Wolemia szlachetna (Wollemia nobilis) – gatunek drzewa nagonasiennego reprezentujący monotypowy rodzaj wolemia (Wollemia) z rodziny araukariowatych (Araucariaceae). Odkryty został w 1994 roku w Parku Narodowym Wollemi w Nowej Południowej Walii. Wcześniej rośliny o podobnych cechach morfologicznych znane były ze skamieniałości pochodzących sprzed wielu dziesiątek milionów lat. W naturze znanych jest tylko kilkadziesiąt dorosłych drzew i w celu ich ochrony dokładna lokalizacja ich występowania utrzymywana jest w tajemnicy. W ciągu kilku lat po odkryciu prowadzono intensywne badania nad biologią i ekologią gatunku, by poprawić szanse jego przetrwania. Po namnożeniu w ogrodach botanicznych trafiła do obrotu handlowego.
Historia gatunku i jego odkrycia thumb|left|Skamieliny roślin sprzed milionów lat podobne do wolemii thumb|upright=.5|left|David Noble – odkrywca wolemii thumb|left|Jeden z kanionów w Górach Błękitnych Skamieniałości reprezentujące rośliny o cechach morfologicznych bardzo podobnych do wolemii znajdowane były w Australii, na Nowej Zelandii i na Antarktydzie. Za przodka wolemii uważane są rośliny nazwane Agathis jurassica, których skamieniałości znane są m.in. ze stanowiska paleontologicznego Talbragar. Datowane na ok. 150 milionów lat stanowisko z późnej jury znajduje się zaledwie 100 km od współczesnego stanowiska wolemii. Skamieniałości podobnych roślin datowane na 90 milionów lat znaleziono także w stanie Wiktoria. Przypominające wolemię skamieniałości znajdowane były także na stanowiskach datowanych na 116 i 50 milionów lat. Analizy występowania pyłków, identycznych z przypisanymi wcześniej rodzajowi Dilwynites, świadczą o obecności tych roślin 91 milionów lat temu. W porastających całą Australię lasach roślin araukariowatych przodkowie wolemii występowali masowo przed 65–34 milionami lat. Później sukcesywnie wraz z ochładzaniem i osuszaniem się klimatu udział pyłków wolemii w analizach palinologicznych malał. Ślady kopalne wolemii zanikły przed około 2 milionami lat.
Odkrycie współcześnie żyjących okazów wolemii było konsekwencją rozpoczętej w czerwcu 1994 roku eksploracji kanionu (jednego z pół tysiąca podobnych w Parku Narodowym Wollemi) przez kilkuosobową grupę z udziałem Davida Noble’a, pracownika parków narodowych i studenta botaniki w Nowej Południowej Walii. Noble wrócił do kanionu 10 września 1994 (według niektórych źródeł w sierpniu) i wówczas dostrzegł nieznane sobie drzewa. Wziął fragment pędu do oznaczenia, ale, nie mogąc zidentyfikować gatunku, poprosił o pomoc botanika i współpracownika ze służby parkowej – Wyna Jonesa. Początkowo botanicy sądzili, że znaleźli obcy gatunek zawleczony do Australii. W październiku dotarli do kanionu wspólnie w celu zgromadzenia obszerniejszego materiału zielnikowego. Nie zdołali jednak zebrać rosnących wysoko szyszek żeńskich, po które wrócili helikopterem. Jones przyznał, że badał kanion z helikoptera już 5 lat wcześniej, ale wówczas nie zwrócił uwagi na osobliwe drzewa. Jones wspólnie z botanikami z ogrodu botanicznego w Sydney opisał nowy gatunek i rodzaj drzew w czasopiśmie naukowym „Telopea” w marcu 1995 roku.
Odkrycie wzbudziło wielkie poruszenie w środowisku naukowym botaników i było szeroko komentowane w mediach. Roślina uznana została za żywą skamielinę i stała się przykładem efektu Łazarza. Ponieważ rośliny tego rodzaju znane były ze skamieniałości sprzed dziesiątek milionów lat, odkryciu przypisywano podobną rangę jak hipotetycznemu odkryciu żywych dinozaurów. Dodatkowo niezwykłe w znalezisku było to, że dokonane zostało w kraju o wysokim rozwoju nauki i niedaleko największego miasta Australii – ponad czteromilionowego Sydney. Don Blaxell, pracownik dyrekcji ogrodu botanicznego w Sydney, stwierdził, że „[to odkrycie] uświadamia nam, że jednak nie wiemy o świecie tak wiele, jak nam się wydaje”.
Po znalezieniu ok. 40 okazów drzew, w kolejnych latach intensywnie poszukiwano w okolicy kolejnych roślin. W ciągu trzech lat eksploracji udało się odnaleźć w tym samym kanionie kolejną grupę, a w XXI wieku co najmniej jeszcze jedną w sąsiedztwie. O odnalezieniu kolejnych roślin w XXI wieku plan ochrony gatunku informuje bardzo ogólnikowo w celu zapewnienia bezpieczeństwa roślinom.
Miejsce występowania i zasoby populacji Gatunek rośnie w naturze współcześnie w co najmniej trzech, blisko siebie położonych miejscach. Reprezentowany jest przez mniej niż 100 drzew dorosłych oraz około 200–300 siewek i młodych okazów. Ze względu na liczne zagrożenia dla tak nielicznej populacji, które mogłyby nastąpić w przypadku upowszechnienia informacji o miejscu jej występowania – dokładna lokalizacja populacji utrzymywana jest w tajemnicy przez wąskie grono specjalistów. Konsekwencją tego stanu rzeczy, a także kłopotów z wyróżnieniem poszczególnych drzew ze względu na powstawanie okazów odroślowych, są różnice w opisie położenia i liczebności populacji wolemii. Według różnych źródeł stanowiska znajdują się ok. 150 lub 200 km na zachód lub północny zachód od Sydney w Parku Narodowym Wollemi w Górach Błękitnych. Drzewa rosną na wysokości 670–780 m n.p.m. w głębokim na 500–600 m, wąskim i wilgotnym kanionie powstałym w piaskowcach. Na jego dnie w pobliżu stanowisk wolemii płynie strumień.
W pierwszej grupie wolemii odnalezionej w 1994 roku na powierzchni 5 tys. m² znajdowały się tylko 23 dorosłe drzewa i 16 okazów młodych. Największy znany dotychczas okaz tego gatunku leżał powalony i miał 40 m długości i pień o obwodzie 3 m. Kolejną grupę liczącą 15–17 drzew dorosłych znaleziono w tym samym kanionie ok. 1–2 km w górę strumienia. Trzecia grupa licząca 3 dorosłe okazy znaleziona została na skalnej ścianie na wysokości 40 m w kanionie głębokim na 150 m, znajdującym się w pobliżu wcześniej znanych stanowisk.
Wszystkie drzewa rosnące w dwóch liczniejszych grupach nie wykazują żadnego zróżnicowania genetycznego, co świadczyć może o ich klonalnym pochodzeniu. Jedynie trzy drzewa rosnące w najmniej licznej grupie wykazują nieznaczne zróżnicowanie. Efektem rozmnażania generatywnego są rozproszone, nielicznie rosnące młode okazy.
Morfologia thumb|Strobil męski na końcu pędu thumb|Młody strobil żeński thumb|Dojrzała szyszka thumb|Liście thumb|Specyficzny dla wolemii układ liści na pędzie Pokrój Drzewo mierzące do 40 m wysokości (tyle miał okaz znaleziony już martwy, najwyższe drzewa żywe osiągają 27–35 m) i o pniu osiągającym 1 m średnicy (największa średnica pnia drzewa żyjącego wynosi 63 cm). Korona jest wąska, kolumnowa. Z powodu łatwego i częstego tworzenia odrostów starsze drzewa są zwykle wielopniowe. Najbardziej kępiasty okaz składa się z 22 pni (niektóre źródła wymieniają 160 pni). Dodatkowo pąki przybyszowe mogą tworzyć się także na korzeniach zwiększając liczbę pni poszczególnych osobników. Pąki szczytowe w okresie spoczynku osłonięte są woskową wydzieliną. Odgałęzienia boczne wyrastające od szczytu głównego pnia za młodu są wzniesione, potem rozpościerają się poziomo, a najstarsze zwieszają się. Od dołu pień się oczyszcza, ponieważ odgałęzienia boczne odrzucane są po około 20 latach. Brunatna kora na młodszych pędach łuszczy się, na starszych jest brązowa, ma grubość ok. 2 cm i jest bardzo charakterystyczna – pokryta jest gąbczastymi guzkami o średnicy ok. 1 cm, przypominającymi czekoladę bąbelkową. Liście Płaskie igły ostro zakończone. Na głównym pędzie ułożone są spiralnie, na starszych pędach wyrastają w czterech szeregach, na pędach młodocianych wyrastają zwykle w dwóch rzędach, niemal naprzeciwlegle. Rosnąc w 4 rzędach ustawione są w charakterystyczny sposób – igły z rzędów skrajnych rozłożone są niemal na płasko (150–175°) podczas gdy dwa rzędy środkowe są wzniesione, tworząc literę V na przekroju (kąt między nimi wynosi 50–90°). Liście początkowo są jasnozielone, później ciemnozielone, w końcu stają się żółtozielone. Ich długość zmienia się w trakcie sezonu wegetacyjnego (początkowo i na końcu sezonu są krótsze od rosnących w optymalnych warunkach). Kwiaty Wolemia jest jednopienna – na końcach bocznych pędów tej samej rośliny wyrastają strobile męskie i żeńskie. Strobile męskie powstają w dolnej części korony i są cylindryczne, osiągają ok. 15 cm długości przy szerokości do 2,5 cm. Początkowo zielone, w miarę dojrzewania stają się czerwonobrązowe. Łuskowatych liści zarodnionośnych w strobilu jest ponad 500, ułożone są spiralnie i zawierają po 4–9 mikrosporangiów. Powstający w nich pyłek pozbawiony jest pęcherzyków powietrznych. Strobile żeńskie są owalne, osiągają ok. 10 cm średnicy i 12 cm wysokości. Niewielkie łuski nasienne zrośnięte są z większymi od nich łuskami wspierającymi, zakończonymi ostrym wyrostkiem, tak że cała szyszka jest kolczasta. Zalążki, w liczbie ok. 250, umieszczone są na zrośniętych łuskach. Szyszki początkowo zielone dojrzewając stają się brązowe. Nasiona Spłaszczone i brązowe o długości 7–11 mm i szerokości 5–7 mm. Otoczone są cienkim i wąskim skrzydełkiem. Nie są zrośnięte z łuskami wspierającymi. Szyszki po dojrzeniu rozpadają się uwalniając nasiona.
Rozwój Męskie i żeńskie strobile powstają co roku na końcach bocznych pędów dorosłych drzew. W przypadku roślin uprawianych pierwsze strobile męskie pojawiać się zaczęły na okazach już pięcioletnich, szyszki żeńskie na okazach co najmniej ośmioletnich. Dojrzewają i zaczynają pylenie wiosną tj. w obszarze naturalnego występowania w październiku i listopadzie. Kwiaty są wiatropylne. Zapłodnienie następuje ok. rok po zapyleniu. Szyszki dojrzewają po ok. 16–19 miesiącach tj. późnym latem lub już jesienią. Spośród powstających nasion, ok. 10% jest żywych, z czego 25% pada ofiarą zwierząt (żywią się nimi rozelle królewskie, myszy i szczury śniade). Nasiona niemal pozbawione skrzydełka mogą być roznoszone przez wiatr, bowiem szyszki rozpadają się na drzewie, a nasiona są lekkie. Mogą być także przenoszone przez wodę (w każdym razie zaobserwowano, że część z nich wpada do strumienia). Kiełkowanie następuje po około 4–6 miesiącach i w pierwszym roku siewki osiągają 5–25 cm wysokości. Dwa liścienie utrzymują się przez ok. 18 miesięcy. W drugim roku rośliny przyrastają na wysokość o ok. 0,5 m, a w trzecim o ok. 0,25–0,35 m. Trzyletnia wolemia osiąga 0,8–1,2 m wysokości i posiada 60–77 gałęzi bocznych. W kolejnych latach drzewa rosną powoli. W uprawie szybciej rosną rośliny uprawiane w gruncie – średnio 21 cm/rok, podczas gdy uprawiane w pojemnikach rosną średnio o 15,5 cm/rok.
Słoje roczne mają przeciętną szerokość 2 mm. Wiek największego, martwego już pnia obliczono na podstawie zliczenia słojów na 400 lat, choć ze względu na odroślowy typ wzrostu niektóre źródła szacują wiek drzew na 500 do 1000 lat. Zważywszy na zdolność do klonalnego wzrostu i brak różnic genetycznych między dwiema grupami drzew oddalonymi o co najmniej 1 kilometr – drzewa należeć mogą do osobnika jeszcze starszego.
Nie odnaleziono młodych siewek w odległości większej niż 50 m od pni dorosłych roślin. W warunkach naturalnych rozwija się bardzo ograniczona liczba młodych roślin i występuje wśród nich wysoka śmiertelność. Za przyczynę uważa się konkurencję, zarówno między- jak i wewnątrzgatunkową, zasypywanie liśćmi i innymi szczątkami organicznymi, niedostatek światła, niesprzyjające warunki glebowe, brak partnera grzybowego do mikoryzy i oddziaływanie patogenów.
Systematyka