Kostrzyn – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kostrzyn. Położone 21 km na wschód od Poznania, 32 km od Gniezna, 27 km od Wrześni oraz 20 km od Środy Wielkopolskiej.
Według danych z 1 stycznia 2019 roku miasto liczyło 9677 mieszkańców.
Przez miasto przebiegają droga ekspresowa S5, droga krajowa nr 92 i linia kolejowa Berlin – Warszawa.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XII wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z lat 1187-1193 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą prowincji kostrzyńskiej „Costrinensis provincia”. W 1251 (według zachowanej kopii z 1494) odnotowano nazwę „Costrzin”, 1257 „Costrin”, 1303 „Kostrzina”, 1398 „Kostrzino”, 1399 „Costrzyno” i „Kostrzin”, 1406 „Kosztrzyn”, 1410 „Costczino”, 1411 „Costrzino”, 1418 „Costrsen”, 1420 błędnie „Catzen” oraz „Costrzijn”, 1423 „Costrzyn”, 1426 „Costryn”, 1435 „Kosterynne”, 1438 „Cosczin”, 1477 „Kostrzyn”, 1493 „Costrczyn”, 1527 „Cosztrzyn”, 1533 „Costhrzin” .
Historia thumb|left|Późnogotycki kościół świętych Apostołów Piotra i Pawła Początkowo miejscowość była osadą czołową opola kostrzyńskiego, które było reliktem opola - przedpaństwowej wspólnoty rodowo-terytorialnej, a w późniejszym okresie stało się administracyjnym podokręgiem kasztelanii. W latach 1187-1193 Benedykt biskup poznański zaświadczył, że książę wielkopolski Mieszko Stary nadał zakonowi rycerskiemu joannitów z Poznania szpital św. Michała w Poznaniu, któremu to szpitalowi biskup poznański Radwan (1164-1172) nadał wraz ze wspomnianym księciem Mieszkiem dziesięciny „in Costrinensi provincia”, gdzie to termin „provincia” oznacza wg historyków „opole”, ale mógł już wówczas oznaczać również kasztelanię kostrzyńską.
W 1218 roku w dokumencie wystawionym przez kancelarię biskupa poznańskiego Pawła określony został zasięg opola kostrzyńskiego. W jego skład wchodziły wsie: Jagodno, Sanniki, Rujsce, Górka, Glinka, Koszuty, Kleszczewo i Czerlejno, które płaciły dziesięciny do kościoła św Michała. W 1277 książę wielkopolski Bolesław Pobożny oznajmił, że przyłączył do opola kostrzyńskiego (łac. „vicinia Costrinensis”) wieś Krerowo należącą do opola gieckiego, zaś wieś Górka wyłączył z opola kostrzyńskiego i przyłączył do opola gieckiego. W 1277 Bolesław Pobożny książę wielkopolski uwolnił wieś Krerowo w opolu kostrzyńskim od wszelkich ciężarów podatkowych.
Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Pierwotnie była wsią książęcą, później kościelną należącą do klasztoru klarysek w Gnieźnie. Od 1251 notowana była jako miasto (łac. „civitas”). Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1331 odnotowano Kostrzyn po łacinie jako „oppidum”. W 1506, 1521, 1524 notowana jako miejscowość „in terra poznanensi”. Znajdowała się w powiecie gnieźnieńskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1530 Kostrzyn należał do województwa kaliskiego. Od 1257 miejscowość była siedzibą własnej parafii, a od 1510 należała do dekanatu poznańskiego.
Początkowo założona została na prawie polskim. Dnia 11 listopada 1251 Przemysł I zezwolił sołtysowi Hermanowi lokować miasto na prawie niemieckim, jakiego używali goście (łac, „hospites”) książęcy w Rogoźnie. Jest to jedna z najstarszych udokumentowanych lokacji miejskich w Wielkopolsce, wyprzedzająca o 2 lata PoznańZbyszko Górczak: Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce (do 1314 r.), Poznań 2002, s. 97.. Wytyczono wówczas zręby układu urbanistycznego miasta z rynkiem i ulicami oraz ustanowiono władze miejskie. W 1218 roku w skład opola kostrzyńskiego wchodziły wsie: Jagodno, Sanniki, Rujsce, Górka, Glinka, Koszuty, Kleszczewo i Czerlejno.
Zachowała się treść aktu lokacyjnego miasta z XIII wieku. Mieszkańcy otrzymali w nim 3 lata wolnizny czyli zwolnienia ze wszelkich podatków na ten okres, ale potem mieli płacić księciu jeden wiardunek srebra z każdego łanu), a tytułem dziesięciny trzy miary (łac. „modica”), po jednej pszenicy, żyta i owsa. Płacić także mieli od działek oraz od każdego domu (łac. „de locis vero, de qualibet curia”) po połowie skuda srebra. Z dochodów sądowych książę miał otrzymywać 2/3, a sołtys 1/3 dochodów. Sołtys otrzymywał także co ósmy łan. Mieszkańcy uzyskali wszystkie prawa wolnych miast niemieckich oraz zwolnieni zostali od wszelkich powinności prawa polskiego (łac. „citaciones omnes Polonici et exacciones). W 1477 lokację ponowiono. Katarzyna Zagajewska ksieni klarysek gnieźnieńskich nadała Kostrzynowi prawo magdeburskie. Mieszczanie mieli płacić po jednej grzywnie od każdego śladu, których było wówczas w sumie 42,5. Płacili oni także opłatę książęcą zwaną podworowe w wysokości 3,5 grzywny oraz podatki od bractw czyli od cechów rzeźniczego, krawieckiego, szewskiego, piekarskiego, ubogich, kuśnierskiego, garncarskiego, płócienniczego i innych. Dokument zaznaczał, że dwie kopy czynszu z miejskiej łaźni przeznaczone miały być na budowę ratusza oraz na brukowanie ulic. Mieszczanom nie wolno było posiadać własnych łaźni ani utrzymywać balwierzy. Łaziebnik w łaźni miejskiej miał prawo szynkować wino, miód pitny oraz piwo. W mieście istnieć miała też istnieć kuna dla karania mieszczan.
Kostrzyn jest również jednym z najwcześniejszych ośrodków parafialnych w archidiecezji poznańskiej datowanym na XII, a może nawet XI wiek. W 1298 roku na prośbę Jolanty, ksieni klasztoru klarysek w Gnieźnie, miasto i wieś Kostrzyn wraz z patronatem kościoła oraz wsiami Libartowem, Strumianami i Siedlcem zostały nadane temuż zakonowi przez króla Władysława Łokietka. Prywatne miasto duchowne, własność klasztoru klarysek w Gnieźnie, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie poznańskim województwa poznańskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 248.. Zakon klarysek utrzymał w swoim posiadaniu miasteczko i wsie do końca XVIII wieku, tj. do przejścia Kostrzyna pod panowanie Królestwa Prus. W XVI wieku staraniem klarysek gnieźnieńskich wzniesiono w Kostrzynie obecną murowaną świątynię w stylu późnogotyckim – kościół pod wezwaniem św. app. Piotra i Pawła. W 1602 roku utworzony został dekanat kostrzyński obejmujący 14 parafii.
Na przestrzeni wieków Kostrzyn kilkakrotnie był niszczony przez najazdy wojsk. W 1331 roku miasto zostało spalone przez Krzyżaków. W czasie wojny trzynastoletniej Kostrzyn wystawił w 1458 roku 3 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.. Kostrzyn został poważnie zniszczony w czasie najazdów szwedzkich w 1656 i w 1705 roku, kiedy to między innymi zrujnowane zostały obydwa kościoły. Kolejne wielkie pożary miały miejsce w 1498 roku, 1528 roku, 1580 roku. 16 września 1644 roku miasteczko zostało podpalone przez Andrzeja Przywartego. Spłonęły wówczas ratusz, mielcuch, browar, stodoły i spora część zabudowy Kostrzyna. Miasto nękane bywało również przez zarazy. Podczas jednej z epidemii w 1655 roku zmarło dwustu siedemdziesięciu mieszkańców Kostrzyna. W chwili wkroczenia do miasteczka wojsk pruskich u schyłku XVIII wieku Kostrzyn liczył 771 mieszkańców, w mieście były czynne szkoła, poczta, ratusz, dwa gościńce i cztery wiatraki.
Podczas rozruchów wojennych w latach 1806–1811 w splądrowanych budynkach plebańskich założono magazyn. W 1813 w pościgu za armią Napoleona zatrzymały się w Kostrzynie oddziały regimentu huzarów rosyjskich. W czasie pobytu Rosjan w dniach 24–28 lutego miał miejsce wielki pożar miasta. Spłonął wówczas znajdujący się na Rynku ratusz wraz z archiwum.
Polscy mieszkańcy miasta aktywnie uczestniczyli w zrywach niepodległościowych XIX i XX wieku. W 1848 roku, podczas Wiosny Ludów, ogłoszono w Kostrzynie niepodległość Polski i zrzucono z budynków orły pruskie. Podczas powstania wielkopolskiego 1918–1919 Kostrzyn zorganizował kompanię oraz pluton powstańczy.
20 października 1939, w ramach Operacji Tannenberg, Niemcy rozstrzelali na rynku 28 wytypowanych wcześniej mieszkańców – głównie nauczycieli, a także lokalnych patriotów i przedstawicieli inteligencji. Czynny udział w wytypowaniu mieszkańców mieli przedstawiciele miejscowej mniejszości niemieckiej.
W latach 1962–1985 przez Kostrzyn przebiegały droga państwowa nr 17 i droga międzynarodowa E8, zaś do połowy lat 70. także trasa E83.
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa poznańskiego.
Zabytki i turystyka thumb|Kościół świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kostrzynie – prezbiterium thumb|Krucyfiks w kościele świętych Apostołów Piotra i Pawła w Kostrzynie thumb|Rynek w Kostrzynie
Najstarszym zabytkiem jest położony na południe od rynku, późnogotycki kościół pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, trzynawowy, spalony podczas wojen szwedzkich, a odbudowany w 1791 r. staraniem klarysek i mieszczan kostrzyńskich, o czym przypomina XVIII-wieczna tablica pamiątkowa wmurowana w mur świątyni„Zofii Kraszkowski ksieni zgromadzenia zakonnic św. Klary w Gnieźnie, że kościół ten z upadku podźwignęła Pasterz miejsca ten kamień położył 1791”.. Resztki zniszczonej wieży rozebrano w 1839 r. Zachowała się również dzwonnica, obecnie odrestaurowana, z przełomu XVIII i XIX wieku z trzema zabytkowymi dzwonami. Na jednym z zabytkowych dzwonów znajduje się łacińska inskrypcja z 1712 roku upamiętniająca odbudowę kościoła po wojnach ze Szwecją: „Co wroga ręka Szwedów zburzyła, szczodrobliwością mieszczan kostrzyńskich zostało odbudowane”. Wartość historyczną mają ciąg domków mieszczańskich zlokalizowanych wzdłuż ulicy Średzkiej, a pochodzących z XVIII wieku (nr 30 i 35) i XIX wieku (nr 2 i 4) oraz dawna szkoła (obecnie Przedszkole miejskie) z 1849 roku, z zabytkowym zegarem. Pośrodku rynku stał dawniej ratusz wzniesiony z drewna i gliny, który spłonął w 1813 r. w trakcie odwrotu wojsk napoleońskich z Rosji. Obecny Rynek zabudowany jest domami piętrowymi przeważnie z przełomu XIX i XX wieku. Na rynku, w otoczeniu secesyjnych kamieniczek, wzniesiono pomnik walki i męczeństwa ku czci kostrzynian zamordowanych przez okupanta niemieckiego w latach 1939–1945. Pomnik odsłonięto w 1968 r. Na uwagę zasługuje najstarsza osiemnastowieczna kamienica pod numerem 16, ustawiona szczytem do południowych pierzei. Brama Cechowa u wylotu ulicy Kościelnej z godłem miasta i herbami rzemiosł. Słup Światowida spełniający rolę drogowskazu, pokazującego drogę na Ostrów Lednicki. Budynek dawnej poczty dyliżansowej mieszczącej się przy ulicy Poznańskiej. Dworek z początku XIX wieku przy ulicy Kościuszki 33. Na cmentarzu parafialnym jest grób powstańca z 1863 r. oraz mogiły powstańców wielkopolskich i pomordowanych w latach okupacji. Stary cmentarz parafialny mieszczący się niegdyś w centrum miasta między obecną biblioteką miejską im. Kazimiery Iłłakowiczówny a stacją benzynową został zlikwidowany. Figurki Rycerzy Kostro
Edukacja W Kostrzynie przy ul. Piasta 1 znajduje się budynek Szkoły Podstawowej im. Ewarysta Estkowskiego. Od roku 1999 w mieście działało również Gimnazjum im. Rady Europy przy ul. Powstańców Wielkopolskich 28a, które po reformie edukacji w 2017/2018 zostało przekształcone w Szkołę Podstawową nr 2Oficjalna strona Szkoły Podstawowej nr 2 im. Rady Europy w Kostrzynie.. W mieście działają także przedszkola, zarówno publiczne, jak i prywatne.
Wspólnoty wyznaniowe Na terenie Kostrzyna działalność religijną prowadzą: Kościół rzymskokatolicki: parafia Świętych Apostołów Piotra i Pawła (kościół farny) parafia bł. Jolanty Świadkowie Jehowy: zbór
Ludzie związani z Kostrzynem
Zobacz też