie3.Połock20 29420px połockie4.Wieliż12 19320px witebskie5.Rzeżyca10 79520px inflanckie6.Newel9 34920px witebskie7.Lepel6 28420px połockie8.Lucyn5 14020px inflanckie9.Horodek5 02320px witebskie10.Siebież4 32620px połockie
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Mapy i podział administracyjny guberni witebskiej
!