Połubińscy (hist pol. Połubeńscy) herbu własnego (Połubiński lub Jastrzębiec odm.) – polski ród książęcy (kniaziowski) pochodzenia wielkolitewskiego. Ród ten prawdopodobnie pochodził od Andrzeja Olgierdowicza, potomka dynastii Giedyminowiczów, poprzez ród Olgierdowiczów. Pierwszym znanym członkiem rodziny jest książę .
Przedstawiciele rozrodzonego i zubożałego rodu Połubińskich nadal żyją. W Polsce osób noszących to nazwisko odnotowano 421 w 1992 r., a 465 w l. 2014–2021, z czego część związana jest jednak etymologicznie z kaszubsko-kociewską wsią Pałubin.
Etymologia nazwiska Nazwisko rodu Połubińskich ma charakter odmiejscowy, a dokładniej pochodzi od nazwy wsi Połubniki pod Lidą, najprawdopodobniej wcześniej zwanego Połubeńsk, albo od wsi Poliubicze (Połubica) w dawnym powiecie brzeskim, które jednak według źródeł zostało nadane dopiero w 1503 roku księciu . Niemniej według opinii Józefa Wolffa miejscowość ta mogła być w posiadaniu jego przodków jeszcze przed wspomnianym nadaniem.
Początkowo używali nazwiska w formie Połubeński, jednakże z biegiem czasu zostało ono przez nich spolszczone na dziś znane Połubiński.
Pochodzenie Połubińscy są rodem książęcym (kniaziowskim), o wielkolitewskim pochodzeniu etnicznym. Ich pochodzenie ma wiele analogii z rodami Kroszyńskich i Łukomskich, a wszystkie te trzy rodziny są zupełnie nieznane ruskim księgom rodosłownym.
Według tradycyjnego rodowodu książąt Połubińskich ich protoplastą był niejaki Andrzej Wigunt Olgierdowicz, którego synem był Fedor, wnukiem również Fedor, prawnukiem Andrzej (książę na Łubnie), a praprawnukiem (marszałek hospodarski). W rzeczywistości jednak Andrzej Wigunt Olgierdowicz, którego Połubińscy traktują jako protoplastę, to połączenie dwóch różnych osób – Andrzeja i Wigunta Olgierdowiczów. Wigunt zmarł bezpotomnie, a Andrzej miał synów Michała, Semena (Szymona) i Iwana. O jakimkolwiek Fedorze, który według rodowodu miał być synem protoplasty rodziny, nie ma śladu w jakichkolwiek źródłach historycznych, co oznacza, że ów rodowód całkowicie odbiega od rzeczywistości.
Wojciech Wijuk Kojałowicz wyprowadzał rodowód książąt Połubińskich od Andrzeja Olgierdowicza z dynastii Giedyminowiczów. Autorzy późniejszych publikacji również uważali to za prawdopodobne, m.in. Jan Tęgowski i Józef Wolff.
Zdaniem Jarosława Zawadzkiego geneza kniaziowskiej rodziny Połubińskich pozostaje nie do końca wyjaśniona. Fakt posługiwania się przez nich herbem Jastrzębiec może wskazywać na ich związki z jedną z rodzin litewskich, które zostały do niego przyjęte podczas unii horodelskiej. Z drugiej jednak strony używanie tytułu kniaziowskiego, potwierdzone od schyłku XV wieku, oraz wyznawanie prawosławia sugerują raczej pochodzenie od jednego z książęcych rodów dzielnicowych Rusi. Modyfikacja herbu – polegająca na jego rozbudowaniu poprzez umieszczenie Jastrzębca na piersi orła – nastąpiła najpewniej w połowie XVI wieku, przy czym możliwe, że inspiracją był w tym przypadku herb książęcy Radziwiłłów.
Historia mały|Aleksander Hilary Połubiński (XVII w.) Pierwszym znanym historycznie członkiem rodu Połubińskich jest , który służył królowi Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. Pierwsze wzmianki na jego temat natomiast pochodzą z lat 1482–1488, kiedy to otrzymał od króla Kazimierza liczne nadania. Nadanie z 1482 roku dotyczyło dwudziestu kop z karczm rodziny Dereczyńskich. Nagrobek Andrzeja miał znajdować się w Ławrze Peczerskiej w Kijowie, obok nagrobku księcia Włodzimierza Olgierdowicza.
Ród bardzo silnie się rozrodził i podzielił na pięć gałęzi: andrzejowską, aleksandrowską, michałowską, iwanowską i fedorowską, z których iwanowska miała żyć jeszcze pod koniec XIX wieku. Dalszy los rodziny nie jest znany.
Znani przedstawiciele ks. Aleksander Hilary Połubiński (1626–1679) – marszałek wielki litewski. ks. Aleksander Rajnold Połubiński (?–?) – chorąży smoleński, podsędek smoleński. ks. Dymitr Samuel Połubiński (?–1687) – wojewoda nowogródzki, podczaszy słonimski. ks. Jerzy Antoni Połubiński (1735–1801) – biskup rzymskokatolicki.
Połubińscy w kulturze Połubińscy pojawiają się w opisie bitwy pod Machnówką w Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza (t. II, rozdz. 11), a w Potopie tegoż autora kilkakrotnie wspominana jest chorągiew husarska kniazia Połubińskiego (Aleksandra Hilarego), do której zaciągnął się Roch Kowalski. Historia Jana Połubińskiego, powstańca styczniowego i syna prezesa Izby Obrachunkowej w Warszawie, została wykorzystana w powieści Wierna rzeka Stefana Żeromskiego.
Herb własny Połubińskich – Połubiński, będący odmianą herbu Jastrzębiec, występuje w herbach współczesnych gmin Jabłoń i Rossosz. W okolicy Polubicz znajdują się bowiem miejscowości wchodzące niegdyś w skład dóbr Połubińskich (m.in. ): Dawidy, Horodyszcze, Jabłoń, Radcze, Rossosz, Rudzieniec i inne.
Zobacz też lista polskich rodów książęcych lista polskich rodów pseudoksiążęcych lista polskich herbów książęcych lista polskich władców
Przypisy
Bibliografia
!