St. Wendel, Sankt Wendel – miasto powiatowe w zachodnich Niemczech, w kraju związkowym Saara, siedziba powiatu St. Wendel.
Geografia Miasto leży nad rzeką Blies.
Z powierzchnią 113,54 km² jest drugim, po Saarbrücken, co do wielkości miastem Saary. Miasto zamieszkuje około 26 208 osób (2010). Najwyższym punktem jest góra Bosenberg (485 m n.p.m.), teren obniża się w kierunku południowym. Najniższym miejscem jest brzeg Blies w okolicach Ottweiler (260 m n.p.m.), centrum miasta znajduje się na wysokości 286 m n.p.m. (Fruchtmarkt).
St. Wendel leży ok. 75 km na południowy wschód od Luksemburga, ok. 30 km na północny wschód od Saarbrücken i ok. 100 km na zachód od Mannheim.
Historia Powstanie miasta St. Wendel ma prawdopodobnie swoje podwaliny za czasów panowania Merowingów, wówczas powstał tu dwór pana imieniem Baso. Tak powstała nazwa miejscowości Basonevillare. Gdyby nazwy nie zmieniono na cześć Wendelina, nazwa miasta przekształciła by się zapewne w Bosenweiler – porównaj z Bosenberg (góra) i Bosenbach (gmina w Nadrenii-Palatynacie), w których używany jest nadal przedrostek Bosen. Dwór Basos leżał na stokach Bosenberg, między Todtbach a Bosenbach.
W VII w. Paulus, biskup Verdun kupił Basonevillare. Odziedziczył on również po francuskiej szlachciance Adalgisil Grimo Tholey (wówczas jeszcze bez klasztora). Obszar miasta przeszedł w ten sposób na kilka wieków do Verdun. Krótko po tym w Basonevillare zmarł pustelnik Wendelin (łac. Wendelinus). Był on czczony przez wielu ludzi jeszcze za życia. Kult rozwijał się i do miejscowości organizowano pielgrzymki, doprowadziło to do zmiany nazwy w XII w. na St. Wendel.
Grafowie z Blieskastel, których posiadłości rozciągały się od północnej Lotaryngii, przez Blies, w poprzek Hunsrück aż do Bernkastel nad Mozelą (obecnie Bernkastel-Kues), wybudowali w X w. zamek wodny w dolinie Blies i usiłowali podnieść ochronę miejsca pielgrzymkowego. Zamek wybudowano na usypanym kopcu, była to drewniana wieża mieszkalna. Była otoczona palisadą oraz fosą. Była to forma nazywana motte i do dziś miejsce to nazywane jest Mott.
W miejscowości utworzono mały kościół – nad grobem Wendeliniusa. Uznaje się, że wzniesiono go prawdopodobnie na miejscu dzisiejszej kaplicy pw. św. Magdaleny. Dopiero na przełomie IX i X w. powstał pierwszy kościół na miejscu dzisiejszej bazyliki. Relikwie św. Wendalinusa zostały przeniesione tam w XI w. i od tego czasu w październiku organizowane są pielgrzymki do tego miejsca. Jednocześnie z kościołem powstał Wendelsmarkt, centralny rynek dla całego otoczenia. Wokół kościoła wcześniej zaczęła osiedlać się szlachta i kler. Zamek, dwór i kościół zrosły się stopniowo dopiero w XIV w.
Do końca XX w. St. Wendel był ważniejszą bazą Verdun w Zachodniej Rzeszy. W latach 1326–1328 elektor Trewiru i arcybiskup Baldwin Luksemburski nabył zamek i wieś St. Wendel. Chciał on wyprzeć lotaryńskie wpływy znad Renu. Z nabyciem wsi przez Baldwina St. Wendel szybko rozrosło się do średniego miasta. Pierwszym dzierżawcą (i burggrafem) został Jakomin von Monkler. Jako reprezentant elektora zaprzestał budowy nowego zamku. W tym samym czasie poleceniem biskupa Baldwina rozpoczął prace nad budową nowego kościoła pielgrzymkowego. Podczas zwołanego w 1323, w Norymberdze sejmie rzeszy Baldwin wykupił u cesarza Ludwika IV Bawarskiego prawa miejskie dla St. Wendel, przyniosło to wiele zysków dla samego miasta, jak i biskupstwa. Następcą Baldwina Luksemburskiego był arcybiskup Werner von Falkenstein, w 1388 wstrzymał on rozbudowę murów miejskich. Do tego czasu w mieście żyło około 500 osób.
W XIV w. obecny targ owocowy (Fruchtmarkt) był dzielnicą szlachty i duchowieństwa, stał się jednak placem targowym już w XV w. W dawnych dworach szlacheckich osiedliła się średnia warstwa społeczeństwa (m.in. rzemieślnicy, handlarze). Stworzyli oni gildie, które uzyskały prawo współdecydowania w zarządzie miasta. W 1455 założono miejską fundację szpitalną, później wybudowano ratusz. W XV w. liczba mieszkańców wzrosła do 700.
Pożar, który wybuchł w 1591, zniszczył większą część miasta. Mieszkańcy ledwie rozpoczęli odbudowę miasta, a wybuchła wojna trzydziestoletnia i kwaterunki oraz kontrybucje dla utrzymania wojsk okupacyjnych doprowadziły miasto do ruiny.
Podczas wojny Francji z koalicją (1672–1697) spalono wszystkie domy z niewielkimi wyjątkami. Mury miejskie zostały zniszczone, spustoszono ratusz oraz zamek.
Wojna o sukcesję hiszpańską (1701–1714) nie odznaczyła się dobrze w historii miasta, zostało ono ponownie zgrabione i okupowane. Handel i rzemiosło przez długi czas nie mogło powrócić do dawnej formy. Oczyszczanie miasta rozpoczęło się dopiero w 1714.
Przez St. Wendel maszerowały wojska podczas wojen o sukcesję polską (1733–1736), o sukcesję austriacką (1741–1748) oraz wojny siedmioletniej (1756–1763) nakładając na miasto wysokie kontrybucje.
Mieszkańcy odetchnąć mogli dopiero w połowie XVIII w. Rozwój urbanistyczny miasta odznaczał się dużą różnicą w gęstości zaludnienia. Na starówce otoczonej murem osiedliło się dużo osób, w przeciwieństwie do terenów na zewnątrz muru. Był on przeszkodą dla rozwijającego się miasta. Wyraźnie ożyło rzemiosło, w szczególności przemysł skórzany i wełniany. Duże zakłady posiadały nawet do 100 krosen tkackich. Kupcy z Saarbrücken i Strasburga kupowali tu dobrej jakości sukna, produkty garbarskie były przedstawiane na Targach Frankfurckich. Tak wkrótce utworzyła się wyższa warstwa społeczna, dzięki której powstawały cenne budynki mieszkalne i gospodarcze. Na katedrze Wendela w 1753 została wybudowana trójstopniowa barokowa kopuła. W tym czasie wybudowano wiele nowych ulic, zabudowano obszar zamku oraz założono cmentarz przy bazylice.
Podczas wojny napoleońskiej w 1792, w mieście stacjonowały oddziały dwóch stron. Tkacze i garbarze musieli płacić podatki na cele wojskowe. Cechy wprowadziły wolność wykonywania zawodu, w wyniku czego wiele fachowców stało się bezrobotnymi. Od 1798 okręg St. Wendel należał do okręgu Saarbrücken, w departamencie Saary. Sytuacja w mieście się ustabilizowała i stopniowo przybywało coraz więcej mieszkańców. Zburzono górną bramę miejską przy Kelsweilerstraße oraz most nad Todbach, w obecnym miejscu Bahnhofstraße wybudowano most nad Blies.
W 1814 książę Ernest I dostał za wygrane wojenne okręgi St. Wendel, Grumbach i Baumholder (razem około 20 tysięcy mieszkańców). Od 1816 obszar nazwano księstwem Lichtenberg i był on eksklawą Sachsen-Coburg-Saalfeld. Na granicy księstwa opiera swój obecny zasięg Okręg Kościoła Ewangelickiego St. Wendel. Rządy księcia odnosiły sukcesy w szczególności w gospodarce, chciał on również zmniejszyć wpływy państwowej kontroli sądowniczej. W Lichtenberg zmalało zaufanie do niezależnego wymiaru sprawiedliwości. Ludność po utworzeniu Landratu miała nadzieję na wspólne decydowanie o ustawodawstwie, polityce podatkowej itp., jednak Ernest I decydował o wielu sprawach samodzielnie. Wśród ludności wzrastało niezadowolenie. W ciągu ruchu liberalnego po Hambacher Fest w 1832 nasiliła się dyskusja. Rozruchy mieszkańców zostały stłumione za pomocą pruskich oddziałów z Saarlouis. W 1834 książę sprzedał tereny uzyskane w 1814 Prusom. St. Wendel stało się miastem powiatowym w rejencji Trewir.
W St. Wendel stacjonował garnizon, co odbiło się bardzo źle na lokalnej ekonomii. Do połowy XIX w. wiele mieszkańców miasta wyemigrowało do Ameryki Północnej.
Miasto stopniowo zwiększało swój obszar, największy rozwój odbywał się w kierunku miejscowości Alsfassen i Breiten. Dzisiejsza ulica Bahnhofstraße, która prowadziła do Niederweiler została zabudowana. Tak samo stało się z Brühlstraße i Kelsweilerstraße, które zmierzały w kierunku Breiten i Alsfassen. Ostatecznie w 1859 St. Welden, Alsfassen i Breiten zostały połączone w nowe miasto St. Wendel. W okresie tym oświetlano ulice, wybudowano szpital, założono cmentarz przy Werschweilerstraße oraz wybudowano kościół ewangelicki (1814). Sytuacja gospodarcza miasta zmieniła się dopiero w 1860, z otwarciem linii kolejowej . Połączyła on Bingen am Rhein i Saarbrücken, miasto dzięki temu uzyskało stację kolejową i parowozownię. Parowozownia znajdowała się naprzeciwko dworca, w latach 1913–1915 przeniesiono ją na Schwarzen Weg, dzisiaj jako Werkstraße (HIL Heeresinstandsetzungslogistik GmbH).
thumb|Klasztor Werbistów W 1898 Werbiści założyli w St. Wendel Dom Misyjny. Wiele środków finansowych przeznaczono na zmiany struktury gospodarczej i społecznej z jednoczesnym powiększeniem się miasta. Wskutek tego w latach 1910–1937 powierzchnia budowlana podwoiła się. W czasach III Rzeszy (1937–1938) na zachodnich peryferiach miasta, po dwóch stronach drogi do Winterbach wzniesiono duży kompleks koszar.
Po II wojnie światowej ekspansja budownictwa mieszkalnego napędzała gospodarkę. Podział kraju po wojnie miał niekorzystny wpływ na rozwój miasta, w 1960 musiano zamknąć fabrykę tytoniu Tabakfabrik Marschall, a był to jeden z największych pracodawców. W kompleksie koszarów w latach 1951–1999 znajdował się francuski garnizon.
Mimo wojen jeszcze w latach 60. XX wieku w centrum St. Wendel istniało wiele zabytkowych budynków. U władzy Franza Gräffa (1956–1974) i Jakoba Fellera (1974–1982) zniweczono plany zachowania świadomości historycznej i zagospodarowania miasta. Na początku lat 80. XX w. szybko rozwinęło się budownictwo. Obaj burmistrzowie byli znani jako obrońcy wielce rozpowszechnionej filozofii destrukcji układu urbanistycznego w ramach rozwoju miasta. Podczas okresu ich urzędowania zostały zburzone niektóre ważne historyczne i urbanistyczne budynki w centrum miasta, na ich miejscach wznoszono nowe nowoczesne budynki. Ogólny obraz miasta został bardzo zniszczony.
Zmiany układu urbanistycznego w największym stopniu dotyczyły centralnego placu miasta oraz Schlossplatz. Na północnych stronach zniszczono zabytkowe fronty budowli i zastąpiono je nowoczesnymi, spowodowało to wielkie straty w autentyczności tych miejsc. Ślady średniowiecznej zabudowy znaleźć można jedynie w okolicach bazyliki Wendelina.
St. Wendel w wyniku reformy administracyjnej w 1974 stracił wiele wsi wchodzących w skład miasta. Dzisiaj miasto liczy około 27 000 mieszkańców.
Dzisiejsze miejscowości wchodzące w skład miasta do końca XVIII w. wchodziły w skład różnych państw: księstwa Trier, księstwa , Pfalz-Zweibrücken, większość miejscowości Palatynatu obecnie są ewangelickie. W latach 1816–1834 St. Wendel należał do księstwa Lichtenberg, później Saksonia-Coburg, następnie do Prus, gdzie powiat St. Wendel został włączony do Nadrenii.
W 1947 do powiatu St. Wendel wcielono bawarsko-palatynackie miejscowości Osterbrücken, Hoof, Niederkirchen, Marth, Saal i Bubach (powiat Kusel), w 1974 wsie te zostały włączone do administracyjnych granic miasta St. Wendel.
Demografia Rok Liczba ludności1979 28 4311983 28 2111998 27 3241999 27 1742000 27 3032001 27 2962002 27 2462003 27 0682004 27 1062005 27 0852006 26 967 Dla wszystkich lat stan z 31 grudnia
Religia Dolina Blies, gdzie leży St. Wendel zamieszkana jest w podobnym stopniu przez katolików, jak i ewangelików. Samo miasto jest przeważnie katolickie. Zaś dolina Oster zdominowana jest przez luteranów. W centrum miasta znajdują się katolickie parafie św. Wendelina (St. Wendelin) oraz św. Anny (St. Anna), jak i parafia ewangelicka.
Dzielnice W skład miasta wchodzi 16 dzielnic: Niederlinxweiler, Oberlinxweiler, Remmesweiler, Winterbach, Bliesen, Urweiler im Bliestal, Leitersweiler, Osterbrücken, Hoof, Marth, Niederkirchen, Saal, Bubach, Werschweiler, Dörrenbach im Ostertal i St. Wendel.
Polityka Rada miasta CDU SPD Inni Razem 2004 28 11 0 39 miejsc 65,5% 27,2% 7,3 100%
Ostatnie wybory, gdzie CDU nie miało bezwzględnej większości głosów, odbyły się w 1956. Partia ta uzyskała wówczas 41,3% poparcia.
Rada dzielnicy St. Wendel CDU SPD Razem 2004 11 2 13 miejsc 80,1% 19,1% 100%
Burmistrzowie thumb|Klaus Bouillon podczas Maratonu Miejskiego 1835–1869, Carl Wilhelm Rechlin 1869–1893, Carl August Theodor Müller