Krzyżakowate (Araneidae) – rodzina pająków z infrarzędu Araneomorphae i nadrodziny Araneoidea. Obejmuje ponad 3 tysiące opisanych gatunków, zgrupowanych w ponad 190 rodzajach.

Najstarszym znanym przedstawicielem Araneidae jest Mesozygiella dunlopi żyjący we wczesnej kredzie na obecnych terenach Hiszpanii.

Morfologia i zachowanie Pająki o rozmiarach od małych po bardzo duże, najczęściej jednak o ciele długości kilkunastu mm. Dymorfizm płciowy jest dobrze zaznaczony – samice są wyraźnie większe od samców. Prosoma samców jest gruszkowata. Karapaks ma zwykle niski nadustek. Występuje u nich ośmioro mniej więcej równych rozmiarów oczu. Oczy par bocznych leżą w dużej odległości od oczu par środkowych, zwykle na wzgórkach. Szczękoczułki mają w części nasadowej boczny guzek, określany jako condylus. U krzyżakowatych w ścisłym sensie jest on zawsze gładki, nie zaś rowkowany jak u prządkowatych. Szczękoczułki samic wyposażone są w ząbki i chilum. Odnóża są silne, zaopatrzone w kolce, zwieńczone trzema pazurkami. Czwarta para odnóży wyposażona jest w sustentaculum na szczycie stopy. Opistosoma (odwłok) zwykle jest pękata, zwłaszcza u samic. Płytka płciowa samicy zaopatrzona jest w trzonek (scapus) lub narząd mu homologiczny. Nogogłaszczki samca zwykle mają złożoną budowę; wyposażone są w zwartego kształtu golenie, stosunkowo kulistawe tegulum, co najmniej jeden skleryt tegularny oraz radix, niekiedy zlany z nasadową częścią embolusa. Charakterystyczną cechą szeroko rozumianych krzyżakowatych (Araneidae s.lato = Orbipurae) jest współdzielenie przez apofyzę medialną i embolus tej samej hematodochy.

Typowo pająki te budują nad powierzchnią ziemi pionowe, koliste (promieniste) sieci łowne. U licznych linii ewolucyjnych zachowanie to uległo jednak modyfikacji i można w tej grupie spotkać sieci trójwymiarowe, poziome, a nawet polowanie przy pomocy lassa lub z zasadzki.

Rozprzestrzenienie Rodzina kosmopolityczna. Jej przedstawiciele zamieszkują wszystkie strefy klimatyczne. W Polsce występuje 50 gatunków krzyżakowatych, głównie z rodzaju Araneus, Araniella i LarinioidesBlick, T. et al. (2004).Checklist of the spiders of Central Europe. (Arachnida: Araneae). Version 1. Dezember 2004. (PDF) (zobacz: krzyżakowate Polski).

Taksonomia Takson rangi rodzinowej od rodzaju Araneus utworzył jako pierwszy w 1757 roku Carl Alexander Clerck. Dawniej rodzina ta była znacznie szerzej definiowana. Eugène Simon w publikowanej w latach 90. XIX wieku Histoire naturelle des araignées używał synonimicznej krzyżakowatym rodziny Argiopidae, która zakresem bardziej przypominała współczesną nadrodzinę Araneoidea. Stopniowo wydzielono z krzyżakowatych m.in. rodziny Cyatholipidae, tkańcowatych, kwadratnikowatych, osnuwikowatych i klejnotnikowatych. W 2017 roku Dimitar Dimitrow i współpracownicy wydzieli z nich rodzinę Arkyidae. W 2013 roku Matjaž Kuntner i współpracownicy wprowadzili rodzinę Zygiellidae, a w 2019 skorygowali jej nazwę na Phonognathidae. W 2023 roku Kuntner i inni wprowadzili rodzinę Paraplectanoididae. Część autorów jako odrębną traktuje rodzinę prządkowatych i według stanu na 2023 rok klasyfikację taką przyjmuje World Spider Catalog.

Do rodziny tej zalicza się ponad 3 tysiące opisanych gatunków, zgrupowanych w ponad 190 rodzajach:

Zobacz też pająk krzyżak

Przypisy

Linki zewnętrzne