Jan Henryk Newman COr, właśc. John Henry Newman COr (ur. 21 lutego 1801 w Londynie, zm. 11 sierpnia 1890 w Edgbaston w Birmingham) – angielski duchowny anglikański, później (po konwersji) rzymskokatolicki, filipinŚwięty Kardynał John Henry Newman, kardynał diakon od 1879, filozof, teolog, pisarz, najwybitniejszy przywódca anglokatolicyzmu, jeden z liderów ruchu oksfordzkiego, starszy brat Francisa Williama, święty Kościoła katolickiego, doktor Kościoła.
Życiorys Młodość i studia thumb|Newman w wieku 23 lat John Henry Newman (1801–1890) był najstarszym spośród sześciorga rodzeństwa. Jego ojciec był londyńskim bankierem, natomiast matka wywodziła się z hugenockiej rodziny, zmuszonej do opuszczenia Francji po odwołaniu edyktu nantejskiego. Newman wychowywał się w środowisku anglikańskim, jednak swoje przebudzenie religijne w 1816 przeżył na skutek zbliżenia do ewangelicyzmuFelicity O’Brien, Nie pokój, lecz miecz. John Henry Newman, przeł. ks. Stanisław Golus SDS, Wydawnictwo Salwator, Kraków 2003, ss. 199, ..
W 1817 rozpoczął studia w anglikańskim Trinity College w Oksfordzie. Rok 1822 był ważnym rokiem dla młodego Newmana: podjął decyzję o przyjęciu święceń, które przyjął 13 czerwca 1824; wybrano go również na fellowa (wykładowcę i opiekuna) w Oriel College – pod wpływem środowiska tego kolegium (E. Hawkins, H. Froude i in.) zaczął on oddalać się od ewangelicyzmu.
W czasie studiów oksfordzkich poznał też innego młodego teologa Ambrożego St. Johna – późniejszego przyjaciela na całe życie. Razem z St. Johnem zostali konwertytami na katolicyzm. We wspólnym mieszkaniu w Oratorium w Birmingham spędzili 32 lata, tj. do 1875, kiedy Ambroży zmarł. Newman w testamencie zażądał pochowania go we wspólnym grobie z Ambrożymart. w "Boston Globe" z 15.08.2008. Zachowana korespondencja wskazuje, że obu mężczyzn połączyła głęboka miłość (Newman nazywał St. Johna "swoim ziemskim światłem"), choć nie ma żadnych dowodów na naruszenie celibatu.
Duchowny anglikański W niedzielę Trójcy Świętej, 29 maja 1825 r. otrzymał anglikańskie święcenia prezbiteratu w katedrze oksfordzkiej Christ Church. Następnie przez dwa lata był wikariuszem w kościele św. Klemensa, uczestnicząc w debatach życia akademickiego Oksfordu. W 1828 r. został mianowany proboszczem kościoła uniwersyteckiego St Mary’s, do którego należało także Littlemore na południowych przedmieściach Oksfordu. W 1833 udał się w podróż do Sycylii; tam – w czasie ciężkiej choroby – doszedł do wniosku, że Bóg wyznaczył mu zadanie do wykonania w Anglii.
Ruch oksfordzki Wrócił do Oksfordu w lipcu 1833 r. Swoimi kazaniami w niedzielne popołudnia w uniwersyteckim kościele St. Mary’s oraz publikacjami zatytułowanym Tracts for the Times (Traktaty na /nasze/ czasy), które krążyły w formie broszur, dał początek ruchowi oksfordzkiemu. Pod wpływem współzałożycieli tego ruchu – Hurrella Froude’a, Johna Keble’a i Edwarda Pusey’a – Newman rozpoczął badania nad dziełami Ojców Kościoła, które rozwinęły w nim przeświadczenie, że świat ziemski jest tylko odbiciem świata wyższego. Dzięki własnym studiom nad herezjami pierwszych wieków oraz odpowiedziom na nie dawanym przez Ojców Kościoła Newman zauważył zbieżność pomiędzy sytuacją chrześcijan pierwszych sześciu wieków chrzęścijaństwa a wydarzeniami współczesnymi. Postawę arian interpretował jako wyłaniającą się z myśli szkoły antiocheńskiej i przyrównał przekornie do niektórych spośród sobie znanych ówczesnych racjonalistów Oksfordu. Efektem tych prac była pierwsza książka Newmana – Arianie IV wieku (The Arians of the Fourth Century).
Zwolennicy ruchu oksfordzkiego, zwani też traktarianami (od publikowanych „traktatów”), nawiązywali do początków Kościoła i wskazywali na ciągłość instytucji, podkreślali również podobieństwa między Kościołem rzymskim a anglikańskim. W tym czasie Newman został redaktorem czasopisma The British Critic. Prowadził też cykle wykładów w bocznej kaplicy kościoła St Mary’s w obronie tzw. via media – drogi pośredniej anglikanizmu: między katolicyzmem a ludowym protestantyzmem.
Konwersja i działalność w Kościele katolickim Po latach intensywnej działalności, pod wpływem lektury licznych dzieł patrystycznych i własnych przemyśleń, Newman podjął decyzję o przejściu na katolicyzm. Uznał bowiem, że to katolicy kontynuują dzieło apostołów.
Od 1842 r. Newman mieszkał w Littlemore wraz z braterską wspólnotą religijną utworzoną wraz z przyjaciółmi i uznawaną przez otoczenie za anglokatolicką. Dom, w którym mieszkali był uczyniony z dawnych zabudowań stajennych, które zostały wyremontowane i zamienione na zespół cel z kuchnią i biblioteką. 9 października 1845 pojawił się tam pasjonista, o. Dominik Barberi. Prostota włoskiego misjonarza ujęła Newmana, stając się ostatecznym argumentem za przystąpieniem do Kościoła katolickiego.
Wyjście z Kościoła anglikańskiego łączyło się z licznymi konsekwencjami: od konieczności opuszczenia kościoła Saint Mary i wystąpienia z Oriel College po wrogość tych, którzy nie rozumieli i nie akceptowali jego postępowania. W czasie pobytu w Rzymie zapoznał się z Oratorium św. Filipa Neri (założonym w XVI w. stowarzyszeniem księży katolickich). 30 maja 1847 przyjął święcenia kapłańskie w Kościele katolickim.
Papież Pius IX upoważnił ks. Newmana do zakładania oratoriów w Anglii oraz – w razie potrzeby – do modernizowania reguły św. Filipa. W 1848 w Old Oscott powstał pierwszy dom (przeniesiony wkrótce do centrum Birmingham, a w 1852 w pobliże Edgbaston), rok później kolejny – w Londynie. W 1851 ks. Newman (na prośbę biskupów irlandzkich) zajął się organizacją uniwersytetu katolickiego w Dublinie. Pragnął on, by uczelnia ta była uczelnią świeckich, działającą w oparciu o Otwartą Edukację, do tego przyjmującą w swe szeregi również Anglików i Amerykanów. Kiedy zrozumiał, że to niemożliwe, zrezygnował ze stanowiska rektora (1858). Zdając sobie sprawę z niskiego poziomu nauczania w angielskich szkołach katolickich, założył w 1859 szkołę Oratorium, która miała zapewnić katolickim chłopcom porządne wykształcenie religijne i świeckie – zapoczątkowało to wzrost poziomu edukacji katolickiej w Anglii. Przez kilka miesięcy roku 1859 był redaktorem literackiego czasopisma „The Rambler”, przeznaczonego dla wykształconych katolików; nierzadko drukowano tam śmiałe opinie świeckich, co budziło żywe emocje, zwłaszcza wśród biskupów.
Przedrukował w Anglii paszkwil na Giacinto Achilliego (byłego zakonnika katolickiego, następnie antyklerykała), który w swojej książce z 1851 ujawnił domniemaną korupcję części kleru Kościoła katolickiego, jego inkwizycji, oraz wykorzystywanie przez niektórych spowiedzi do denuncjacji rodzin do władz Kościoła. Ks. Newman przegrał następnie proces sądowy o zniesławienie, wytoczony przez Achilliego. Pojawiały się też opinie o niechęci protestanckiego sądu do konwertyty na katolicyzm.
Na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku ks. Newman zdawał się osamotniony – z jednej strony nie ufali mu i nie rozumieli go katolicy, z drugiej zaś strony zapomnieli o nim anglikanie. Wszystko zmieniło się, gdy Charles Kingsley (znany powieściopisarz, profesor w Cambridge i wychowawca księcia Walii) przypuścił na niego atak, zarzucając mu nieszczerość. Odpowiedzią ks. Newmana była słynna Apologia pro vita sua, drukowana w 1864 w cotygodniowych odcinkach. Dzieło to trafiło zarówno do członków Kościoła rzymskokatolickiego, jak i do wielu anglikanów, a ks. Newmanowi pozwoliło odzyskać utracony autorytet.
W 1877 roku ks. Newman został wybrany na pierwszego honorowego członka Trinity College. W 1879 nowy papież Leon XIII mianował go kardynałem (co całkowicie oczyściło go z zarzutów o „półkatolicyzm”).
Zmarł 11 sierpnia 1890 w wieku 89 lat. Został pochowany w Rednal we wspólnym grobie ze zmarłym 15 lat wcześniej Ambrożym St. Johnem. Sto lat później, na mocy oficjalnej umowy pomiędzy Watykanem a biskupem Birmingham, zdecydowano o przeniesieniu szczątków kardynała do innej mogiły. Fakt ten był wówczas szeroko komentowany w Anglii. Ciało kardynała nie zostało pochowane w trumnie z ołowiu, jak pierwotnie przypuszczano, lecz prawdopodobnie w prostej, drewnianej trumnie; w grobie prócz metalowej tablicy z danymi zmarłego nie znaleziono żadnych szczątków ciała, gdyż uległo ono kompletnemu rozkładowi.
Wkład w myśl katolicką, beatyfikacja i kanonizacja W filozofii głosił przewagę wiedzy konkretnej nad pojęciową, bezpośredniego przeświadczenia (assent) nad dowodem, logiki osobistej nad powszechną i wiary nad wiedzą.
Jego Przyświadczenia wiary przełożył Stanisław Brzozowski (wydał Michał Rudnicki, 1915). Napisał antologię The Fine Gold of N., wydał J.J. Reilly (1931). O nim C.S. Atkins: Life of Card. N. (1931), J. Guitton: La Philosophie de N. (1933). Polskie studia Stanisława Brzozowskiego i Romana Dyboskiego.
Za pontyfikatu Jana Pawła II rozpoczęto proces beatyfikacyjny kard. Johna Henry’ego Newmana. Jego wyniesienie na ołtarze odbyło się 19 września 2010 roku podczas mszy w Cofton Park w Birmingham, w czasie pielgrzymki Benedykta XVI do Wielkiej Brytanii.
W listopadzie 2018 komisja teologów zatwierdziła cud kanonizacyjny za wstawiennictwem bł. Johna Henry’ego Newmana. 12 lutego 2019 ten sam cud został uznany przez papieża Franciszka, co otworzyło drogę do jego kanonizacji. Data jego wyniesienia została ogłoszona na konsystorzu 1 lipca 2019. 13 października 2019 podczas uroczystej eucharystii na Placu św Piotra papież Franciszek ogłosił jego oraz czterech innych błogosławionych świętymi, wpisując ich w katalog świętych.
Dzień obchodów, Doktor Kościoła i patron Wspomnienie liturgiczne obchodzone jest 9 października.
31 lipca 2025 papież Leon XIV zaakceptował przyznanie mu tytułu doktora Kościoła. 28 września 2025 podano termin nadania świętemu Janowi Henrykowi Newmanowi tego tytułu. Uroczyste nadanie tytułu świętemu kardynałowi nastąpiło 1 listopada 2025 podczas uroczystej eucharystii na Placu świętego Piotra – pod przewodnictwem papieża Leona XIV.
3 listopada 2025 papież Leon XIV na prośbę kard. Luisa Antonia Tagle – Wielkiego Kanclerza Papieskiego Uniwersytetu Urbaniana, wydał Cyrograf ogłaszający św. Jana Henryka Newmana patronem Papieskiego Uniwerystetu Urbaniana, zaś 3 lutego 2026 zarządził, że św. Jan Henryk Newman będzie czczony w liturgii całego Kościoła w randze wspomnienia dowolnego.
Publikacje Okres anglikański
Okres katolicki
Zobacz też Beatyfikowani i kanonizowani przez Benedykta XVI Święci i błogosławieni Kościoła katolickiego Wstawiennictwo świętych Anglicanorum coetibus Roger Louis Schütz-Marsauche Thomas More Wspólnota anglikańska
Przypisy
Bibliografia Dessain, Charles Stephen, John Henry Newman – pionier odnowy Kościoła, tłum. M. Stebart, Poznań 1989 The Encyclopedia of Religion (hasło: Newman, John Henry), t. 20, red. M. Eliade, Nowy Jork 1986 Felicity O’Brien, Nie pokój, lecz miecz. John Henry Newman, przeł. ks. Stanisław Golus SDS, Wydawnictwo Salwator, Kraków 2003, ss. 199,
Linki zewnętrzne
Strona o wizycie Benedykta XVI w Wielkiej Brytanii Zapowiedź kanonizacji bł.Johna Henryego Newmana Dzieła Jana Henryka Newmana w bibliotece Polona
Jan Henryk Newman Kategoria:Angielscy duchowni anglikańscy Kategoria:Angielscy duchowni katoliccy Kategoria:Angielscy kardynałowie Kategoria:Angielscy pisarze Jan Henryk Newman Jan Henryk Newman Kategoria:Brytyjscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Brytyjscy pisarze katoliccy Kategoria:Konwertyci na katolicyzm Kategoria:Apologeci chrześcijańscy Kategoria:Filipini (biografie) Kategoria:Kardynałowie z nominacji Leona XIII Kategoria:Ludzie urodzeni w Londynie Kategoria:Urodzeni w 1801 Kategoria:Zmarli w 1890 Kategoria:Doktorzy Kościoła