Trichlorek fosforylu, – nieorganiczny związek chemiczny z grupy chlorków kwasowych, zawierający grupę fosforylową oraz trzy atomy chloru przyłączone do atomu fosforu.
Przemysłowo jest otrzymywany z trichlorku fosforu i tlenu lub pięciotlenku fosforu. Znajduje zastosowanie jako surowiec do otrzymywania fosforanów organicznych, katalizatorów, plastyfikatorów, środków chlorujących.
Budowa Podobnie jak fosforany, cząsteczka tego związku ma kształt tetraedru. Występują w niej trzy wiązania pojedyncze oraz bardzo silne wiązanie podwójne z szacowaną energią dysocjacji około 533,5 kJ/mol. class=skin-invert-image|thumb|center|300px|Długości wiązań i struktury mezomeryczne grupy fosforylowej w tlenochlorku fosforu
Własności chemiczne Chlorek fosforylu to bezbarwna ciecz, dymiąca na powietrzu wskutek hydrolizy, powodującej powstanie kwasu fosforowego i duszących oparów kwasu solnego. Reaguje z wodą i alkoholami dając odpowiednio kwas fosforowy lub jego estry:
Reakcje te często prowadzi się w obecności pirydyny lub amin neutralizujących wydzielający się chlorowodór.
Ogrzewanie z nadmiarem fenoli w obecności katalizatora będącego kwasem Lewisa, na przykład chlorku magnezu, daje fosforany triarylowe:
Związek może również działać jako zasada Lewisa, tworząc addukty z kwasami Lewisa, jak na przykład z tetrachlorkiem tytanu:
Addukt z chlorkiem glinu () jest bardzo stabilny, w związku z tym można używać do dokładnego usuwania ze środowiska reakcji Friedla-Craftsa. reaguje w obecności z bromowodorem dając .
Otrzymywanie Związek można wytworzyć w reakcji trichlorku fosforu z tlenem w temperaturze od 20 do 25 °C (użycie powietrza nie jest skuteczne):
Inną metodą syntezy jest reakcja pentachlorku fosforu () i dekatlenku tetrafosforu (). Ponieważ oba te związki są ciałami stałymi, reakcję przeprowadza się przez chlorowanie mieszaniny ciekłego z . Powoduje to powstanie in situ. W miarę zużywania rozpuszczalnikiem staje się wytworzony :
Obie te metody są stosowane przemysłowo.
Chlorek fosforu(V) w reakcji z jednym ekwiwalentem wody również daje , ale reakcję tę jest trudniej kontrolować, gdyż może ulegać dalszej reakcji z wodą, zgodnie z dwuetapowym mechanizmem hydrolizy :
Zastosowanie Najważniejszym zastosowaniem tego związku jest wytwarzanie triarylowych fosforanów takich, jak fosforan trifenylu i trikrezolu . Używane są one jako plastyfikatory PCW oraz substancje nadające ogniotrwałość. Fosforany trialkilowe, jak fosforan tributylu, są stosowane jako rozpuszczalniki w ekstrakcji ciecz-ciecz w przerobie zużytego paliwa jądrowego.
Przypisy
Kategoria:Chlorki kwasowe Kategoria:Nieorganiczne związki fosforu Kategoria:Związki tlenu