Tupaja, nadrzewnica (Tupaia) – rodzaj ssaków z rodziny tupajowatych (Tupaiidae).
Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki występujące w południowo-wschodniej Azji.
Morfologia Długość ciała (bez ogona) 110–230 mm, długość ogona 120–230 mm, długość ucha 6–20 mm, długość tylnej stopy 29–55 mm; masa ciała 35–300 g
Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1821 roku brytyjski zoolog Thomas Stamford Raffles w artykule zatytułowanym Katalogowy spis kolekcji zoologicznej, sporządzonej na zlecenie Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej na wyspie Sumatra i w jej okolicach, opublikowanym w czasopiśmie „Transactions of the Linnean Society of London”. Raffles wymienił dwa gatunki – Tupaia ferruginea i Tupaia tana – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Tupaia ferruginea .
Etymologia Tupaia (Tupaya, Tupaja, Tapaia): malaj. nazwa tupai dla wiewiórki lub tupai. Sorex-Glis i Glisorex (Glisosorex, Glirisorex): zbitka wyrazowa nazw rodzajów: Sorex (ryjówka) oraz Glis (popielica). Gatunek typowy: Sorex glis . Cladobates (Chladobates, Gladobates): klados ‘gałąź, gałązka’; βατης batēs ‘piechur’, od βατεω bateō ‘stąpać’, od βαινω bainō ‘chodzić’. Gatunek typowy: Cuvier wymienił trzy gatunki – Tupaia ferruginea , Tupaia javanica i Tupaia tana – z których gatunkiem typowym jest Tupaia tana . Hylogale (Hylogalea): gr. ὑλη hulē ‘teren lesisty, las’; γαλεή galeē lub γαλή galē ‘łasica’. Glipora: etymologia niejasna, Jentink nie wyjaśnił znaczenia nazwy rodzajowej. Gatunek typowy: Jentink wymienił trzy gatunki – Hylogale murina , Glipora leucogaster (= Tupaia minor ) i Glipora rufescens (= Tupaia splendidula ) – z których gatunkiem typowym jest Glipora leucogaster (= Tupaia minor ). Urogale: gr. ουρα oura ‘ogon’ ; γαλεή galeē lub γαλή galē ‘łasica’. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Urogale cylindrura (= Tupaia everetti ). Tana: epitet gatunkowy Tupaia tana ; lokalna nazwa Tupai tana dla tupai okazałej. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Tupaia tana . Lyonogale: Marcus Ward Lyon (1875–1942), amerykański przyrodnik; gr. γαλεή galeē lub γαλή galē ‘łasica’.
Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxTupaia belangeri(J.A. Wagner, 1841)tupaja północna2 podgatunkiod południowo-zachodnich i południowo-środkowych Chin (włącznie z wyspą Hajnan) i Nepalu na południe przez Bhutan, północno-wschodnie Indie, północno-wschodni Bangladesz, Azję Południowo-Wschodnią do północny Półwysep MalajskiDC: 16–23 cmDO: 15–20 cmMC: 160–200 gcentruj|150pxTupaia minorA. Günther, 1876tupaja mała4 podgatunkiPółwysep Malajski, Sumatra, Borneo i niektóre wyspy (Banggi, Balambangan, Singkep i prawdopodobnie Laut)DC: 11–14 cmDO: 13,5–17,5 cmMC: 35–80 gcentruj|150pxTupaia glis(Diard, 1820)tupaja pospolitagatunek monotypowyPółwysep Malajski (włącznie z kilkoma wyspami leżącymi u jego wybrzeży) i Wyspy Lingga (Lingga i Singkep)DC: 13,5–21 cmDO: 12,5–18 cmMC: 90–190 gcentruj|150pxTupaia nicobarica(Zelebor, 1869)tupaja nikobarskagatunek monotypowyendemit Indonezji: Nikobary (Wielki i Mały Nikobar)DC: 17,5–19,5 cmDO: 19–23 cmMC: brak danychcentruj|150pxTupaia ferrugineaRaffles, 1821gatunek monotypowyendemit Indonezji: Sumatra i Wyspy Batu (Tanahbala)DC: 17,5–20 cmDO: 14–17,5 cmMC: brak danychTupaia chrysogasterG.S. Miller, 1903tupaja złotobrzuchagatunek monotypowyendemit Indonezji: Wyspy Mentawai (Sipura, Północna i Południowa Pagai oraz prawdopodobnie Siberut)DC: 18–22 cmDO: 12,5–15 cmMC: brak danychTupaia discolor Lyon, 1906gatunek monotypowyendemit Indonezji: wyspa Bangka na południowy wschód od wybrzeży SumatryDC: 19–21 cmDO: 16–19 cmMC: brak danychcentruj|120pxTupaia javanicaHorsfield, 1822tupaja jawajskagatunek monotypowyendemit Indonezji: zachodnia Sumatra i wyspy Nias, Jawa i BaliDC: 13–15 cmDO: 14,5–17,5 cmMC: brak danychTupaia hypochrysaO. Thomas, 1895gatunek monotypowyendemit Indonezji: zachodnia JawaDC: około 14,5 cmDO: około 14,5 cmMC: brak danychcentruj|150pxTupaia tanaRaffles, 1821tupaja okazała15 podgatunkówSumatra, Borneo i niektóre wyspy (Banyak, Batu, Bangka, Belitung, Lingga, Riau, Natuna, Labuan, Bangii i Tambelan)DC: 17,5–21 cmDO: 15–19,5 cmMC: 200–300 gcentruj|150pxTupaia longipesO. Thomas, 1893tupaja długonogagatunek monotypowyniziny północnego Borneo na południe do rzek Rajang i Kayan (Malezja, Brunei i Indoznezja)DC: 19–20 cmDO: 18–19 cmMC: około 165 gcentruj|80pxTupaia gracilisO. Thomas, 1893tupaja wysmukłagatunek monotypowyMalezja i Indonezja: Borneo (z wyjątkiem centralnych wyżyn i południowo-wschodniej części wyspy), w pobliżu wysp Banggi i Karimata; prawdopodobnie wyspy Belitung i Bangka)DC: 13,5–15 cmDO: 15,5–18 cmMC: około 70 gcentruj|150pxTupaia montanaO. Thomas, 1892tupaja górska3 podgatunkiBorneo: Malezja (rezerwat przyrody Lanjak Entimau, Batu Song, Kalulong, Usun Apau, Dulet, Puek i Kinabalu) oraz Indonezja (Borneo Wschodnie)DC: 15–17,5 cmDO: 12–15 cmMC: 110–150 gcentruj|150pxTupaia dorsalisSchlegel, 1857tupaja pasiasta gatunek monotypowyzachodnie, środkowe i wschodnie Borneo (Malezja, Brunei i Indonezja); w Sabah, rzadki wzdłuż granicy KalimantanuDC: 17,5–19,5 cmDO: 14,5–15 cmMC: brak danychcentruj|150pxTupaia pictaO. Thomas, 1892tupaja pomalowana2 podgatunkipółnocno-zachodnie i wschodnie Borneo (Malezja, Brunei i Indonezja)DC: 17,4–20 cmDO: około 15 cmMC: brak danychTupaia salatanaLyon, 1913gatunek monotypowyMalezja i Indonezja: południowe Borneo, na południe od rzek Rajang i KayanDC: 17,5–21 cmDO: 17,5–20 cmMC: brak danychcentruj|150pxTupaia splendidulaJ.E. Gray, 1865tupaja ruda5 podgatunkówMalezja i Indonezja: Borneo, Karimata, Wyspy Natuna (Laut i Bunguran) i Wyspy Anambas (Kiabu)DC: 15–17,5 cmDO: 12–15 cmMC: 110–150 gTupaia everettiO. Thomas, 1892nadrzewnica filipińskagatunek monotypowyendemit Filipin: Mindanao i pobliskie Dinagat i SiargaoDC: 17–22 cmDO: 11,5–17,5 cmMC: około 350 gTupaia palawanensisO. Thomas, 1894tupaja palawańska2 podgatunkiendemit Filipin: Palawan, Balabac, Busuanga, Culion i CuyoDC: 15,7–19 cmDO: 15–18 cmMC: 120–160 g Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia.
Opisano również gatunki wymarłe: Tupaia miocenica (Tajlandia; miocen) Tupaia storchi (Chińska Republika Ludowa; miocen).
Uwagi
Przypisy Nazwy polskie za:
Bibliografia
Kategoria:Tupajowate