3 Pułk Artylerii Ciężkiej im. Króla Stefana Batorego (3 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk rodowód swój wywodzi z „wojennych” I/1 pułku artylerii ciężkiej, II/3 pułku artylerii ciężkiej oraz II/4 pułku artylerii ciężkiej. Sformowany w 1921, do września 1939 stacjonował w garnizonie Wilno na terenie Okręgu Korpusu nr III. Od 1929 był podporządkowany dowódcy 3 Grupy Artylerii. W 1939 zmobilizował między innymi 19 dac i 1 dac. W kampanii wrześniowej dowódca pułku pełnił obowiązki dowódcy artylerii obrony Warszawy, a jego sztab składał się w dużej mierze z oficerów 3 pac.

Formowanie i zmiany organizacyjne „Wojenny” I dywizjon 1 pułku artylerii ciężkiej swój szlak bojowy zakończył w okolicach Nowoprudek i Zrebowicz. Po zakończeniu działań wojennych przechodził kolejne zmiany organizacyjne. Od 10 kwietnia 1921 baterie dywizjonu stanowiły 1 dywizjon artylerii ciężkiej Legionów, a 27 grudnia utworzono z nich I dywizjon „pokojowego” 3 pułku artylerii ciężkiej.

II dywizjon „wojennego” 3 pułku artylerii ciężkiej do końca wojny polsko-bolszewickiej działał osobnymi bateriami. Rozejm zastał 4 baterię w rejonie Nowo-Święcian, a 5 baterię w Olkiewiczach. 6 bateria cały czas pozostawała we Lwowie. W związku z „buntem gen. Żeligowskiego” i jego 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej, w listopadzie skierowano na Wileńszczyznę 4 baterię, a 26 grudnia cały II dywizjon przemianowano na 1 litewsko-białoruski dywizjon artylerii ciężkiej. Dywizjon wszedł w skład Wojsk Litwy Środkowej. Później 1 litewsko-białoruski dac został przemianowany na 19 dywizjon artylerii ciężkiej. Z niego to 31 października 1921 utworzono II dywizjon „pokojowego” 3 pułku artylerii ciężkiej.

II dywizjon „wojennego” 4 pułku artylerii ciężkiej działania wojenne zakończył w Grodnie. Po zakończeniu walk przechodził kolejne zmiany organizacyjne. W listopadzie wszedł w skład 20 pułku artylerii ciężkiej, a od 27 maja 1921 stał się samodzielnym 29 dywizjonem artylerii ciężkiej. 27 listopada wszedł w struktury „pokojowego” 3 pułku artylerii ciężkiej jako jego III dywizjon.

Za udział w walkach „wojennych” dywizjonów, które w 1921 utworzyły 3 pułk artylerii ciężkiej, Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy odznaczonych zostało 7 oficerów i żołnierzy. Ponadto Krzyżem Walecznych zostało odznaczonych 17 oficerów i 64 szeregowych, w tym 4 oficerów po raz czwarty, 5 oficerów po raz trzeci oraz 12 oficerów i 4 szeregowych po raz drugi. Wśród odznaczonych byli kanonierzy Stanisław Męcik i Tomasz Młynarski.

3 grudnia 1920 r. w Mołodecznie Naczelny Wódz Marszałek Józef Piłsudski odznaczył trąbki 2 i 3 baterii Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari V klasy. lewo|66x66px|Order Virtuti Militari

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militaritrąbka 2 baterii (nr 7683) trąbka 3 baterii (nr 7684) kpr. Józef Gajda (nr 204)por. Stefan Krupko plut. Franciszek Łenczowski ppłk Witold Mirskipor. Stanisław Monkielewicz por. Antoni Srokowski por. Hieronim Suszczyński

3 pac w Wilnie thumb|Defilada ciężkich dział z 3 pułku artylerii ciężkiej na ulicach Wilna

Zakwaterowanie Pułk stacjonował w Wilnie w koszarach im. Księcia Józefa Poniatowskiego, a jego magazyny amunicyjne znajdowały się na Bołtupiu. Przejęte po armii carskiej koszarowce były w bardzo złym stanie. Pomieszczenia były zdewastowane, a wyposażenie rozkradzione przez mieszkańców Śnipiszek. Do połowy lat dwudziestych kasyno oficerskie mieściło się w budynku mieszkalnym. Aby zdobyć dodatkowe środki finansowe pułk handlował nawozem końskim i wynajmował konie. W 1925 warsztaty pułkowe powiększyły się o kuźnię świadczącą także usługi dla ludności cywilnej. W ramach spółdzielni na terenie koszar funkcjonował też fryzjer i pralnia.

Kultura i rozrywka w pułku W pułku toczyło się bogate życie kulturalne i towarzyskie. Działał „Teatr Żołnierski 3 pac”. Dawał on kilka przedstawień w roku, grając najczęściej komedie. Pułk posiadał własny „kinematograf”, co pozwalało na organizowanie trzech do czterech seansów filmowych w ciągu miesiąca. W Kasynie Oficerskim organizowane były „sobótki” z tańcami i poczęstunkiem. Uczestniczyli w nich także podoficerowie wraz z rodzinami. Wśród korpusu podoficerskiego największą popularnością cieszyły się „zabawy domowe”, odbywające się we wszystkie karnawałowe czwartki. Przygrywała na nich orkiestra pułkowa. Tradycją noworoczną były spotkania organizowane dla kadry 31 grudnia. Poza rodzinami brali w nich udział zaproszeni goście.

Sport w pułku Sport w pułku odgrywał zawsze bardzo ważną rolę. Zarówno kadra, jak i żołnierze służby zasadniczej, trenowali w ramach WKS Pogoń. Pułk miał także swoje wyposażenie sportowe i to na najwyższym poziomie. W latach 1923–1933 w jednostce działał „Klub Sportowy 3 pac”, który posiadał m.in. sekcję wioślarską. Najwięcej żołnierzy grało jednak w piłkę nożną. Zmusiło to nawet dowódcę pułku do wydania zakazu gry tam, gdzie ustawicznie zdarzały się wypadki wybijania szyb. Reprezentacja 3 pac w piłce nożnej wielokrotnie zdobywała mistrzostwo Okręgu Korpusu III w tej dyscyplinie. Także pułkowe drużyny siatkówki i koszykówki wielokrotnie zajmowały czołowe miejsca podczas rozgrywek OK III. Dwa razy do roku organizowano pułkowe zawody lekkoatletyczne, a co roku odbywał się konny bieg myśliwski, w którym uczestniczyło około 15 do 30 oficerów. Pułk dysponował też własnym basenem. Decyzją dowódcy pułku realizowana była przymusowa nauka pływania. Trenowane były także dyscypliny typowo wojskowe takie jak: rzut granatem, pływanie z bronią, jazda zaprzęgiem artyleryjskim itp..

Szkolenie programowe Gros zajęć w pułku realizowano w koszarach i na garnizonowym placu ćwiczeń taktycznych. Corocznie, zazwyczaj w ośrodku ćwiczeń „Pohulanka”, czasem w OC „Leśna”, baterie przechodziły szkołę ognia. W czasie ćwiczeń taktyczno-ogniowych często współdziałano z oddziałami 19 Dywizji Piechoty, wydzielając do dyspozycji jej dowódcy jeden dywizjon. 31 lipca 1938 prowadzono na Pohulance ćwiczenie doświadczalne. Jego tematem było ugrupowanie dywizjonu artylerii ciężkiej w marszu przy silnym zagrożeniu przez lotnictwo. Ćwiczenie to wykazało, że zabezpieczenie przed samolotami jest niewystarczające, a organizacja służby obserwacyjno-meldunkowej, przy osiąganych przez samoloty prędkościach, niezadowalająca.

Zmiany etatowe w pułku W końcu grudnia 1921 zakończono prace organizacyjne w „nowym” 3 pułku artylerii ciężkiej. Pułk zachował początkowo trzydywizjonową i dziewięciobateryjną strukturę wojenną. W 1923 w skład pułku wchodziło: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej. Oprócz baterii dywizjonowych, w skład pułku wchodziła także 3 kompania artylerii pieszej oraz samodzielna bateria przeciwlotnicza nr 3. Ta ostatnia w 1926 przekształcona została w 3 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej. W 1931 oba te pododdziały usamodzielniły się i zostały wyłączone ze struktur 3 pac. Dopiero 3 marca 1930 pułk przeszedł na organizację na stopie pokojowej. Uległy wtedy rozwiązaniu 5., 8. i 9 bateria, a w pełnym składzie pozostał jedynie „alarmowy” I dywizjon. Wkrótce rozwiązano 3 baterię, odtwarzając jednocześnie 8 baterię. W ten sposób każdy dywizjon posiadał po dwie baterie.

16 października 1936 Minister Spraw Wojskowych nadał jednostce nazwę 3 Pułk Artylerii Ciężkiej imienia Króla Stefana Batorego, lecz nie zezwolił żołnierzom pułku na noszenie inicjałów „S.B.” na naramiennikach kurtek i płaszczy, w miejsce cyfry „3”„Dz. Rozk. MSWojsk.” nr 15 Z 16 X 1936, poz. 184..

Kolejna zmiana organizacyjna miała miejsce w 1939. Wtedy zlikwidowany został III dac, a jednocześnie pułk wydzielił ze swojego składu dwie baterie haubic kal. 155 mm, które miały wejść w skład nowo formowanego 30 dywizjonu artylerii ciężkiej. Ponadto pułk miał utworzyć dowództwo 30 dac i pluton łączności, a baterię armat kal. 105 mm miał sformować 2 pułk artylerii ciężkiej. Organizacja dywizjonu nie doszła jednak w pełni do skutku, a we wrześniu 1939 30 dac praktycznie stanowił II/3 pac. Miał on na stanie 12 haubic kal. 155 mm, a brakująca bateria pochodziła także ze składu 3 pac.

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkupłk Bolesław DziubińskiI zastępca dowódcyppłk Emil Growińskiadiutantkpt. Wacław Bundyknaczelny lekarz medycynykpt. dr Tadeusz Mikołaj Gołkowskilekarz weterynariimjr Henryk Presseroficer zwiadowczywakatII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Romuald Skupińskioficer mobilizacyjnykpt. Eugeniusz Odejewskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. Witalis Fiedorkiewiczoficer administracyjno-materiałowykpt. adm. (art.) Henryk Giedroyćoficer gospodarczykpt. int. Stanisław Pysiakoficer żywnościowykpt. adm. (art.) Marian Perzyńskidowódca plutonu łącznościpor. Tesławski Aleksanderoficer plutonuppor. Leon Korejwodowódca szkoły podoficerskiejkpt. Wacław Rogalskizastępca dowódcypor. Olgierd Damian Pożerskidowódca plutonupor. Franciszek Olsztyńskidowódca plutonupor. Stanisław Romanowiczdowódca plutonuppor. Edward Schulzdowódca I dywizjonumjr Henryk Rajewiczdowódca 1 bateriikpt. Ryszard Grabiańskidowódca plutonuppor. Władysław Chojnowskidowódca 2 bateriipor. Konstanty Marguszdowódca plutonuppor. Antoni Kuśmirekdowódca II dywizjonumjr Justyn Mokrzeckidowódca 4 bateriikpt. Józef Cieszkodowódca plutonuppor. Jerzy Franciszek Feliks Łuczyńskidowódca plutonuppor. Leonidas Szulcdowódca 5 bateriikpt. Stanisław Tottdowódca plutonuppor. Kazimierz Adam Paprockiw szpitalukpt. Józef Hernik

3 pac w kampanii wrześniowej thumb|Artyleria ciężka w 1939 przed wybuchem II wojny światowej

Mobilizacja Pułk był jednostką mobilizującą. Zgodnie z planem mobilizacyjnym „W” sformował: w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem zielonym: dywizjon artylerii ciężkiej typu II nr 19 dla 19 DP pluton taborów nr 19 dla 19 DP w mobilizacji alarmowej, w grupie jednostek oznaczonych kolorem czerwonym: dywizjon artylerii ciężkiej typu II nr 1 dla 1 DPLeg pluton taborów nr 1 dla 1 DPLeg. I dywizjon 3 pac typu I od 31 sierpnia 1939, w I rzucie mobilizacji powszechnej: dowództwo 3 pułku artylerii ciężkiej polowy szpital weterynaryjny nr 31

Z kolei 30 pułk artylerii lekkiej, na bazie 30 dywizjonu artylerii ciężkiej sformowałTamże, s. 309.: w I rzucie mobilizacji powszechnej: II dywizjon 3 pac

Działania bojowe pułku W założeniach planu operacyjnego „Zachód” 3 pac miał wejść w skład Armii „Prusy”.

Działania bojowe I/3 pac Udział w bitwie pod Tomaszowem Mazowieckim Zmobilizowany w alarmie w dniach 24–30 sierpnia 1939, I dywizjon wojennego 3 pac, w składzie trzech baterii armat 105 mm, został skierowany transportami kolejowymi od 31 sierpnia do 4 września do dyspozycji dowódcy Armii „Prusy”. Do rejonu Skierniewic dojechało dowództwo dywizjonu i 1 bateria; z uwagi na zniszczenia torów reszta dywizjonu dotarła do okolic Żyrardowa. 5 września I dywizjon artylerii ciężkiej został przydzielony dowódcy 13 Dywizji Piechoty. 13 Dywizja przyjęła ugrupowanie obronne w lasach na południe od Ujazdu i na zachód od Tomaszowa Mazowieckiego. Już w czasie zajmowania rejonu stanowisk ogniowych 1 bateria i dowództwo dywizjonu, w pobliżu Cekanowa, zostały zbombardowane i poniosły straty. 7 września 1 bateria armat wspierała w obronie 44 pułk piechoty w rejonie Glinnika i lasów spalskich. Od godzin porannych do 15:30, 1 bateria wraz z 44 pp walczyła z jednostkami niemieckiej 1 Dywizji Pancernej, atakowało ok. 60 czołgów wspartych piechotą zmotoryzowaną. 1 bateria zniszczyła kilka pojazdów pancernych. W walce artyleria poniosła straty sięgające 50% stanów osobowych i sprzętu. 7 września wieczorem 1 bateria z dowództwem dywizjonu wycofały się w kierunku Inowłodza wraz z oddziałami 13 DP, które zbierały się w lasach Brudzewice. W miejscu koncentracji do dywizjonu dołączyły 2 i 3 baterie armat wyładowane w Żyrardowie.

Walki odwrotowe ku Wiśle