Order Elżbiety (niem. Elisabeth-Orden, węg. Erzsébet-rend) – order kobiecy nadawany w latach 1898–1918 przez monarchię habsburską. Order posiadał początkowo trzy klasy, a w 1918 pięć klas. Z orderem związany jest medal Elżbiety.

Historia Odznaczenie zostało ustanowione 17 września 1898 w Pałacu Schönbrunn jako order wyłącznie damski przez cesarza Austrii i króla Węgier Franciszka Józefa I dla uczczenia pamięci jego żony Elżbiety zamordowanej w Genewie. Patronką odznaczenia jest św. Elżbieta z Turyngii. Według pierwszych statutów order posiadał trzy klasy: Wielki Krzyż, I klasę oraz II klasę. Do 1915 roku ordery wykonywano wyłącznie ze złota.

Oprócz orderu ustanowiono także powiązany z nim medal Elżbiety, który formalnie stanowił odrębne odznaczenie, jednak pozostawał z nim związany i był określany przez ten sam statut.

30 kwietnia 1918 roku, następca Franciszka Józefa, ostatni cesarz Austrii i król Węgier Karol I (IV) zmienił statut, dodając I klasę z gwiazdą oraz krzyż Elżbiety jako dodatkowe odznaczenia.

Odznaki orderu były produkowane wyłącznie przez przedsiębiorstwo . Wstęgi dostarczała z kolei firma Eduard Meinhardt’s Erben.

Order został zniesiony po obaleniu monarchii Habsburgów w 1918 roku.

W latach 1919 i 1937 ordery były przetapiane przez mennicę Hauptmünzamt, a w 1941 przez Rothe. W 1945 roku pozostałe ordery, które znajdowały się w kancelarii orderu, zostały zarekwirowane przez radzieckich oficerów.

Zasady Order nadawany był kobietom i dziewczynom za osiągnięcia zawodowe lub za czynienie dobra na polu humanitarnym, religijnym lub filantropijnym. Order przyznawany był przez monarchię Habsburgów rządzącą w Austro-Węgrzech.

Order był zwracany po otrzymaniu wyższego stopnia lub po śmierci osoby odznaczonej. Wyjątek stanowił medal Elżbiety, który mógł być noszony razem z orderem Elżbiety, a także nie podlegał zwrotowi w przypadku śmierci.

Osoby odznaczone orderem Elżbiety lub medalem Elżbiety posiadały nakaz noszenia go w miejscach publicznych, w których nosi się odznaczenia.

Insygnia Insygnia orderu to oznaka i gwiazda I. i II. klasy. Oznaką był krzyż heraldyczny liliowy, którego dwa boczne płatki emaliowane były na amarantowo, a płatek środkowy na biało. Medalion środkowy awersu był emaliowany na biało, otoczony kręgiem perełek i zawierał w środku złoty medal z profilem św. Elżbiety z Turyngii zwróconym na lewo, otoczonym aureolą. Medalion rewersu zawierał złotą literę „E”. Między ramionami krzyża umieszczone były stylizowane, emaliowane na czerwono róże z zielonymi płatkami.

Gwiazda I i II klasy była srebrna, ośmiopromienna, cyzelowana na kształt diamentów i nosiła na sobie awers oznaki: przy I. klasie była wielkości 71 mm, przy II. 48 mm. Order I. klasy noszono na wąskiej damskiej wstędze z prawego ramienia na lewy bok, gwiazdę nad lewą piersią, II. klasę na damskiej kokardzie nad lewą piersią i jej gwiazdę nad prawą piersią. Najniższa do roku 1918 klasa to krzyż orderowy srebrny, gdzie tylko medalion ze św. Elżbietą był złoty i emaliowany, wprowadzona w tym roku V. klasa to prosty krzyż cały w srebrze. IV. I V. klasę noszono na damskiej kokardzie nad lewą piersią. Wstęga była biała z obustronną amarantową bordiurą.

Krzyż Elżbiety był podobny do Krzyża II Klasy – również srebrny, ale nieco mniejszy i pozbawiony emalii. Medal Elżbiety był to okrągły srebrny medal z insygniami Orderu na awersie i monogramem „E” na tle róż na rewersie.

Odznaczone Pierwsze odznaczenie odbyło się w dniu pogrzebu cesarzowej Elżbiety (17 września 1898 roku). Wielki Krzyż otrzymała Irma Sztáray, dama dworu cesarzowej, będąca świadkiem zamachu na cesarzową. + Liczba kobiet odznaczonych orderem z podziałem na klasy (źródło tabeli: ) KlasaRodaczkiCudzoziemkiŁącznieWielki KrzyżGroßkreuz364581I klasa z gwiazdąI. Klasse mit Stern123I klasaI. Klasse27458332II klasaII. Klasse46238500Krzyż ElżbietyElisabeth-Kreuz101Medal ElżbietyElisabeth-Medaille16345208 Order Elżbiety I klasy z gwiazdą otrzymały trzy kobiety: Elisabeth Kallay von Nagy Kalio, dama dworu Zyty Burbon-Parmeńskiej, hrabina Maria Anna von Rex, główna dama dworu na dworze saskim, oraz baronowa Marianne von Finck, główna dama dworu arcyksiężnej Marii Józefy Saksońskiej. Odznaczenia te przyznano 16 sierpnia 1918 roku.

Jedyną osobą odznaczoną Krzyżem Elżbiety była Franziska Glaser, przełożona Instytutu dla Niewidomych „Odilion” prowadzonego przez siostry boromeuszki w Grazu. Odznaczenie zostało przyznane 6 czerwca 1918 roku.

Przypisy

Bibliografia Václav Měřička, Orden und Ehrenzeichen der österreichisch-ungarischen Monarchie, Wien und München 1974 Roman Freiherr von Procházka, Österreichisches Ordenshandbuch, Große Ausgabe, I–IV, München 1979

Kategoria:Odznaczenia Austro-Węgier Kategoria:Ordery kobiece