thumb|upright=1.3|Mniejszość polska na Ukrainie według Wszechukraińskiego Spisu Ludności 2001 Polacy na Ukrainie – polska mniejszość narodowa na Ukrainie. Według oficjalnych danych jej liczebność wynosi 147,9 tysiąca. Najwięcej ukraińskich Polaków mieszka w obwodzie żytomierskim.
Rys historyczny thumb|upright=1.2|Przypuszczalny zasięg państwa Polan na początku panowania Mieszka I i ziemie przyłączone przez tego władcę. Wschodnia granica Grodów Czerwieńskich obejmuje obok samego Czerwienia także ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i wołyńską.
Tereny dzisiejszego pogranicza polsko-ukraińskiego jeszcze przed ostatecznym wykrystalizowaniem się państwowości polskiej za czasów pierwszych Piastów były zamieszkiwane przez zachodniosłowiańskie plemię Lędzian (Lachów) od którego wywodzi się jedna z nazw określających Polaków, plemię to ma swoje istotne miejsce w polskiej historiografii. Według ruskiego kronikarza Nestora plemiona Radymiczów oraz Wiatyczów miały „pochodzić od Lachów i być Lachami”August Bielowski: Monumenta Poloniae Historica. podane za . W swojej kronice wydarzeń Powieść doroczna Nestor opisuje także rywalizację Polski i Rusi o Grody Czerwieńskie leżące obecnie po części na terenach zachodniej Ukrainy i Białorusi, a po części we wschodnich województwach polskichPołnoje sobranije russkich letopisiej. t. I., Leningrad 1926–1928.. Pierwsza wzmianka o tych Grodach pochodzi z roku 981, kiedy to zdobył je na Polakach książę kijowski Włodzimierz IHenryk Paszkiewicz: Początki Rusi. Kraków 1996, s. 67–68, 74, 410–411..
W leto 6489 ide Wołodimer’ k Liachom’ i zaja grady ich: Peremyszl’, Czerwien’, i iny grady jeże sut’ do sego dnie pod’ Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan’ ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.
Co w polskim tłumaczeniu brzmi następującoF. Sielicki: Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat. Wrocław 2005.;
Roku 6489 . Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.
thumb|upright=1.2|Zasięg terytorialny Rzeczypospolitej w 1619 na tle współczesnych granic państw. W następnych stuleciach Polacy osiedlali się na terenach Rusi Czerwonej i Podola, czy po Unii Lubelskiej – Wołynia (do unii obowiązywał zakaz nabywania ziemi na terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego przez obywateli Korony). W latach 1569–1648 ponad trzy/czwarte terytorium obecnego państwa Ukraina wchodziło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów, jako część Korony Królestwa Polskiego.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej, zwłaszcza zaś w ramach represji po powstaniu listopadowym i powstaniu styczniowym ludność i kultura polska poddana była masowym represjom w ramach Imperium Rosyjskiego. Polskie instytucje społeczne i kulturalne (jak Liceum Krzemienieckie, wyposażenie Uniwersytetu Wileńskiego, szkolnictwo polskie) były likwidowane, a ludność polska poddana dyskryminacji ekonomicznej (zakaz nabywania ziemi, konfiskaty).
W czasie istnienia Ukraińskiej Republiki Ludowej kilku Polaków (Mieczysław Mickiewicz, Stanisław Stempowski, Henryk Józewski) zajmowało stanowiska w rządzie URL. Podpisana 21 kwietnia 1920 pomiędzy rządem Polski a rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej umowa sojusznicza gwarantowała prawa ukraińskiej ludności w Polsce i polskiej na Ukrainie.
Po traktacie ryskim, kończącym wojnę polsko-bolszewicką na wschód od granicy polsko-sowieckiej ustalonej traktatem znalazło się w USRR kilkaset tysięcy Polaków. Władze sowieckie po próbach tworzenia w latach 20. XX w. tzw. polskich regionów autonomicznych (w USRR Marchlewszczyzna), w latach 30. dokonały eksterminacji i masowych deportacji ludności polskiej z ZSRR.
W antypolskiej polityce władz ZSRR uczestniczył I sekretarz Komunistycznej Partii Ukrainy w latach 1929–1938, Stanisław Kosior (Polak), ostatecznie aresztowany i zamordowany w ramach Wielkiej Czystki w ZSRR.
W wyniku agresji sowieckiej na Polskę w 1939 roku, tereny dzisiejszej Ukrainy zachodniej znalazły się pod okupacją sowiecką. Skutkowało to masowym terrorem przeciwko ludności polskiej i wywózkami na Sybir. W okresie okupacja niemieckiej tych ziem w latach 1941–1944 miały miejsce masowe zbrodnie przeciwko ludności polskiej ze strony Ukraińskiej Powstańczej Armii na terenie Wołynia i Galicji Wschodniej. Po ponownym wkroczeniu Sowietów oraz zmianie granic dokonano wysiedlenia większości pozostałej polskiej ludności na Ziemie Odzyskane.
W czasach powojennych, w sowieckiej Ukrainie, Polacy mieli bardzo ograniczone możliwości kultywowania swojej tożsamości narodowej. Byli pozbawieni polskiej oświaty i prasy, duszpasterstwa rzymskokatolickiego oraz kontaktów z innymi krajem i emigracją. Dopiero rozpad ZSRR i uzyskanie przez Ukrainę niepodległości umożliwiło prowadzenie działalności na rzecz zachowania polskości oraz powstanie polskich organizacji społecznych, oświatowych i kulturalnych.
Według ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 roku obszar państwa Ukraina w tym czasie zamieszkiwało 147,9 tysiąca Polaków. Nieoficjalne szacunki wskazują na wyższe liczby: 900 tysięcy, a nawet na 2 milionyPiotr Furmaniak: Polacy na Ukrainie- sytuacja polskiej mniejszości.
Liczba Polaków na obszarze Ukraińskiej SRR i na Ukrainie na podstawie spisów radzieckich i ukraińskich Liczba Polaków na Ukrainie od 1926 Rok 1926spis1 1939spis² 1959spis³ 1970spis4 1979spis5 1989spis6 2001spis7 Populacja 476 435 357 710 363 297 295,107 258 309 219 179 144 130 Odsetek 1,6% 1,2% 0,9% 0,6% 0,5% 0,4% 0,3% 1 Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php. ² Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_39.php. ³ Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php. 4 Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php. 5 Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php. 6 Source: http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php. 7 Source: http://2001.ukrcensus.gov.ua/.
Rozmieszczenie Polaków na Ukrainie według ukraińskiego spisu powszechnego z 2001 r.Piotr Eberhardt,Polacy na Ukrainie: Liczebność i rozmieszczenie ludności polskiej według ostatnich spisów powszechnych. + Spis z 2001 Obwód Liczba Polaków % PolakówObwód żytomierski 49 046 3,53%Obwód chmielnicki 23 005 1,61%Obwód lwowski 18 948 0,73%miasto Kijów 6 924 0,27%Obwód tarnopolski 3 856 0,34%Obwód winnicki 3 794 0,22%Obwód kijowski 2 846 0,16%Obwód rówieński 2 031 0,17%Obwód iwanofrankiwski 1 864 0,13%Obwód wołyński 788 0,07%Obwód doniecki 4 343 0,09%Obwód czerniowiecki 3 367 0,37%Obwód dniepropetrowski 3 288 0,09%Obwód odeski 3 247 0,13%Obwód ługański 2 107 0,08%Obwód charkowski 1 936 0,07%Obwód zaporoski 1 774 0,09%Obwód chersoński 1 625 0,14%Obwód mikołajowski 1 317 0,1%Obwód połtawski 813 0,05%Obwód czerkaski 729 0,05%Obwód kirowohradzki 556 0,05%Obwód czernihowski 528 0,04%Obwód zakarpacki 518 0,04%Obwód sumski 421 0,03%Autonomiczna Republika Krymu 3 879 0,19%miasto Sewastopol 580 0,15% Cała Ukraina 144 130 0,3%
Współczesność Wśród trudności i wyznań stojących przed polską mniejszością na Ukrainie wymienia się: problemy ekonomiczne (motywujące do emigracji), słaby kontakt z Polską i kulturą polską, zatracanie tożsamości i języka polskiego w rodzinach narodowościowo mieszanych oraz bierna postawa w życiu politycznym. Uwarunkowania historyczne (przesiedlenia, rozbicie więzów społecznych i rodzinny, brak inteligencji, rusyfikacja, sowietyzacja) spowodowały, że niewielu ukraińskich Polaków posługuje się językiem polskim.
Edukacja W ramach publicznego systemu edukacji istnieje 6 szkół z polskim językiem nauczania, a także klasy z polskim językiem nauczania i pogłębioną nauką języka polskiego. Dużym zainteresowaniem cieszą się społeczne szkoły sobotnio-niedzielne. Środowisko nauczycielskie zrzesza Zjednoczenie Nauczycieli Polskich na Ukrainie, przy którym funkcjonuje centrum metodyczne w Drohobyczu. Rozwój polskiej oświaty hamują jednak ograniczenia finansowe i lokalowe, braki kadrowe i niedobór polskich podręczników.
Wspieraniem Polaków na Ukrainie w zakresie języka polskiego i zachowaniem dziedzictwa kulturowego Polski zajmuje się od 2010 r. Wydział Wspierania Oświaty Polskiej za Granicą (część ORPEG) poprzez wysyłanie tzw. nauczycieli kierowanych do różnych miejscowości na Ukrainie.
Media Polacy mieszkający na Ukrainie mają dostęp do kanałów Telewizji Polskiej: TVP Polonia, TVP Historia, TVP Info i TVP Kultura, a także do kanałów: Kino Polska International, Kino Polska Muzyka i TV Trwam. Od 2020 roku na antenie TVP Polonia emitowany jest cotygodniowy magazyn Studio Lwów.
Funkcjonują polskie rozgłośnie i audycje radiowe (m.in. Radio Polonia, Radio Berdyczów, Radio Lwów). Do najważniejszych tytułów prasowych zaliczają się: Kurier Galicyjski, Dziennik Kijowski, Słowo Polskie, Monitor Wołyński, Tęcza Żytomierszczyzny, Radość Wiary oraz Wołanie z Wołynia. Wiele z nich prowadzi także własne portale internetowe.
Polacy na Ukrainie a Kościół rzymskokatolicki thumb|Polski chór dziecięcy w kościele katolickim we Lwowie Historycznie Kościół rzymskokatolicki na Ukrainie był ściśle związany z polską kulturą. Pomimo, tendencji do wprowadzania języka ukraińskiego, język polski jest obecny w liturgii i działalności duszpasterskiej (zwłaszcza w parafiach w zachodniej części Ukrainy). W kościołach odbywają się nabożeństwa z okazji polskich świąt narodowych. Hierarchowie angażują się w dialog polsko-ukraiński, czego przykładem jest wspólna deklaracja biskupów rzymsko- i greckokatolickich w sprawie rzezi wołyńskiej.
Ochrona dziedzictwa historycznego i miejsca pamięci thumb|Cmentarz Polski w Żytomierzu Cmentarz Łyczakowski, Cmentarz Orląt Lwowskich oraz Cmentarz Polski w Żytomierzu są jednymi z największych i najważniejszych polskich nekropolii na wschodzie. Opiekę nad polskimi cmentarzami sprawują miejscowe polskie organizacje wspieranie przez wolontariuszy z Polski. Dużym wyzwaniem jest ochrona i zapobieżenie degradacji wielu opuszczonych cmentarzy. W 2010 roku zainicjowana została akcja Mogiłę pradziada ocal od zapomnienia, która obejmuje inwentaryzację, restaurowanie i sprzątanie grobów. Na terenie Ukrainy znajdują także dwa cmentarze katyńskie – w Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie oraz Polski Cmentarz Wojenny w Kijowie-Bykowni. Trwają prace nad odbudową zniszczonego w czasach wojny, powstałego w czasach przedwojennych budynku obserwatorium astronomicznego na szczycie Pop Iwan.
Kultura
Organizacje i stowarzyszenia thumb|Zdjęcie szyldu Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej thumb|Siedziba Towarzystwa Kultury Polskiej im. A. Mickiewicza w Czerniowcach W 2019 roku funkcjonowało ponad 300 polskich organizacji, głównie o charakterze edukacyjno-kulturalnym. Dwie organizacje mają charakter „dachowy”: Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie z siedzibą we Lwowie oraz Związek Polaków na Ukrainie z siedzibą w Kijowie.
Charakterystyka polskiej mniejszości narodowej w poszczególnych regionach Ukrainy Z powyższych danych wynika duże zróżnicowanie w rozmieszczeniu Polaków mieszkających na Ukrainie. Także z uwagi na uwarunkowania historyczne należy uwzględniać różną specyfikę polskich społeczności w poszczególnych regionach.
Obwód charkowski W Charkowie funkcjonują Stowarzyszenie Kultury Polskiej oraz Dom Polonii na Wschodzie z siedzibą w Charkowie. W mieście funkcjonuje polska szkoła sobotnia, organizowane są także doroczne dni kultury polskiej. Wydawany jest także miesięcznik Polonia Charkowa. Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie, gdzie spoczywają ofiary zbrodni katyńskiej, jest jednym z najważniejszych polskich miejsc pamięci narodowej na wschodzie.
Obwód chersoński