Głowa () – przedni odcinek ciała owada, złożony zazwyczaj z 6 zespolonych ze sobą pierścieni, tworzących jednolitą puszkę głowową (epicranium). Na głowie owada położone są oczy złożone, przyoczka, czułki, a po stronie dolnej otwór gębowy w otoczeniu trzech par różnie ukształtowanych przysadek gębowych. Znajdują się na niej liczne receptory. Zewnętrzne skleryty głowy są rozdzielone szwami. 250px|thumb|Głowa szarańczaka

Budowa Głowa nie wykazuje segmentacji u postaci dojrzałych. W rozwoju zarodkowym głowa powstaje z 6 segmentów: akronu wyposażonego w oczy złożone i oczy proste (z reguły od jednego do czterech), segmentu czołowego (antenalnego) z parą czułków, segmentu wstawkowego bez przysadek, segmentu żuwaczkowego z parą żuwaczek, segmentu 1 pary szczęk, z członowatymi szczękami 1 pary, segmentu 2 pary szczęk, z członowatymi szczękami 2 pary.

Typy ułożenia głowy thumb|350px|Typy ułożenia głowy (od lewej): prognatyczny, ortognatyczny i hipognatyczny Wyróżniane są następujące typy ułożenia głowy ze względu na jej ustawienie w stosunku do podłużnej osi ciała: prognatyczny (gr. pro – przed; gnathos – szczęka) – otwór gębowy skierowany ku przodowi, narządy gębowe stanowią przedłużenie osi ciała, występuje np. u biegaczowatych i termitów, rzadko u prostoskrzydłych (turkucie i nakwietnik trębacz); ortognatycznyW pracy: , na stronach 214–215, opisany w artykule typ ortognatyczny nazwany został typem hipognatycznyn, natomiast opisany w artykule typ hipognatyczny w wymienionej pracy nazwano typem epistognatycznym. (gr. orthos – prosto; gnathos – szczęka) – otwór gębowy skierowany prostopadle ku dołowi, niewystający do przodu, płaszczyzna czoła tworzy z główną osią ciała kąt prosty, występuje u większości prostoskrzydłych; hipognatyczny (gr. hypo – pod; gnathos – szczęka) – otwór gębowy skierowany w dół i ku tyłowi, płaszczyzna czoła tworzy z główną osią ciała kąt ostry, występuje np. u pluskwiaków różnoskrzydłych i niektórych prostoskrzydłych (m.in. u mieczników).

Typ hipognatyczny określany jest też nazwą opistognatyczny (gr. opisthen – za; gnathos – szczęka), pisaną także apistognatyczny (z ang. apisthognathous) lub epistognatyczny.

Aparaty gębowe oraz ich budowa Gębowe narządy owadów to odnóża głowowe przystosowane do pobierania pokarmu. W ich skład wchodzą: thumb|350px|Ewolucyjne modyfikacje aparatów gębowych owadówA-gryzący, B-gryząco-liżący (gryząco-ssący wg J. Wildego), C-ssący, D-kłująco-ssący, a-czułki, c-oko złożone, mx-maxillae, md-mandibulae, lb-labium, lr-labrum warga górna (labrum) para żuwaczek (mandibulae) para szczęk (maxillae) z głaszczkami warga dolna (labium) z głaszczkami.

Aparaty gębowe owadów odzwierciedlają różnorodność pobieranego przez nie pokarmu. W zależności od sposobu pobierania pokarmu rozróżnia się następujące typy budowy: gryzący (ortopteroidalny) – najbardziej pierwotny typ; inne powstały przez modyfikację tego typu. Składa się z: wargi górnej żuwaczek (szczęki I pary), które u drapieżnych są ostro zakończone, a u roślinożernych tępo zakończone członowanych żuchw (szczęki II pary), składających się z: kotwiczki pieńka żuwki wewnętrznej żuwki zewnętrznej głaszczku żuchwowego wargi dolnej (zrośnięte szczęki III pary), składającej się z: podbródka brody języczków przyjęzyczków głaszczków wargowych Spotykany jest u owadów drapieżnych, np. owady bezskrzydłe, chrząszcze, roślinożernych, np. prostoskrzydłe oraz u wielu larw przed wykształceniem bardziej wyspecjalizowanego typu.

Warga dolna larw ważek określana jest jako maska. gryząco-ssący (apoidalny) – uniwersalny typ aparatu gębowego występujący m.in. u pszczół miodnych i trzmieli. W odróżnieniu od innych owadów błonkoskrzydłych część ich aparatu gębowego przekształciła się w długi, owłosiony języczek zwany trąbką ssącą (proboscis), którym mogą wysysać nektar z kwiatów i pobierać wodę, ale zachowane silne żuwaczki pozwalają na gryzienie czy ugniatanie pokarmu albo innych substancji. ssący (lepidopteroidalny) – służy do pobierania pokarmu płynnego, np. nektar kwiatów (motyle). Rurkę ssącą tworzą silnie wydłużone, złączone żuwki zewnętrzne. Żuwaczki uległy redukcji. Warga górna (mała półkolista płytka) przylega do żuwków. liżąco-ssący – dolna warga zakończona aparatem filtracyjnym służy do zlizywania i filtrowania pokarmu (mucha domowa) kłująco-ssący (hemipteroidalny) – wysoko wyspecjalizowany aparat umożliwiający wysysanie płynów z tkanek roślinnych (mszyce) lub zwierzęcych (wszy, pchły). Żuchwy stanowią nieczłonowane szczecinki tworzące rurkę ssącą i ślinową. tnąco-liżący (tabanoidalny) – występuje u niektórych muchówek, np. bąkowatych liżący (muskoidalny), składający się z: miękkiego, błoniastego dziobka ryjka tarcz oralnych, składających się z przekształconych głaszczków wargowych. Wewnątrz tarcz oralnych znajduje się sieć kanalików służących do filtracji pokarmu. Żuwaczki uległy redukcji.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Entomologia stosowana pod redakcją B. Wilkaniec, Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. A.Cieszkowskiego w Poznaniu, Poznań 2006

Kategoria:Anatomia stawonogów