thumb|Szuwar pałki szerokolistnej thumb|Dojrzałe owoce rozsiewane są przez wiatr
Pałka szerokolistna, rogoża (Typha latifolia L.) – gatunek rośliny należący do rodziny pałkowatych (Typhaceae). Szeroko rozprzestrzeniony na świecie, w Polsce pospolity. Rośnie na brzegach wód stojących i wolno płynących. Tworzy często rozległe, zwykle niemal jednogatunkowe szuwary. Jest jedną z ważniejszych roślin jadalnych rosnących w dzikiej przyrodzie. Rośliny tego gatunku dostarczają surowca plecionkarskiego, wykorzystywane są w bukieciarstwie i do fitoremediacji, a także uprawiane są jako ozdobne.
Zasięg występowania Gatunek jest bardzo szeroko rozprzestrzeniony na kuli ziemskiej. Występuje na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. W Europie zwarty zasięg obejmuje niemal cały kontynent. Rzadziej rośnie w południowej części Półwyspu Iberyjskiego i Bałkańskiego, brak go na Islandii, w północnej części Półwyspu Skandynawskiego i w północnej Rosji. W Afryce występuje lokalnie na północnych krańcach kontynentu, poza tym w części środkowej kontynentu, w Nigerii, oraz na wschodzie – w Etiopii, Kenii, Tanzanii i Ugandzie. W Azji zasięg obejmuje południową Syberię i Azję Środkową, na południu sięgając po północny Pakistan. Gatunek rośnie w rejonie Kaukazu, w Azji Mniejszej i wzdłuż wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Na Dalekim Wschodzie zasięg obejmuje basen Morza Japońskiego, Sachalin i Wyspy Japońskie. W Ameryce Północnej gatunek jest pospolity we wschodniej i środkowej części, poza tym spotykany jest na rozproszonych stanowiskach w zachodniej części kontynentu. Rośnie w basenie Zatoki Meksykańskiej i jako zawleczony w rejonie Morza Karaibskiego. W Ameryce Południowej występuje w Argentynie, Paragwaju i południowej Brazylii.
Pałka szerokolistna uprawiana jest w wielu krajach świata. Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenia się w Australii, Nowej Zelandii, na Hawajach i w południowo-wschodniej Azji. Ze względu na wypieranie gatunków rodzimych, szybkie rozrastanie się, tworzenie gęstych, jednogatunkowych i trwałych zbiorowisk, gatunek zaliczony został do najbardziej uciążliwych roślin inwazyjnych na świecie. Potencjalnie jeszcze większą inwazyjnością cechuje się mieszaniec pałki szerokolistnej i wąskolistnej – pałka pośrednia T. ×glauca.
W Polsce pałka szerokolistna jest szeroko rozprzestrzeniona na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Szczególnie pospolicie rośnie w południowej i zachodniej części kraju.
Morfologia Łodyga Wzniesiona, sztywna, wyrastająca z pełzającego kłącza. Osiąga od 1,5 do 2,5 m (rzadko do 3 m) wysokości oraz do 2 cm średnicy w połowie długości i 0,3–0,7 cm średnicy w górnej części. Kłącze rzadko rozgałęzione, okryte łuskami, tęgie. Osiąga do 70 cm długości i 0,5–3 cm średnicy. Znajduje się zazwyczaj 7–10 cm poniżej powierzchni gleby. Z kłącza wyrastają włókniste korzenie przybyszowe.
Liście Zwykle tylko odziomkowe, bifacjalne. Na jednym pędzie nadziemnym jest ich od 12 do 16. Blaszka liściowa jest równowąska o unerwieniu równoległym. Stopniowo od łusek na kłączu, liście przechodzą w asymilacyjne otulające pochwami łodygę lub tworzące nibyłodygę (rośliny niekwitnące). Liście asymilacyjne są sinozielone, wzniesione o długości do 3 m, z czego znaczna część to pochwa liściowa. Wolna część blaszki liściowej ma szerokość od 1 do 2,9 cm, od strony odosiowej jest wypukła, na przekroju poprzecznym półksiężycowata. Skręcona nieco w luźną spiralę. Liście sięgają zwykle na długość końca kwiatostanu lub nieznacznie są od niego dłuższe. Pochwy liściowe są otwarte, wzdłuż brzegów są błoniaste lub papierzaste, jaśniejsze. Na doosiowej powierzchni pochew, rzadziej na wolnej części blaszki, występują bezbarwne i niewyraźnie widoczne gruczoły śluzowe. Wydzielany przez nie śluz chroni łodygę i liście przed zdarciem w czasie ich ocierania się podczas wiatru.
Kwiaty Roślina jednopienna, rozdzielnopłciowa. Kwiaty bardzo drobne, jednopłciowe, zebrane w kolby – gęste, cylindryczne kwiatostany na szczycie łodygi. Kwiatostan męski sąsiaduje bezpośrednio od góry z kolbą zawierającą kwiaty żeńskie, rzadko widoczna jest między nimi przerwa nieprzekraczająca 1,5 cm, wyjątkowo 4 cm. Kwiatostan męski osiąga od (3,5) 10 do 12 (20) cm długości i 1–2 cm średnicy (jest podobnej długości jak kwiatostan żeński). U podstawy kwiatostanu męskiego znajduje się jedna do trzech szybko opadających podsadek. Poszczególne kwiaty, których w kwiatostanie jest ponad tysiąc, osiągają od 5 do 12 mm długości. Okwiat w kwiatach męskich jest zredukowany do kilku szczecinek. Każdy kwiat zawiera trzy pręciki. Ich główki są osadzone na nitkach nasadą i posiadają szeroki łącznik. Pyłek uwalniany jest w tetradach.
Kwiatostany żeńskie to okazałe kolby osiągające na przekroju 1,2–3 cm średnicy. Początkowo są jasnozielone, potem brązowe. W kwiatach żeńskich szczeciniaste listki okwiatu są bezbarwne. Kwiaty żeńskie nie mają przysadek. Słupek jest pojedynczy, powstaje z jednego owocolistka. Znamiona są lancetowate do jajowato-lancetowatych i wydłużają się po przekwitnieniu (wystają nad okwiat). Górna zalążnia zawiera pojedynczy, anatropowy zalążek. W kwiatach brak miodników.
Owoce Jednonasienne orzeszki, opatrzone włoskami okwiatu w formie puchu kielichowego. Zawierają też trwałe, wydłużające się znamiona i szypułkę, także ułatwiające rozsiewanie. Budowa owoców pozwala na zmniejszenie prędkości spadania. Poza tym roślina, w ramach przystosowania do anemochorii, wytwarza owoce w wielkiej liczbie (od 117 do 268 tys., średnio ok. 220 tys. na jednym pędzie).
Gatunki podobne Od pałki wąskolistnej różni się szerszymi liśćmi (u wąskolistnej do 1 cm szerokości) i przyleganiem kolby męskiej do żeńskiej (u wąskolistnej jest kilkucentymetrowa przerwa między kwiatostanami) oraz brakiem przysadek u kwiatów żeńskich. Blisko spokrewniona pałka Shuttlewortha osiąga do 1,5 m wysokości, liście jasnozielone mają do 1 cm (rzadko do 1,5) szerokości. Kwiatostan męski przylega do żeńskiego i jest od niego wyraźnie (1,5 do 4×) krótszy.
Biologia Rozwój thumb|W okresie zimowym pędy nadziemne pałki zamierają Hydrofit, helofit. Po okresie spoczynku zimowego rośliny rozpoczynają wzrost w marcu. Pędy najsilniej rozrastają się w maju i czerwcu. Jednak nowe pędy nadziemne wyrastają z kłączy sukcesywnie przez cały sezon wegetacyjny. Najsilniejszy przyrost masy kłączy następuje od końca lipca do połowy sierpnia oraz na przełomie września i października. Jesienią masa kłączy jest dwukrotnie większa od masy pędów nadziemnych. Także zawartość węglowodanów w kłączach rośnie jesienią i osiąga wielkość 2–3-krotnie większą niż latem. Na produktywność i wzrost pałki ogromny wpływ mają warunki wodne i rośliny towarzyszące. Najstarsze fragmenty kłącza, osiągające ponad dwa lata – sukcesywnie obumierają. Poszczególne ramety nie żyją dłużej niż trzy lata.
W skupieniach roślin dominują pędy wegetatywne. Pędy kwitnące rozwijają się często bardzo nielicznie (np. na jednym z badanych stanowisk trzy pędy kwitnące przypadały na ogólną ich liczbę 1779), na co wpływ może mieć silne wzajemne zacienianie się pędów. Nie kwitną też rośliny całkowicie wynurzone, a słabiej kwitną rośliny rosnące w głębszej wodzie. Kwitnienie w warunkach środkowoeuropejskich trwa od czerwca do sierpnia, w cieplejszym klimacie zaczyna się i kończy wcześniej, w chłodniejszym – później. Kwiaty zapylane są za pomocą wiatru (anemogamia). Kwiaty żeńskie zakwitają na pędzie wcześniej niż męskie, co zwykle pozwala uniknąć samozapylenia. Pyłek może być przeniesiony tylko przy silnych wiatrach, a ponieważ długo zachowuje żywotność (przy sprzyjających warunkach przez około 4 tygodni), nierzadko dochodzi do samozapylenia. Po przekwitnieniu kwiaty męskie szybko opadają odsłaniając nagą oś kwiatostanu, podczas gdy suche kwiaty żeńskie utrzymują się do zimy i wówczas odpadają w wielkich ilościach. Nasiona powstają w ponad połowie zapylonych kwiatów. Kwitnienie skutkuje zwykle obumarciem całej ramety, co powoduje, że szuwar pałkowy rozprzestrzenia się wegetatywnie na zewnątrz, podczas gdy starsze okazy w środku płatu sukcesywnie zakwitają i zamierają. Nasiona opatrzone aparatem lotnym przenoszone są przez wiatr, czasami również przez wodę. Aparat włoskowy znacznie zmniejsza tempo spadania owocu, wynoszące w efekcie 0,13 m/s. Przy wietrze wiejącym z prędkością 10 km/h i masie owocu wynoszącej 0,05 mg wyliczono dystans transportu diaspory na 46,9 m. Zwykle ok. 95% wytwarzanych nasion posiada zdolność do kiełkowania. Owoce mokre z reguły opadają i pokrywają glebę w zwartych skupieniach. Nasiona przerywają spoczynek i kiełkują na podłożu mokrym lub wilgotnym, przy niskiej koncentracji tlenu, w cieple oraz przy długim dniu i krótkiej nocy. Najlepsze warunki do kiełkowania występują na miejscach pozbawionych okrywy roślinnej, w płytkiej wodzie, która łatwo się nagrzewa i jest dobrze naświetlona. W zwartych szuwarach pałkowych siewki tego gatunku praktycznie nie występują. Nasiona tworzą trwały glebowy bank nasion – potwierdzono niewielką żywotność nasion 5-letnich.
Gatunek rozprzestrzenia się na większe odległości głównie przez nasiona, podczas gdy rozmnażanie wegetatywne odgrywa główną rolę dla rozszerzania i utrzymywania się lokalnych stanowisk. Siewki pałki szerokolistnej są drobne, nie występuje hipokotyl ani epikotyl. Pojedynczy liścień jest silnie wygięty i ma ok. 1 cm długości. Pierwsze 2–4 listki są nitkowate i osiągają do 1,5 cm długości (mają jedną, centralną żyłkę przewodzącą i wyraźne żyłki boczne), następnie rozwijają się 2–6 liści pływających, po czym dopiero zaczyna wzrastać pęd. Gdy osiągnie co najmniej 35 cm wysokości – zaczyna rozrastać się kłącze. W pierwszym roku wzrostu polikormon pałki szerokolistnej może rozrosnąć się na powierzchni o średnicy 3 m. Jednoroczna roślina może mieć ponad sto pąków wierzchołkowych, 35 pędów nadziemnych o wysokości do 10 cm, 29 pędów osiągających do 46 cm i 34 pędy osiągające od 46 do 61 cm wysokości. Roślina dwuletnia może porastać ponad 50 m², a jej kłącza osiągają łączną długość 480 m, wydając ponad 1,7 tysiąca pędów nadziemnych, w tym mogą pojawiać się pojedyncze, pierwsze pędy kwitnące.
Anatomia thumb|Przekrój przez martwą nibyłodygę utworzoną z pochew liściowych. Widoczne pasma miękiszu z wiązkami poprzedzielane pustymi przestrzeniami zajmowanymi za życia rośliny przez aerenchymę Podługowata, często zakrzywiona strefa brzeżna liścia zawiera skupisko włókien oraz pojedynczą wiązkę przewodzącą. W pozostałej części liścia przeplatają się wiązki subepidermalne oraz wiązki w mezofilu asymilacyjnym. Komórki epidermy położone nad każdą wiązką przewodzącą są większe i pokryte grubszą warstwą kutykuli, co na powierzchni liścia powoduje efekt prążkowania lub żebrowania. Ponad 50% objętości liści może stanowić aerenchyma, podczas gdy tkanka asymilacyjna zajmuje 10% ich objętości.
Generatywna część łodygi otoczona jest epidermą oraz cienką hipodermą. Wewnątrz znajduje się kilka pierścieni wiązek przewodzących. Dużym wiązkom przewodzącym towarzyszy zespół włókien biegnący pomiędzy drugim a trzecim pierścieniem. W tej części łodygi nie występuje endoderma. Krótka łodyga wegetatywna zawiera hipodermę, złożoną z 4–5 warstw komórek oraz jednorzędową epidermę. Pojedyncza warstwa komórek epidermy występuje także w kłączach. Pod nią znajduje się warstwa kory oraz walec osiowy. Korę tworzy kilkuwarstwowa hipoderma, aerenchyma oraz rozproszone, drobne wiązki. Do wewnątrz znajduje się pojedyncza warstwa endodermy. Komórki hipodermy mają ściany zdrewniałe i w zależności od położenia zawierają suberynę lub ligninę. Występowanie pasemek Caspary’ego powoduje, że warstwa taka ma charakter egzodermy.
W kłączach pałki szerokolistnej podobnie jak i wąskolistnej, gromadzone są pojedyncze ziarna skrobi o zarysie w przybliżeniu okrągłym lub eliptycznym, o osi od 3 μm do 18 μm, zwykle ok. 11 μm. Rzadko występują ziarna złożone, zbudowane z 2–4 ziaren.
Genetyka