I bitwa pod El Alamein – bitwa stoczona w czasie kampanii afrykańskiej II wojny światowej w dniach 1–27 lipca 1942 r. pomiędzy włoskimi wojskami i niemieckimi oddziałami Afrika Korps pod dowództwem feldmarszałka Erwina Rommla a brytyjską 8 Armią dowodzoną przez generała Claude’a Auchinlecka.
Po porażce w bitwie pod Gazalą w czerwcu 1942 roku brytyjska 8 Armia wycofała się z Mersa Matruh na linię Alamein w Egipcie, 60-kilometrową lukę między El Alamein i depresją Kattara na Pustyni Libijskiej.
1 lipca nastąpił atak Afrika Korps. Linie alianckie wytrzymały atak i spowodowały utknięcie oddziałów Osi. 2 lipca Rommel skoncentrował swoje siły na północy, zamierzając obejść El Alamein. Generał Auchinleck zarządził kontratak na centrum linii przeciwnika, jednak bez rezultatu. Wskutek silnego oporu wojsk alianckich Rommel zdecydował się dokonać przegrupowania i bronić osiągniętych rubieży.
Auchinleck zaatakował ponownie 10 lipca w Tel el Eisa na północy, biorąc do niewoli około tysiąca jeńców. Po nieudanym kontrataku Niemców brytyjski generał ponownie zaatakował w centrum, staczając dwie kolejne potyczki pod Ruweisat, 14 i 21 lipca. Nie przyniosły one sukcesu, a brak broni pancernej, która nie dotarła na czas do piechoty, spowodował utratę 700 żołnierzy. Pomimo tego 27 lipca przypuszczono dwa kolejne ataki na północ od Tel el Eisa, jednak z niewielkim skutkiem – drugi atak, pod Miteriją, okazał się pechowy, gdyż z powodu nieoczyszczenia pól minowych do żołnierzy nie dotarła broń pancerna, która mogła ich skutecznie wesprzeć w obliczu niemieckiego kontrataku.
8 Armia była wyczerpana i Auchinleck rozkazał zakończyć operacje ofensywne i rozpocząć umacnianie linii obronnych, spodziewając się poważniejszej ofensywy niemieckiej.
Bitwa doprowadziła do sytuacji patowej, jednak postępy wojsk Osi na Aleksandrię i Kair zostały zatrzymane. Podjęta przez Rommla w sierpniu kolejna próba obejścia lub przełamania sił alianckich została zniweczona w bitwie pod Alam Halfa, a w październiku wzmocniona 8 Armia, teraz pod dowództwem generała Bernarda Law Montgomery’ego, ostatecznie pokonała siły Osi w II bitwie pod El Alamein.
Tło Odwrót z Gazali thumb|left|Mapa kampanii w Afryce Północnej 1941–1942 Po porażce w bitwie pod Gazalą we wschodniej Libii w czerwcu 1942 roku brytyjska 8 Armia, dowodzona przez gen. por. Neila Ritchiego, wycofała się na wschód od linii Gazali do północno-zachodniego Egiptu aż do Mersa Matruh, około 160 km od granicy. Ritchie zdecydował, że nie będzie utrzymywał pozycji na granicy egipskiej, ponieważ plan obronny zakładał, że piechota będzie utrzymywała bronione miejscowości, a za nimi staną potężne siły pancerne, aby stawić czoła wszelkim próbom przebicia się lub oskrzydlenia stałych umocnień. Ritchie nie miał już praktycznie żadnych jednostek pancernych zdolnych do walki, dlatego obawiał się, że pozycje jego piechoty zostaną pokonane jedna po drugiej. Plan obrony Mersa Matruh również obejmował rezerwę pancerną, ale przy jej braku Ritchie uważał, że w tym miejscu może tak zorganizować swoją piechotę, aby osłaniała pola minowe pomiędzy bronionymi miejscowościami, uniemożliwiając saperom Osi ich zneutralizowanie.
Aby bronić linii Matruh, Ritchie umieścił 10 Indyjską Dywizję Piechoty w samym Matruh i 50 Dywizję Piechoty Northumbrian około 24 km wzdłuż wybrzeża w Gerawla pod dowództwem X Korpusu, który niedawno przybył z Syrii. W głąb lądu na południe od X Korpusu znajdowałby się XIII Korpus z 5 Indyjską Dywizją Piechoty (z tylko jedną brygadą piechoty – 29 Indyjską – dwoma pułkami artylerii) wokół Sidi Hamza około 32 km w głąb lądu oraz nowo przybyła 2 Dywizja Nowozelandzka (z jedną brygadą, 6., która do tej pory nie walczyła na wypadek, gdyby dywizja została rozbita i brygada byłaby potrzebna jako jądro nowej dywizji) w Minqar Qaim (na skarpie 48 km w głąb lądu) i 1 Dywizja Pancerna na otwartej pustyni na południu. 1 Dywizja Pancerna przejęła 4. i 22 Brygadę Pancerną od 7 Dywizji Pancernej, która w tym czasie miała tylko trzy pułki czołgów (bataliony) między sobą.
25 czerwca gen. Claude Auchinleck – Naczelny Dowódca na Bliskim Wschodzie – zwolnił Ritchiego i sam przejął bezpośrednie dowództwo nad 8 Armią. Postanowił nie dążyć do decydującej konfrontacji na pozycji Mersa Matruh. Doszedł do wniosku, że jego gorsza pozycja w broni pancernej po porażce pod Gazalą oznacza, że nie będzie w stanie zapobiec przebiciu się Rommla przez jego centrum ani okrążeniu jego otwartego lewego skrzydła na południu w taki sam sposób, w jaki stało się to pod Gazalą. Zamiast tego postanowił zastosować taktykę opóźniającą, wycofując się o kolejne 160 km lub więcej na wschód na łatwiejsze do obrony pozycje w pobliżu El Alamein na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Tylko 64 km na południe od El Alamein, strome zbocza depresji Kattara wykluczały możliwość poruszania się czołgów Osi wokół południowego skrzydła jego obrony i ograniczały szerokość frontu, którego musiał bronić.
Bitwa o Mersa Matruh
thumb|left|Włoska bateria przeciwlotnicza w Mersa Matruh w czerwcu 1942 Podczas przygotowywania pozycji pod El Alamein, Auchinleck prowadził zdecydowane działania opóźniające, najpierw w Mersa Matruh w dniach 26–27 czerwca, a następnie w Fuce (w mian. Fuka) 28 czerwca. Późna zmiana rozkazów spowodowała pewne zamieszanie w formacjach wysuniętych (X i XIII Korpus) i rozdarcie pomiędzy chęcią zadania strat wrogowi a zamiarem, by nie ugrzęznąć na pozycji w Matruh, lecz wycofać się w porządku i zachowując zdolność do walki. Rezultatem była słaba koordynacja pomiędzy dwoma wysuniętymi korpusami i jednostkami w ich obrębie. Późnym wieczorem 26 czerwca niemiecka 90 Dywizja Lekka i 21 Dywizja Pancerna zdołały przedostać się przez pola minowe w centrum frontu. Wczesnym rankiem 27 czerwca, wznawiając natarcie, 90 Dywizja Lekka została zatrzymana przez artylerię brytyjskiej 50 Dywizji. Tymczasem 15. i 21 Dywizja Pancerna nacierały na wschód powyżej i poniżej skarpy. 15 Dywizja Pancerna została zablokowana przez 4 Brygadę Pancerną i 7 Brygadę Motorową, ale 21 Dywizja Pancerna otrzymała rozkaz ataku na Minqar Qaim. Rommel nakazał 90 Dywizji Lekkiej wznowienie natarcia, wymagając od niej przecięcia drogi nadbrzeżnej za pozycjami 50 Dywizji do wieczora. Gdy 21 Dywizja Pancerna ruszyła na Minqar Qaim, 2 Dywizja Nowozelandzka została otoczona, ale wyrwała się z okrążenia w nocy z 27 na 28 czerwca bez poważniejszych strat i wycofała się na wschód.
thumb|Rommel w Afryce Północnej, czerwiec 1942 Auchinleck zaplanował drugą pozycję opóźniającą w Fuce, około 48 km na wschód od Matruh, i o 21:20 wydał rozkaz wycofania się na nią. Zamieszanie w komunikacji spowodowało jednak wycofanie się dywizji od razu na pozycję El Alamein. X Korpus, po nieudanej próbie obrony pozycji na skarpie, nie miał kontaktu z 8 Armią od 19:30 do 4:30 następnego ranka. Dopiero wtedy dowództwo korpusu odkryło, że wydano im rozkaz wycofania się. Odwrót XIII Korpusu odsłonił południową flankę X Korpusu na wybrzeżu w Matruh, a jego linia odwrotu została zagrożona przez przecięcie drogi przybrzeżnej 27 km na wschód od Matruh. Żołnierze otrzymali rozkaz przebicia się na południe przez pustynię, a następnie skierowania się na wschód. Auchinleck nakazał XIII Korpusowi udzielenie wsparcia, lecz ten nie był w stanie tego zrobić. O godzinie 21:00 28 czerwca X Korpus – zorganizowany w grupy brygadowe – skierował się na południe. W ciemnościach panowało spore zamieszanie, zwłaszcza gdy alianci natknęli się na jednostki wroga, które zostały zatrzymane na noc. W trakcie nieplanowanej walki 5 Dywizja Indyjska poniosła szczególnie dotkliwe straty, w tym zniszczenie 29 Brygady Piechoty Indyjskiej w Fuce. Siły Osi wzięły do niewoli ponad 6000 jeńców, a także zdobyły 40 czołgów i ogromne ilości zaopatrzenia.
Preludium Obrona w El Alamein thumb|Mapa obszaru bitwy, lipiec 1942 Samo Alamein było nieistotnym dworcem kolejowym na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Około 16 km na południe od niego leżało Wzgórze Ruweisat, niskie, kamieniste wzniesienie, które zapewniało doskonały punkt obserwacyjny na wiele kilometrów na otaczającą go pustynię; 32 km na południe znajdowała się depresja Kattara. Linia, którą Brytyjczycy wybrali do obrony, rozciągała się między morzem a depresją, co oznaczało, że Rommel mógł ją oskrzydlić tylko poprzez znaczne zboczenie na południe i marsz przez Saharę. Armia brytyjska w Egipcie rozpoznała teren już przed wojną i kazała 8 Armii rozpocząć budowę kilku „stref” (miejscowości z okopami otoczonych polami minowymi i drutem kolczastym), z których najbardziej rozbudowane znajdowały się wokół stacji kolejowej w Alamein. Większość „linii” stanowiła otwarta pustynia. Gen. por. William Norrie (dowódca generalny XXX Korpusu) zorganizował pozycję i rozpoczął budowę trzech bronionych „stref”. Pierwsza i najsilniejsza, w El Alamein na wybrzeżu, została częściowo odrutowana i zaminowana przez 1 Dywizję Południowoafrykańską. Strefa Bab el Qattara – około 32 km od wybrzeża i 13 km na południowy zachód od grzbietu Ruweisat – została okopana, ale nie została odrutowana ani zaminowana, podczas gdy w polu Naq Abu Dweis (na skraju depresji Kattara), 55 km od wybrzeża, wykonano jeszcze mniej prac.
Pozycja Brytyjczyków w Egipcie była rozpaczliwa, ucieczka z Mersa Matruh wywołała panikę w brytyjskiej kwaterze głównej w Kairze, coś, co później określono jako „Flap”. W dniu, który zaczęto nazywać „Środą Popielcową”, w brytyjskiej kwaterze głównej, jednostkach tyłowych i brytyjskiej ambasadzie dokumenty zostały pospiesznie spalone w oczekiwaniu na rychły upadek miasta. Auchinleck – choć wierzył, że może powstrzymać Rommla pod Alamein – czuł, że nie może zignorować możliwości, w której zostanie ponownie przechytrzony lub pokonany. Aby zachować swoją armię, musiał zaplanować możliwość dalszego odwrotu, utrzymując jednocześnie wysokie morale i zachowując wsparcie oraz współpracę ze strony ludności egipskiej. Na zachód od Aleksandrii i na podejściach do Kairu zostały zbudowane pozycje obronne, podczas gdy znaczne obszary w delcie Nilu zostały zalane. Dowództwo Osi również wierzyło, że zdobycie Egiptu jest pewne; włoski przywódca Benito Mussolini – wyczuwając historyczny moment – poleciał do Libii, aby przygotować się do triumfalnego wjazdu do Kairu.
thumb|left|25-funtowe działa 2/8 Pułku Polowego Royal Australian Artillery w El Alamein, 12 lipca 1942 Rozproszenie X Korpusu w Mersa Matruh pokrzyżowało plan Auchinlecka obsadzenia obrony pod Alamein. 29 czerwca wydał rozkaz XXX Korpusowi – 1 Dywizji Południowoafrykańskiej oraz 5. i 10 Dywizji Indyjskiej – zajęcia sektora przybrzeżnego po prawej stronie frontu, a XIII Korpusowi – 2 Dywizji Nowozelandzkiej i 4 Dywizji Indyjskiej – zajęcia lewego pasa. Pozostałości 1. i 7 Dywizji Pancernej miały być utrzymywane jako mobilna rezerwa armii. Jego intencją było to, aby stałe pozycje obronne ukierunkowały i zdezorganizowały postęp wroga, podczas gdy mobilne jednostki miały atakować jego flanki i tyły.
30 czerwca Panzerarmee Afrika zbliżyła się do pozycji Alamein. Siły Osi były wyczerpane i nie miały pełnych stanów w jednostkach. Rommel jednak bezwzględnie popychał je naprzód, będąc pewnym, że jeśli uderzy szybko, zanim 8 Armia zdąży się zreorganizować, jego pęd pozwoli mu przejść przez pozycję Alamein i będzie mógł dotrzeć do Nilu, napotykając dalej jedynie niewielki opór. Zaopatrzenie pozostało problemem, ponieważ sztab Osi pierwotnie spodziewał się sześciotygodniowej przerwy po zdobyciu Tobruku. Niemieckie jednostki lotnicze były również wyczerpane i nie zapewniały zbytniej pomocy w obliczu zdecydowanego ataku RAF-u na linie zaopatrzeniowe Osi, który po przybyciu ciężkich bombowców USAAF mógł dotrzeć aż do Bengazi. Chociaż zdobyte w Tobruku zaopatrzenie okazało się przydatne, wody i amunicji stale brakowało, a niedobór środków transportu utrudniał dystrybucję nawet tego zaopatrzenia, które siły Osi posiadały.
Plan ataku Osi