thumb|Animacja przedstawiająca tsunami po trzęsieniu ziemi na Oceanie Indyjskim w 2004 thumb|Mapa przedstawiająca rozchodzenie się tsunami w czasie wyrażonym w godzinach po trzęsieniu ziemi w Chile w 1960 thumb|Tsunami w Tajlandii, grudzień 2004 ) – fala oceaniczna, wywołana podwodnym trzęsieniem ziemi, wybuchem wulkanu, osuwiskiem ziemi, cieleniem się lodowców, poruszaniem się płyt tektonicznych które nachodzą na siebie lub rzadko w wyniku upadku meteorytu.
Fale rozchodzą się pierścieniowo od miejsca jej wzbudzenia. Na pełnym morzu przejście fali tsunami, poruszającej się z wielką prędkością (do 900 km/h), może być nawet niezauważone, ponieważ długość tych fal dochodzi do kilkuset kilometrów, ale ich wysokość nie przekracza kilkudziesięciu centymetrów. Dopiero w strefie brzegowej fala ulega spiętrzeniu i może osiągnąć wysokość kilkudziesięciu metrów, niszcząc nadbrzeżne miejscowości. Najczęściej występuje w basenie Oceanu Spokojnego. Może osiągać brzeg jako: łamiąca się fala, ściana wody (gdy jest przed złamaniem), zalanie podobne do przypływu (gdy złamie się już w drodze).
Rodzaje tsunami Wyróżnia się trzy rodzaje tsunami: lokalne – miejsce wzbudzenia fali znajduje się blisko wybrzeża, a czas jej przybycia wynosi do pół godziny; regionalne – fale mogą zagrozić większemu obszarowi przybrzeżnemu. Czas przybycia do 5 godzin od wzbudzenia. ponadregionalne (pacyficzne) – mogą objąć wiele obszarów po obu stronach Pacyfiku. Czas przybycia fali od kilku do kilkunastu godzin w zależności od odległości wzbudzenia.
Historyczne tsunami Tsunami od najnowszych wystąpień po najstarsze: 22 grudnia 2018 – tsunami w Cieśninie Sundajskiej po wybuchu wulkanu Anak Krakatau 28 września 2018 – fala tsunami powstała w wyniku trzęsienia ziemi uderzyła w wybrzeże Indonezji 11 kwietnia 2012 – metrowa fala tsunami uderzyła w wybrzeże Indonezji 12 marca 2011 – niszczycielska fala zalała Santa Cruz Crescent City; 11 marca 2011 – po silnym trzęsieniu ziemi u wybrzeży Japonii 27 lutego 2010 – trzęsienie ziemi u wybrzeży Chile wywołało falę tsunami o wysokości ponad 2 m, która dotarła do: Chile, wyspy Juan Fernández, Hawajów, Polinezji Francuskiej, Nowej Zelandii i Australii; 29 września 2009 – trzęsienie ziemi na Pacyfiku wywołało tsunami, które uderzyło w archipelag wysp Samoa na Oceanie Spokojnym; 28 marca 2005 – tsunami, które zabiło ok. 1000 osób, powstałe po trzęsieniu ziemi na Sumatrze; 26 grudnia 2004 – trzęsienie ziemi na Oceanie Indyjskim. Zniszczyło wybrzeża kilku krajów Azji i Afryki, ok. 294 tys. zabitych; 17 lipca 1998 – trzęsienie ziemi u wybrzeży Papui-Nowej Gwinei, 2200 zabitych; 1993 – trzęsienie ziemi u wybrzeży Japonii, fala o wysokości 60 cm na otwartych wodach wzrosła do 30 metrów, zbliżając się do lądu; 27 marca 1964 – "trzęsienie wielkopiątkowe" wywołało tsunami, które zniszczyło zachodnie wybrzeże Ameryki Północnej; 22 maja 1960 – trzęsienie ziemi w Chile wywołało jedną z najwyższych fal tsunami, która dotarła do wybrzeży Japonii; 9 lipca 1958 – największe zarejestrowane w historii tsunami (megatsunami, iminami) zanotowano w Lituya Bay na Alasce, fala powstała w wyniku trzęsienia ziemi, rozprysnęła się na wysokości 524 m, zdzierając grunt wraz z roślinnością. Naoczni świadkowie ocenili wysokość fali na 15–30 m. Bezpośrednią przyczyną uzyskania przez falę gigantycznych rozmiarów było osunięcie się gruntu wywołane trzęsieniem; 9 marca 1957 – tsunami po trzęsieniu ziemi na Alasce; 4 listopada 1952 – tsunami po trzęsieniu ziemi na Kamczatce; 1946 – trzęsienie ziemi na Aleutach i tsunami na Hawajach, tsunami zaatakowało Hawaje i Alaskę, 196 ofiar, po tej katastrofie powstał system ostrzegania przed tsunami na Pacyfiku, gdyż Hawajczycy uznali doniesienie o tsunami za żart primaaprilisowy; 4-8 sierpnia 1946 – seria trzęsień ziemi i tsunami w Dominikanie; 11 lipca 1927 – niewielkie tsunami (fale wysokości ok. 1 m) na powierzchni Morza Martwego po trzęsieniu ziemi w Palestynie; 28 grudnia 1908 – tsunami po trzęsieniu ziemi w Mesynie; 31 stycznia 1906 – tsunami po trzęsieniu ziemi u wybrzeży Ekwadoru; 27 sierpnia 1883 – wybuch wulkanu Krakatau wywołał fale tsunami na Oceanie Indyjskim i Spokojnym; 23 grudnia 1854 – po trzęsieniu ziemi Ansei Tōkai; 1792 – tsunami po zapadnięciu się jednego ze stożków wulkanu Unzen: 100-metrowe fale zabiły ok. 15 tysięcy osób; 1 listopada 1755 – trzęsienie ziemi w Lizbonie i wywołane przez nie tsunami zniszczyło stolicę Portugalii; 16 października 1737 – tsunami po trzęsieniu ziemi na Kamczatce; 1497 rok – tsunami na Bałtyku w rejonie Darłówka. Fala wdarła się około trzy kilometry w głąb lądu powodując liczne zniszczenia w porcie w Darłówku oraz niszcząc bramy miasta i wieżę kościoła w Darłowie. ok. 1450 p.n.e. – wybuch wulkanu na greckiej wyspie Santoryn; ok. 6000 p.n.e. – osuwisko ze zbocza Etny spowodowało tsunami, które dotarło do terenów dzisiejszego Izraela. Objęło swoim zasięgiem południowe Włochy, wschodnią część północnego brzegu Afryki, zachodnią Grecję, wyspę Kretę, południową Turcję, Cypr i zachodni brzeg Bliskiego Wschodu; 6100 p.n.e. i wcześniej – osuwiska Storegga wywołały kilka tsunami w północnej części Atlantyku.
Zobacz też
upadek planetoidy Eltanin morski niedźwiedź
Przypisy
Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Artykuł: "Tsunami – potwór z głębin" Paweł F. Góra, Bliżej Nauki: Tsunami, kanał FAIS UJ na YouTube, 10 września 2015 [dostęp 2023-11-30].
Materiały z Akademickiej Telewizji Naukowej – ATVN.pl – 25 min – 6 IV 2005 – 29 min – 7 IV 2005
Obcojęzyczne Lituya Bay Mega Tsunami Tsunami – animacja komputerowa
Kategoria:Fale wodne ! Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (poniżej 10k)