Suwerenność (z „suweren(ny)” i „najwyższy” od „nad; dodatkowo”) – zdolność do samodzielnego, niezależnego od innych podmiotów, sprawowania władzy politycznej nad określonym terytorium, grupą osób lub samym sobą. Suwerenność państwa obejmuje niezależność w sprawach wewnętrznych i zewnętrznych.
Słowa „suwerenność” użył po raz pierwszy Jean Bodin w 1576 roku, a po nim Cardin Le Bret w 1632. Obaj pojmowali ją jako wyłączność monarchy do sprawowania władzy ustawodawczej i wykonawczej na terenie swego państwa.
Suwerenność wewnętrzna i zewnętrzna Suwerenność wewnętrzna polega na tym, że władza sama może decydować o zakresie swojego działania. Władza państwowa jest niezależna od organizacji działających na terytorium państwa, jak np. organizacje pozarządowe, krajowe organizacje związków zawodowych, Kościoły. Suwerenność zewnętrzna gwarantuje, że państwo jest niezależne od innych państw w podejmowaniu decyzji. Suwerenność ta polega także na braku możliwości wpłynięcia na państwo za pośrednictwem organizacji międzynarodowych, międzynarodowych grup nacisku i sojuszy politycznych. W Projekcie wieczystego pokoju Immanuel Kant jako jego warunki wymieniał m.in. zakaz aneksji jednego państwa przez inne i zakaz ingerencji „przemocą do ustroju i rządów innego państwa”.
Pojęcie suwerenności i jego ewolucja Suwerenność państw jest jednym z podstawowych terminów prawa międzynarodowego. Oznacza ona niezależność państwa, wyrażającą się w posiadaniu osobowości prawnej, stanowiącej najwyższą władzę na danym terytorium. Państwo suwerenne jest zatem w stosunkach międzynarodowych podmiotem prawa międzynarodowego. Władze państwowe mogą więc podejmować dowolne działania, takie, jakie uznają za najkorzystniejsze dla interesów danego państwa. Jednakże granicą wykonywania władzy suwerennej jest poszanowanie suwerenności pozostałych podmiotów prawa międzynarodowego oraz norm, które przyjęły na siebie w wyniku podpisywania różnego typu zobowiązań prawno-międzynarodowych.
Pojmowanie suwerenności ewoluuje wraz z rozwojem stosunków międzynarodowych. Dlatego definicja utworzona przez Jeana Bodina ujmowała państwo suwerenne jako takie, które nie uznaje nikogo wyższego od siebie prócz Boga. Obecnie taka nieomalże absolutna niezależność jest nierealna. Złożyły się na to: ogromny wzrost liczby państw, pojawienie się niepaństwowych uczestników stosunków międzynarodowych, istnienie wielu skomplikowanych powiązań między państwami oraz faktyczna niemożność całkowicie samodzielnego funkcjonowania państwa, i to w każdej sferze – politycznej, gospodarczej, kulturowej.
Dlatego ważniejszym elementem pojęcia suwerenności jest sprawowanie władzy nad określonym terytorium niż pełna niezależność. Wyrazem suwerenności jest zazwyczaj utrzymywanie stosunków dyplomatycznych z innymi państwami, podpisywanie umów międzynarodowych, uczestnictwo w organizacjach, choć może istnieć państwo suwerenne podejmujące bardzo ograniczone działania w tych dziedzinach. Istnieje też możliwość, by część państw nie uznawała suwerenności danego kraju, najczęściej kierując się względami politycznymi. W takiej sytuacji była na przykład Niemiecka Republika Demokratyczna, z którą rozwinięte państwa kapitalistyczne nie utrzymywały kontaktów aż do początków lat 70. Państwa mogą też decydować się na przekazanie części swoich uprawnień na inne państwo. Taki charakter miały protektoraty mocarstw kolonialnych nad niektórymi krajami pozaeuropejskimi, które choć zachowywały swą państwowość, godziły się na reprezentowanie siebie za granicą przez na przykład Francję (Tunis, Maroko) czy Wielką Brytanię (Protektorat Adeński), by ochronić resztki niepodległości. Określano je mianem państw półsuwerennych.
Znaczenie zasady suwerenności podkreśla fakt, że została ona ujęta we wszystkich podstawowych dokumentach międzynarodowych. Karta Narodów Zjednoczonych, określając zasady postępowania swych członków i samej organizacji, na pierwszym miejscu wskazywała na „suwerenną równość” (art. 2.1), zobowiązując członków „do powstrzymania się w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa bądź w jakikolwiek inny sposób niezgodny z celami Organizacji Narodów Zjednoczonych” (art. 2.4). Dawniejsze ius ad bellum zastąpione zostało przez prawo do samoobrony (art. 51 Karty). Uchwalona w 1970 roku Deklaracja zasad prawa międzynarodowego stwierdzała, że wszystkie państwa korzystają z suwerennej równości, która obejmuje takie elementy jak: państwa są równe wobec prawa każdemu państwu przysługują prawa wynikające z pełnej suwerenności każde państwo ma obowiązek szanować podmiotowość innych państw integralność terytorialna i niepodległość polityczna państwa są nietykalne każde państwo ma prawo swobodnie wybrać i rozwijać swój system polityczny, społeczny, gospodarczy i kulturalny każde państwo ma obowiązek stosować się w pełni i w dobrej wierze do swoich zobowiązań międzynarodowych i pokojowo współżyć z innymi państwami.
Tylko państwa mogą być członkami ONZ (art. 4 Karty) i stronami w procesie przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości (art. 34 Statutu)Wcześniej warunki takie (obejmując posiadłości rządzące się samodzielnie) stawiała Liga Narodów (Traktat Wersalski art. 1) i Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej (art. 34 Statutu). oraz przed Stałym Trybunałem Arbitrażowym.
Suwerenność współcześnie Rewizja podstawowych pojęć
W ustroju demokratycznym nosicielem suwerenności państwowej (suwerenem) jest lud. We współczesnych stosunkach międzynarodowych zachodzą zjawiska i procesy wywierające znaczący wpływ na sytuację państw i nakazujące inaczej patrzeć na ich pozycję i rolę. Na tym tle pojawia się potrzeba dokonywania rewizji podstawowych pojęć odnoszących się do uczestników stosunków międzynarodowych i wzajemnych relacji między nimi. Do takich należy zasada suwerenności państwa.
Nowa interpretacja ma znaczenie nie tyle teoretyczne, co praktyczne, państwa bowiem muszą zaadaptować się do nowych warunków, kreując swoją politykę zagraniczną, określając rację stanu. Rozważając problem suwerenności, należy zatem przypatrzeć się zarówno czynnikom powodującym zmiany w rzeczywistości międzynarodowej, jak i ich stosunkom dla suwerenności państwa – czy i na ile jest ograniczona (osłabiona) lub poszerzona (wzmocniona) oraz na jakich płaszczyznach te zjawiska zachodząKarta Narodów Zjednoczonych nie definiuje pojęcia suwerenności, jednak charakterystyczne jest, że jej preambuła wyrażona jest jako deklaracja „ludów” i „narodów”, a nie państw. To właśnie „ludy narodów zjednoczonych zdecydowane uchronić przyszłe pokolenia od klęski wojny” stanowią podmiot Karty. Dokument ten stwierdza, że państwa członkowskie ONZ są suwerenne, jednak w koniunkcji z podmiotem prowadzącym narrację dokumentu można stwierdzić, że ostatecznie suwerenność państw pochodzi od „ludów”, które posiadają ten atrybut w sposób absolutny. Wyrażone z Karcie żądania ludów i narodów, rozumianych jako suwerenowie, dotyczą m.in.: bezpieczeństwa i zapobiegania wojnom, ochrony praw człowieka i godności jednostki, szacunku dla postępu społecznego i działania na rzecz poprawy warunków życia.
Tak określone dążenia suwerena mogą – szczególnie w połączeniu z zasadą odpowiedzialności za ochronę – skutkować podjęciem wysiłków na rzecz uzasadnienia użycia siły prowadzącego do realizacji tych dążeń, jeśli bezpieczeństwo suwerena i jego podstawowe prawa są zagrożone. Pojawia się w związku z tym pojęcie nadużycia suwerenności. Oznacza ono zarówno nadużywanie praw, jak i zaniedbywanie obowiązków wynikających ze sprawowania władzy. Paulina Piasecka Prawnomiędzynarodowe aspekty użycia siły we współczesnych stosunkach międzynarodowych s. 88n..
Czynniki wpływające na kwestię suwerenności państwa Jednym z istotnych czynników jest fakt rosnących wzajemnych powiązań państw o charakterze bilateralnym, ale i wielostronnym, często ujętym w trwałe formy organizacyjne. Liczba państw, z którymi można wchodzić we wzajemne zależności, stale rośnie. Niezależność, traktowana dotąd jako atrybut suwerenności, jest zatem pochodną rodzaju tych więzi. Im są one ściślejsze, utrudniające w wyniku rozmowy całkowicie samodzielne podejmowanie decyzji, tym faktyczna samodzielność państwa jest bardziej ograniczona. Może to dotyczyć sfery politycznej, militarnej, gospodarczej. Jednak opłacalność, a nawet przymus rozwijania współpracy jest sprawą decydującą i liczba powiązań stale rośnie. Jeśliby niezależność pojmować absolutnie, należałoby zakładać potencjalnie choćby samowystarczalność danego państwa we wszystkich dziedzinach, na co tylko niektóre mogłyby się zdobyć. W okresie powojennym, gdy ukształtował się podział na dwa bloki ideologiczno-polityczne, wzajemne zależności państw wzmacniała relacja z supermocarstwami. Ich przywódcza pozycja pozwalała zatem na zachowanie największego pola suwerenności we wcześniej zaprezentowanym pojęciu J. Bodina.
Zacieśnianie więzi między państwami prowadzić także może do decyzji o tworzeniu instytucji ponadnarodowych. Jednym ze znamion współczesności jest dążenie do integracji nie tylko gospodarczej, ale i politycznej. Jednym z zaawansowanych przykładów pod tym względem jest Unia Europejska. W Unii kraje członkowskie łączą wybrane aspekty swojej suwerenności, aby wspólnie decydować o rozwiązaniach w ustalonych dziedzinach politycznych, jak np. polityka konkurencji lub polityka monetarna. Przykładem podziału suwerenności są również federacje, gdzie regiony utrzymują wysoki poziom autonomii wewnątrz kraju, który jest w mniejszym lub większym stopniu dzielony z rządem narodowym, np. Australia, Kanada i Brazylia.
Innym charakterystycznym elementem współczesności jest dynamiczny rozwój organizacji pozarządowych, których członkami są osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne, a nie państwa. Skupiają one osoby oraz instytucje z różnych krajów, działające w różnych dziedzinach, z pominięciem bezpośredniego zwierzchnictwa państw. Jeszcze większe konsekwencje dla suwerennej pozycji państwa ma pojawienie się nowego typu organizacji – międzynarodowych korporacji – które mają możność sterować polityką wewnętrzną i zagraniczną państw, wykorzystując do tego wpływy finansowe i powiązania polityczne.
Zakres suwerenności we współczesnym świecie Pojawienie się wskazanych elementów sytuacji międzynarodowej powoduje, że suwerenność, jako zjawisko oraz idea, zmienia swój charakter. Fakt ograniczenia niezależności państw nie musi jednak oznaczać, że suwerenność nie ma znaczenia. Państwo, zrzekając się prawa do części swych decyzji na skutek wejścia w dwustronne czy wielostronne układy, może uzyskać lepszą możliwość gospodarczego, cywilizacyjnego czy społecznego rozwoju, pewniejsze gwarancje swego bezpieczeństwa. Jeśli czyni to dobrowolnie, a układy nie oznaczają podporządkowania interesom drugiej strony, to suwerenność państwa może zostać wzmocniona, stabilność kraju służy bowiem faktycznemu sprawowaniu władzy nad danym terytorium. Można również w takim kontekście widzieć procesy integracji. Państwa, tworząc ponadnarodowe wspólne instytucje i im przekazując swe dotychczasowe kompetencje, ograniczają z jednej strony swą suwerenność, z drugiej strony jednak poszerzają zakres władzy i wpływów na nowe terytoria.
Trudno jednoznacznie orzec, czy pozarządowe czy ponadnarodowe organizacje podważają istnienie suwerennego państwa. W bezpośrednich kontaktach z nimi ostateczna decyzja o zakresie ich działań na terenie danego kraju należy nadal do państwa. To ono zezwala na funkcjonowanie ich na jego terenie, podpisuje umowy, kontroluje poczynania i jest według norm międzynarodowych do tego uprawnione. Nie mogą też tego typu organizacje zastąpić państwa w rozwiązywaniu wielu współczesnych problemów stojących przed społecznością międzynarodową.