Johann Adolf Scheibe (ur. 5 maja 1708 w Lipsku, zm. 22 kwietnia 1776 w Kopenhadze) – niemiecki kompozytor epoki późnego baroku, tworzący przez większość życia w Danii. Jako wydawca pisma „Der critische Musikus” był też jednym z pierwszych stale publikujących krytyków muzycznych.

Życiorys 1708–1740 Jego ojcem był lipski budowniczy organów Johann Scheibe (1680-1748). W roku 1725 Johann - junior rozpoczął studia prawnicze i filozoficzne na uniwersytecie w tym mieście. Musiał jednak przerwać studia ponieważ sytuacja finansowa rodziny znacznie się pogorszyła. Został muzykiem i opanował dobrze organy i klawesyn. W 1729 nie udało mu się zostać kantorem kościoła i szkoły Św. Tomasza (był nim wtedy Johann Sebastian Bach), więc w latach 1730-1735 zarabiał jako nauczyciel muzyki.

W 1736 przeprowadził się do Hamburga, gdzie poznał tamtejszych kompozytorów. Zarówno Johanna Matthesona jak i Georga Telemanna. Podczas wyjazdów Telemanna, Scheibe zastępował go jako nauczyciel muzyki. Zachęcony przez Telemanna i Matthesona wydawał w latach 1737-1740 pismo zajmujące się krytyką muzyczną Der critische Musicus.

W roku 1739 Scheibe został kapelmistrzem margrabiego Friedricha Ernsta von Brandenburg-Kulmbach w jego posiadłości Friedrichsruhe, (w miejscowości Drage, nieopodal Itzehoe). Margrabia był namiestnikiem króla Danii w księstwach Szlezwiku i Holsztynu.

1740–1776 W 1740 roku, siostra Margrabiego, duńska Królowa Zofia Magdalena uczyniła go szefem duńskiej królewskiej orkiestry. Scheibe szybko został czołową postacią życia muzycznego Kopenhagi. Komponował dzieła wokalne (Passionsoratorium 1742, którego muzyka zaginęła) i instrumentalne. Współtworzył pierwsze duńskie towarzystwo muzyczne Det musikalske Societet, które w latach 1744-1749 organizowało publiczne koncerty.

Gdy zmarł król Chrystian VI Oldenburg w roku 1746, władzę objął Fryderyk V. Wpływy pietyzmu ustąpiły radości. W 1749 otwarto Det Kongelige Teater przy Kongens Nytorv w Kopenhadze, a także operę. Król lubił włoskie opery i francuskie opero-balety. Scheibe mocno krytykował włoską muzykę, więc został w roku 1748 zwolniony, a stanowisko nadwornego dyrygenta objął Paolo Scalabrini.

Scheibe przeniósł się do Sønderborga, gdzie znów został nauczycielem muzyki, a także tłumaczem duńskich dzieł literackich na język niemiecki. Utrzymywał jednak kontakty ze stołecznymi muzykami i skomponował ku czci królewskiego święta dzieło: Det musikalske Selskab.

Już od roku 1746 był członkiem kopenhaskiej loży Zorobabel. W roku 1749 opublikował zbiór masońskich melodii Neue Freymaurerlieder.

Prowadził orkiestrę wykonującą jego dzieła, dlatego bywał często w stolicy. Dopiero w 1762 osiadł w niej na stałe i mieszkał przez 14 lat, aż do śmierci.

Spuścizna literacka Compendium musices theoretico-practicum, das ist Kurzer Begriff derer nöthigsten Compositions-Regeln, MS, D LEm, ok. 1730 Der critische Musikus, I, Hamburg 1738, II, Hamburg 1740, I und II, Leipzig 1745 Abhandlung vom Ursprunge und Alter der Musik, insonderheit der Vokalmusik, Altona und Flensburg 1754 „Abhandlung über das Rezitativ“, in: Bibliothek der schönen Wissenschaften und freien Künste XI–XII, 1764–1765 Über die musikalische Composition, Erster Theil: Die Theorie der Melodie und Harmonie, Leipzig 1773 Zweyter Theil: Die Harmonie, oder Die Zusammensetzung der Töne an und für sich selbst, MS, DK Kk

Poglądy Scheibego jako krytyka muzycznego Scheibe uważał, że Johann Sebastian Bach i Georg Friedrich Händel byli największymi mistrzami muzyki na instrumenty klawiszowe; organy i klawesyn. "Koncert włoski" Bacha z (Italienisches Konzert - BWV 971) uważał za wzór dla instrumentalistów. Jeśli zaś chodzi o muzykę wokalną, Scheibe preferował tę, którą pisali Georg Philipp Telemann i Carl Heinrich Graun. W jego czasach to właśnie Telemann, Graun i Johann Adolf Hasse uchodzili za najlepszych kompozytorów. U Bacha Scheibe krytykował to, co raziło współczesnych: "sztuczność", "niejasny styl" i "przesadną wirtuozerię", "przeładowanie ozdobnikami i zbytnie skomplikowanie polifonii" a także to, że Bach nie pozostawiał soliście swobody doboru choćby niektórych ornamentów muzycznych.

Dlatego XIX-wieczni i dwudziestowieczni bacholodzy niejako zemścili się na Scheibe'm, nie wykazując zainteresowania dorobkiem kopenhaskiego kapelmistrza.

Dzieła muzyczne Scheibego (na podstawie materiału źródłowego) muzyka instrumentalna koncerty Concerto a flauto traverso in A (1), flauto traverso, violino I-II, viola, violoncello, Concerto a flauto traverso in A (2), flauto traverso, violino I-II, viola, basso, Concerto a flauto dolce in B, für flauto dolce, violino I-II, viola, basso, Concerto a flauto traverso in D (1), flauto traverso, violino I-II, viola, basso, Concerto a flauto traverso in D (2), flauto traverso, violino I-II, viola, basso, Concerto a flauto traverso in G, flauto traverso, violino I-II, viola, basso, Concerto a hautbois d'amour in G, hautbois d'amour, violino I-II, basso (violoncello, cembalo), Concerto a hautbois d'amour in h, hautbois d'amour, violino I-II, basso (violoncello, continuo), Concerto a violino in h, verschollen Concerto a cembalo in a, cembalo obligato, violino I-II, viola, basso, melodia zaginiona Concerto a cembalo in F, cembalo obligato, violino I-II, viola, basso, melodia zaginiona Concerto a cembalo in G, cembalo obligato, flauto I-II, basso, melodia zaginiona Concerto a cembalo in h, cembalo obligato, flauto I-II, viola, basso, melodia zaginiona

sinfonie Sinfonia a 16 in D, für clarino concertato, clarino II, principale, tympani, corno I-II, flauto traversiere obligato, flauto traversiere I-II, oboe I-II, violino I-II, viola, bassono & fondamento (cembalo), Sinfonia a 6 in A, für flauto traverso I-II, violino I-II, viola, basso (violoncello & cembalo), Sinfonia a 6 in C, für flauto traverso I-II, violino I-II, viola, basso (violoncello & cembalo), Sinfonia a 6 in D, für flauto traverso I-II, violino I-II, viola, basso, verschollen Sinfonia a 5 in D, für flauto traverso, violino I-III, basso (continuo con becif.), Sinfonia a 4 in A, Für violino I-II, viola, basso, Sinfonia a 4 in a, verschollen Sinfonia a 4 in B (1), für violino I-II, alto viola, basso, Sinfonia a 4 in B (2), für violino I-II, viola, basso, Sinfonia a 4 in B (3), melodia zaginiona Sinfonia a 4 in c, melodia zaginiona Sinfonia a 4 in e, melodia zaginiona Sinfonia a 4 in G, melodia zaginiona Sinfonia a 4 in g, melodia zaginiona Sinfonia a 3 in F, für violino I-II, basso (continuo), melodia zaginiona

sonaty poczwórne Quadro in D (1), oboe, violino I-II, basso, verschollen Quadro in D (2), flauto, violino I-II, basso, verschollen Partita in D, flauto obligato, violino I-II, basso, verschollen

duety i tercety Sonata in A (1), cembalo obligato, flauto traverso/violino concertato, Sonata in A (2), cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in b, violino solo con basso, verschollen Sonata in c, violino solo con basso, verschollen Sonata in D, cembalo obligato con flauto traverso/violino concertato, Sonata in d, violino I-II, basso, verschollen Sonata in d, violino solo con basso, verschollen Sonata in e, cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in G (1), cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in G (2), cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in G (3), cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in G (4), cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in g, cembalo obligato con violino, verschollen Sonata in h, cembalo obligato con flauto traverso/violino concertato,

solowe na klawesyn 7 sonate (A, B, C, E, F, G, g), für cembalo solo, 7 parties (A, B, D, d, Es, G(1), G(2)), für cembalo solo, Pieces de Conversation, für cembalo solo,

solowe na organy 3 sonate (B, D, F) 2 manuali og pedal,

muzyka wokalna w języku łacińskim Magnificat in D, für tromba I-II, principale, tympana, oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, basso, organo (Becif.), Magnificat in G, für oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, basso, organo (Becif.), Sanctus in F, für corno di caccia I-II, violino I-II, viola, SATB, continuo, organo, Sanctus in G, Für Oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, continuo (Becif.),

w języku niemieckim Der Engel des Herrn lagerte sich, für tromba I-II, principale, tympani, flauto traverso I-II, oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, continuo (Becif.), Der Tod ist verschlungen in, für clarino I-II, tympano, violino I-II, viola, SATB, continuo (Becif.), Die Liebe Gottes ist ausgegossen, für clarino, oboe, violino I-II, viola, SATB, continuo (Becif.), Lobet den Herrn, alle Heiden, für corno I-II, oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, continuo (Becif.), So ofte Jesus grosser Nahme, für oboe, calcedone, violino I-II, viola, SATB, organo (Becif.), Wer sich rühmen will, für trombe I-III, tympani, flauto traverso I-II, oboe I-II, violino I-II, viola, SATB, basso,

pasje Den døende Jesus, Passionssang von M. Hammer, Der wundervolle Tod des Welterlösers, Oratorium von J.A. Scheibe, Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu, Kantate von K.W. Ramler, Passions-Cantata (Vor Harpe er bleven til Sorrig), Poesien von Johannes Ewald, Sørge-Cantata ved Christi Grav (Herrens Salvede, som var vor Næses Aand), Poesien von Johannes Ewald,

kantaty okolicznościowe Der Tempel des Ruhmes, Ein Singgedicht am Tage als I. K. M. Juliana Maria und S. K. M. König Friederich V zu Dänemark dero prächtigen Einzug in Kopenhagen hielten, 11. Oktober 1752, Die Poesie von J. A. Scheibe, Die Patrioten, Ein Singgedicht auf den Geburtstag des Kronprinzens von Dänemark (Christian VII), 1760, Die Poesie von Cramer, I Jesu Navn skal al vor Gerning ske, Copulationsmusik, Sørge- og Klage-Sange over Dronning Lovise (Rinder I Taarer fra bundløse Floder), 1752, Ved G. Schaft, Sørge-Sange over Kong Frederik V (O Skræk! hvad seer jeg her?), Christiansborg Slotskirke 18. März 1766, Poesien von Johannes Ewald,

kantaty kameralne Cephalus (Seyd munter, ihr Jäger!), Kantate von Johann Elias Schlegel, Für Tenor solo & cor I-II, violino I-II, viola, basso, Tragische Kantaten für eine oder zwo Singestimmen und das Clavier, Nämlich: des Herrn von Gerstenbergs „Ariadne auf Naxos“, und Johann Elias Schlegels „Prokris und Cephalus“,

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Niemieccy kompozytorzy baroku Kategoria:Urodzeni w 1708 Kategoria:Zmarli w 1776 Kategoria:Ludzie urodzeni w Lipsku